Nghiên Cứu Lao Động Di Cư Theo Mùa Vụ Tại Huyện Vị Xuyên, Tỉnh Hà Giang

Nghiên cứu về lao động di cư mùa vụ tại Vị Xuyên, Hà Giang là vô cùng cấp thiết. 107 trang · Học viện Nông nghiệp Việt Nam · 2016.

• Tác giả: Trần Thị Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Khánh
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Lao Động Di Cư Theo Mùa Vụ Tại Huyện Vị Xuyên, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lời cam đoan
• 1.2. Mục lục
• 1.3. Danh mục chữ viết tắt
• 1.4. Danh mục bảng
• 1.5. Danh mục sơ đồ, hình, đồ thị
• 1.6. Danh mục hộp
• 1.7. Trích yếu luận văn
• 1.8. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.9. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.10. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.11. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.12. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.12.1. Một số khái niệm, phân loại di cư
• 1.12.2. Lý thuyết phân tích về vấn đề di cư
• 1.12.3. Nguyên nhân thúc đẩy sự gia tăng di cư tự do của lao động nông thôn
• 1.12.4. Ảnh hưởng của di cư lao động
• 1.13. Cơ sở thực tiễn
• 1.13.1. Tình hình lao động di cư trên thế giới
• 1.13.2. Tình hình lao động di cư ở Việt Nam
• 1.13.3. Bài học kinh nghiệm rút ra
• 1.14. Phương pháp nghiên cứu
• 1.14.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 1.14.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.14.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.14.4. Sơ đồ khung phân tích của đề tài
• 1.14.5. Chọn điểm nghiên cứu
• 1.14.6. Phương pháp thu thập thông tin
• 1.14.7. Phương pháp xử lý và tổng hợp thông tin
• 1.14.8. Phương pháp phân tích thông tin
• 1.14.9. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 1.15. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
• 1.15.1. Khái quát tình hình chung về di cư lao động theo mùa vụ trên địa bàn huyện Vị Xuyên
• 1.15.2. Tình hình di cư mùa vụ của lao động nông thôn huyện
• 1.15.3. Một số thông tin về các hộ gia đình ở các thôn điều tra
• 1.15.4. Thông tin về lao động di cư của huyện Vị Xuyên
• 1.15.5. Thực trạng lao động di cư mùa vụ của huyện
• 1.15.6. Các loại hình tổ chức và hình thức di cư tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang
• 1.15.7. Đời sống của người lao động khi di cư
• 1.15.8. Các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định di cư mùa vụ của lao động nông thôn
• 1.15.8.1. Nhóm yếu tố đẩy
• 1.15.9. Đánh giá ảnh hưởng của di cư theo mùa vụ đến cộng đồng địa phương
• 1.15.10. Xu hướng di cư của lao động di cư
• 1.15.11. Một số giải pháp giải quyết vấn đề về lao động di cư mùa vụ tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang
• 1.15.11.1. Phổ biến các chủ trương của Đảng và Nhà nước về ổn định dân cư
• 1.15.11.2. Thực hiện chương trình việc làm, chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn
• 1.15.11.3. Cải thiện điều kiện kinh tế và hạ tầng cơ sở của địa phương
• 1.15.11.4. Khuyến khích, giúp người dân trong huyện phát triển các ngành nghề sản xuất phi nông nghiệp
• 1.15.11.5. Cải tạo và phân bổ đất đai một cách hợp lý
• 1.15.11.6. Đưa tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất nông nghiệp
• 1.15.11.7. Xây dựng mối quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Trung Quốc về quản lý lao động di cư
• 1.15.11.8. Thực hiện tốt công tác dân số kế hoạch hóa gia đình trên địa bàn xã
• 1.15.11.9. Phát triển các loại vật nuôi đặc sản
• 1.16. Kết luận và kiến nghị
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Lao Động Di Cư Mùa Vụ Vị Xuyên Hà Giang

Nghiên cứu về lao động di cư mùa vụ tại Vị Xuyên, Hà Giang là vô cùng cấp thiết. Sự chuyển đổi kinh tế đã tạo ra sự phân bố lại lực lượng lao động, và khoảng cách thu nhập giữa nông thôn và thành thị ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, việc quản lý lao động di cư vẫn còn nhiều bất cập. Tình trạng di cư lao động tự do qua biên giới Trung Quốc đang gia tăng, gây lo ngại cho chính quyền địa phương. Nghiên cứu này nhằm làm rõ thực trạng, nguyên nhân và tác động của di cư mùa vụ đến đời sống kinh tế - xã hội của người dân Vị Xuyên.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Di Cư Mùa Vụ Hà Giang

Di cư là một hiện tượng khách quan, gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, di cư lao động được xem là một giải pháp cho vấn đề nghèo đói và thiếu việc làm ở nông thôn. Sự khác biệt về thu nhập giữa các vùng, đặc biệt là giữa thành thị và nông thôn, tạo ra lực hút mạnh đối với lao động nông thôn. Nghiên cứu này tập trung vào loại hình di cư mùa vụ, một phương thức được nhiều người dân lựa chọn theo kiểu "ly hương - bất ly nông".

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Lao Động Nông Nghiệp Vị Xuyên

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá thực trạng lao động nông thôn di cư theo mùa vụ tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Từ đó, đề xuất các giải pháp và chính sách phù hợp để ổn định đời sống của lao động di cư. Nghiên cứu sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về di cư mùa vụ, đánh giá thực trạng di cư tại Vị Xuyên, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định di cư, và đề xuất các giải pháp giải quyết vấn đề.

II. Thực Trạng Lao Động Di Cư Mùa Vụ Tại Huyện Vị Xuyên

Hà Giang là một tỉnh miền núi biên giới phía Bắc, với địa hình hiểm trở và điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn. Mặc dù đã có nhiều chương trình và chính sách hỗ trợ, nhưng hiệu quả vẫn chưa cao. Do đó, nhiều lao động sẵn sàng di cư tự do ra thành thị hoặc qua biên giới để tìm kiếm việc làm và nâng cao thu nhập. Tại huyện Vị Xuyên, hiện tượng di cư lao động đã trở thành một phong trào phổ biến, nhưng vẫn còn nhiều phức tạp và khó kiểm soát.

2.1. Đặc Điểm Địa Bàn Nghiên Cứu Về Di Cư Hà Giang

Hà Giang là tỉnh miền núi, biên giới phía Bắc, địa hình hiểm trở, giao thông khó khăn, khí hậu khắc nghiệt. Môi trường sản xuất chủ yếu trên đất dốc, năng suất lao động thấp. Đây là một trong những tỉnh nghèo của cả nước, cơ sở hạ tầng còn nghèo nàn. Các chương trình hỗ trợ của Đảng và Nhà nước chưa mang lại hiệu quả cao, đời sống người dân còn nhiều khó khăn. Điều này thúc đẩy di cư.

2.2. Tình Hình Di Cư Lao Động Sang Trung Quốc Từ Vị Xuyên

Hiện tượng người lao động đi làm việc tự do ở Trung Quốc trong những năm gần đây đã trở thành một phong trào tương đối phổ biến và diễn biến khá nhanh tại Vị Xuyên. Điều này gây ra những khó khăn trong cơ chế quản lý của chính quyền địa phương và tác động rõ ràng tới đời sống của những người lao động di cư. Nghiên cứu sẽ làm rõ thực trạng di cư này.

2.3. Khó Khăn Trong Quản Lý Lao Động Di Cư Mùa Vụ

Diễn biến di cư hiện nay vẫn còn phức tạp và khó kiểm soát. Cần làm rõ thêm nguyên nhân, tác động của di dân tới đời sống kinh tế - xã hội, và kiến nghị về vấn đề di cư tự do theo mùa vụ. Phân tích này sẽ đi sâu xem xét loại hình di dân mùa vụ đã và đang diễn ra trên địa bàn Vị Xuyên. Các câu hỏi đặt ra là: ai sẽ là người di cư? Tại sao họ lại quyết định di cư? Tác động của di cư đến gia đình và cộng đồng xuất cư ra sao?

III. Yếu Tố Ảnh Hưởng Quyết Định Di Cư Mùa Vụ Tại Vị Xuyên

Quyết định di cư của người lao động phụ thuộc vào hai nhóm yếu tố chính: yếu tố đẩy và yếu tố hút. Yếu tố đẩy bao gồm thiếu việc làm, thu nhập thấp, thời gian nông nhàn, thiếu vốn và đất sản xuất. Yếu tố hút bao gồm thu nhập cao, nhiều công ăn việc làm, và cơ hội học tập cho con cái ở thành phố. Hai yếu tố thu nhập cao và nhiều công ăn việc làm tại nơi đến có sức hút mạnh nhất đối với người lao động.

3.1. Nhóm Yếu Tố Đẩy Thúc Đẩy Di Cư Lao Động Hà Giang

Nhóm yếu tố đẩy bao gồm các yếu tố như thiếu việc làm, thu nhập thấp, thời gian nông nhàn kéo dài, thiếu vốn sản xuất và đất đai canh tác. Những khó khăn này khiến người lao động cảm thấy không có cơ hội phát triển tại địa phương và tìm kiếm cơ hội ở nơi khác. Đây là những yếu tố quan trọng thúc đẩy di cư.

3.2. Nhóm Yếu Tố Hút Tạo Động Lực Di Cư Mùa Vụ

Nhóm yếu tố hút bao gồm thu nhập cao hơn, nhiều công ăn việc làm hơn, cơ hội học tập tốt hơn cho con cái và các yếu tố khác như môi trường sống tốt hơn. Những yếu tố này tạo ra sức hấp dẫn lớn đối với người lao động và khuyến khích họ di cư đến những nơi có điều kiện tốt hơn.

IV. Đánh Giá Tác Động Của Di Cư Mùa Vụ Đến Cộng Đồng Vị Xuyên

Nghiên cứu cho thấy di cư lao động có cả tác động tích cực và tiêu cực đến cộng đồng địa phương. Về mặt tích cực, di cư giúp tăng thu nhập cho hộ gia đình, cải thiện đời sống kinh tế. Tuy nhiên, cũng có những tác động tiêu cực như thiếu hụt lao động tại địa phương, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, và các vấn đề xã hội khác. Cần có những giải pháp để giảm thiểu tác động tiêu cực và phát huy tác động tích cực của di cư.

4.1. Ảnh Hưởng Kinh Tế Của Di Cư Đến Hộ Gia Đình Hà Giang

Di cư giúp tăng thu nhập cho hộ gia đình, cải thiện đời sống kinh tế. Kiều hối từ người di cư gửi về có thể được sử dụng để đầu tư vào sản xuất, kinh doanh, hoặc cải thiện điều kiện sống. Tuy nhiên, cần xem xét cả chi phí di cư và rủi ro liên quan.

4.2. Tác Động Xã Hội Của Di Cư Đến Cộng Đồng Vị Xuyên

Di cư có thể dẫn đến thiếu hụt lao động tại địa phương, đặc biệt là lao động trẻ, khỏe. Điều này ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và các hoạt động kinh tế khác. Ngoài ra, di cư cũng có thể gây ra các vấn đề xã hội như gia tăng tệ nạn xã hội, bỏ bê con cái, và suy giảm các giá trị văn hóa truyền thống.

V. Giải Pháp Giải Quyết Vấn Đề Lao Động Di Cư Mùa Vụ Vị Xuyên

Để giải quyết vấn đề lao động di cư mùa vụ tại Vị Xuyên, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp bao gồm: thực hiện chương trình việc làm, chương trình đào tạo nghề cho lao động nông thôn, cải thiện điều kiện kinh tế và hạ tầng cơ sở của địa phương, khuyến khích phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp, cải tạo và phân bổ đất đai hợp lý, đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, và xây dựng mối quan hệ hợp tác với Trung Quốc về quản lý lao động di cư.

5.1. Chương Trình Việc Làm Và Đào Tạo Nghề Cho Lao Động Hà Giang

Cần tăng cường các chương trình tạo việc làm tại địa phương, đặc biệt là các công việc có thu nhập ổn định và phù hợp với trình độ của lao động nông thôn. Đồng thời, cần đẩy mạnh đào tạo nghề để nâng cao kỹ năng cho lao động, giúp họ có thể tìm được những công việc tốt hơn.

5.2. Cải Thiện Kinh Tế Và Hạ Tầng Cơ Sở Tại Vị Xuyên

Cần đầu tư vào cải thiện hạ tầng cơ sở, đặc biệt là giao thông, điện, nước, và thông tin liên lạc. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế và thu hút đầu tư vào địa phương. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế, đặc biệt là các ngành nghề có tiềm năng phát triển.

5.3. Hợp Tác Quản Lý Lao Động Di Cư Việt Nam Trung Quốc

Cần tăng cường hợp tác với Trung Quốc về quản lý lao động di cư, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động, phòng chống buôn bán người, và giải quyết các tranh chấp lao động. Đồng thời, cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ di cư trái phép.

VI. Xu Hướng Và Tương Lai Của Lao Động Di Cư Mùa Vụ Hà Giang

Xu hướng di cư trong thời gian tới có thể tiếp tục tăng nếu tình trạng thất nghiệp trong lúc nông nhàn không được giải quyết. Nhiều lao động di cư cho biết họ vẫn tiếp tục di cư hoặc chưa có kế hoạch cụ thể. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để dự báo chính xác xu hướng di cư và có những giải pháp phù hợp. Việc phát triển các loại vật nuôi đặc sản và thực hiện tốt công tác dân số kế hoạch hóa gia đình cũng là những giải pháp quan trọng.

6.1. Dự Báo Xu Hướng Di Cư Mùa Vụ Tại Vị Xuyên

Dựa trên kết quả khảo sát, xu hướng di cư theo mùa vụ có thể tiếp tục tăng nếu tình trạng thất nghiệp trong lúc nông nhàn không được giải quyết. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để dự báo chính xác xu hướng di cư và có những giải pháp phù hợp.

6.2. Phát Triển Vật Nuôi Đặc Sản Và Dân Số Kế Hoạch Hóa Gia Đình

Việc phát triển các loại vật nuôi đặc sản có giá trị kinh tế cao có thể tạo ra nhiều việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương. Đồng thời, cần thực hiện tốt công tác dân số kế hoạch hóa gia đình để giảm áp lực lên nguồn tài nguyên và tạo điều kiện cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế và phân công lại lực lượng lao động nông thôn tại các vùng miền núi biên giới đang đặt ra nhiều thách thức về an sinh xã hội và quản lý dân cư. Huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang có tổng diện tích tự nhiên đạt 149.525 ha với quy mô dân số năm 2015 là 106.889 người, mật độ dân số trung bình khoảng 70 người/km2. Khu vực này có tỷ lệ nhân khẩu nông nghiệp chiếm tới 79,0% và tỷ lệ hộ thuần nông đạt 73,76% trên tổng số 21.416 hộ gia đình toàn huyện. Mặc dù thu nhập bình quân đầu người đã có bước cải thiện từ 11,35 triệu đồng/năm vào năm 2013 lên 12,49 triệu đồng/năm vào năm 2015, đời sống của đồng bào 19 dân tộc thiểu số tại địa phương vẫn gặp nhiều khó khăn do canh tác chủ yếu trên đất dốc và năng suất thấp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hiện tượng lao động nông thôn di cư tự do qua biên giới giáp Trung Quốc trong các tháng nông nhàn theo phương thức "ly hương - bất ly nông". Nghiên cứu hướng đến mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng di chuyển lao động, phân tích các nhóm yếu tố tác động đến quyết định di cư và đề xuất hệ thống giải pháp chính sách khả thi nhằm ổn định đời sống nhân dân. Phạm vi không gian của đề tài bao phủ toàn huyện Vị Xuyên, tập trung khảo sát sâu tại 3 xã đại diện gồm Thanh Thủy, Thanh Đức và Thượng Sơn. Phạm vi thời gian sử dụng dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2012 - 2015 và số liệu khảo sát sơ cấp thu thập năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, cung cấp luận cứ khoa học để điều tiết 45.974 người trong độ tuổi lao động, nâng cao hiệu quả sử dụng 21.315 ha đất sản xuất nông nghiệp và bảo đảm trật tự an ninh vùng biên cương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ các lý thuyết kinh tế và xã hội học kinh điển để phân tích quy luật chuyển dịch lao động nông thôn:

• Mô hình khu vực kép (Dual Sector Model) của Arthur Lewis: Lý giải cơ chế chuyển dịch nguồn lao động dư thừa từ khu vực sản xuất nông nghiệp truyền thống có năng suất cận biên thấp sang các ngành sản xuất hiện đại. Khi quỹ đất canh tác bị giới hạn, sản phẩm cận biên của lao động nông nghiệp tiến dần về 0, tạo ra dòng dịch chuyển tự nhiên nhằm tìm kiếm mức tiền công cao hơn mà không làm suy giảm tổng sản lượng nông nghiệp.
• Mô hình lực hút - đẩy (Push - Pull Model) của Everett Lee (1966): Phân tích quyết định di cư dựa trên sự tương tác giữa lực đẩy tại nơi xuất cư (thiếu đất sản xuất, thiếu việc làm mùa vụ, thu nhập thấp) và lực hút tại nơi nhập cư (tiền công cao, cơ hội việc làm phong phú, điều kiện sinh hoạt đô thị). Mô hình đồng thời đánh giá các yếu tố cản trở trung gian như chi phí đi lại, rào cản ngôn ngữ và pháp lý.
• Hàm mức độ di cư của John Harris và Michael Todaro (1971): Giải thích động cơ di chuyển dựa trên mức lương kỳ vọng và chênh lệch thu nhập thực tế. Trong thực tiễn tại Việt Nam, chênh lệch thu nhập giữa khu vực đô thị và nông thôn từng được ghi nhận ở mức trên 2,1 lần, trở thành động lực kinh tế chủ đạo thúc đẩy hơn 85% người di cư tìm kiếm sinh kế mới.
• Các khái niệm then chốt: Lao động nông thôn, di cư mùa vụ, chuyển dịch cơ cấu việc làm, dòng di dân tự do và thị trường lao động phi chính thức.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và định lượng nhằm bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy của dữ liệu:

• Quy mô mẫu và kỹ thuật chọn mẫu: Tổng cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là 60 hộ gia đình, bao gồm 38 hộ có người tham gia di cư mùa vụ và 22 hộ không có người di cư. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích tại 3 xã tiêu biểu đại diện cho vùng núi cao biên giới (xã Thanh Thủy, Thanh Đức) và vùng nội địa có địa hình phức tạp (xã Thượng Sơn). Kỹ thuật này bảo đảm thu thập được mẫu đại diện phản ánh đúng đặc tính của cộng đồng dân cư gồm người Tày (chiếm 50%), người Kinh (chiếm 25%) và người Dao (chiếm 20%).
• Thu thập và phân tích dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê huyện Vị Xuyên, báo cáo của Phòng Lao động - Thương binh & Xã hội và UBND các xã giai đoạn 2012 - 2015. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua bảng hỏi cấu trúc và phỏng vấn sâu cán bộ địa phương cùng người lao động.
• Lý do lựa chọn phương pháp: Phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ và tổng hợp bảng biểu giúp lượng hóa chính xác các chỉ tiêu nhân khẩu, phân bổ việc làm và cơ cấu thu nhập của 36.319 lao động nông nghiệp. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 4/2015 đến tháng 4/2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa tại huyện Vị Xuyên đã chỉ ra nhiều đặc điểm nổi bật về diện mạo di cư mùa vụ:

• Đặc điểm nhân khẩu và giới tính: Lao động di cư chủ yếu tập trung ở nhóm tuổi trẻ khỏe mạnh. Nam giới chiếm ưu thế rõ rệt do tính chất công việc tại nơi đến đòi hỏi thể lực cao như bốc vác hàng hóa, khai thác khoáng sản và làm thuê nông vụ. Số nhân khẩu bình quân đạt 4,99 khẩu/hộ trong khi số lao động chính chỉ đạt 2,15 lao động/hộ, tạo nên tỷ lệ phụ thuộc kinh tế tương đối cao (bình quân 1 lao động nuôi hơn 2 người).
• Đời sống và sức khỏe của lao động di cư: Môi trường sinh hoạt tại nơi đến rất thiếu thốn, người lao động thường phải ở trong các lán trại tạm bợ do chủ sử dụng sắp xếp. Có 66% người được hỏi đánh giá sức khỏe ở mức bình thường, 12% đạt sức khỏe tốt và 15% khẳng định sức khỏe bị suy giảm rõ rệt sau thời gian đi làm thuê do làm việc nặng nhọc kéo dài.
• Rào cản và rủi ro thực tế: Hai khó khăn lớn nhất mà người di cư tự do qua biên giới phải đối mặt là vấn đề an ninh trật tự (chiếm 60% ý kiến) và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế (chiếm 59% ý kiến). Các trở ngại tiếp theo gồm bất đồng ngôn ngữ giao tiếp, chi phí đi lại và nguy cơ bị phạt hành chính do thiếu giấy phép lao động hợp pháp.
• Hiệu quả kinh tế và xu hướng di chuyển: Hoạt động di cư mùa vụ đã đóng góp đáng kể vào tổng thu nhập hộ, giúp giá trị sản xuất bình quân trên một lao động của huyện tăng từ 19,75 triệu đồng (năm 2013) lên 20,80 triệu đồng (năm 2015). Đánh giá về dự định tương lai, gần 30% lao động khẳng định chắc chắn tiếp tục di cư và hơn 60% chưa có định hướng ổn định nhưng trước mắt vẫn chọn đi làm thuê theo thời vụ.

Thảo luận kết quả

Thực trạng di cư mùa vụ tại Vị Xuyên phản ánh tính quy luật tất yếu của quá trình tích lũy sinh kế nông thôn trong thời kỳ mở cửa. Lực đẩy căn bản là sự thiếu hụt đất sản xuất (bình quân đất nông nghiệp trên mỗi nhân khẩu nông nghiệp giảm từ 2,65 km2 năm 2013 xuống 2,52 km2 năm 2015) kết hợp với thời gian nông nhàn kéo dài từ 3 đến 4 tháng mỗi năm. Lực hút từ mức tiền công cao gấp nhiều lần bên kia biên giới đã tạo thành làn sóng dịch chuyển mạnh mẽ.

Hiện tượng này có nét tương đồng với bức tranh di cư tại các tỉnh biên giới phía Bắc như Cao Bằng (với 610 lượt người xuất cảnh tự do giai đoạn 2011 - 2014) hay Lạng Sơn (ghi nhận trên 39.000 lượt lao động vượt biên giai đoạn 2010 - 2015). Tuy nhiên, tính chất mùa vụ tại Vị Xuyên cho thấy người dân không rời bỏ quê hương vĩnh viễn mà chỉ tạm thời chuyển dịch nhằm cân đối ngân sách gia đình. Về mặt trình bày học thuật, các chuỗi số liệu này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh các nhóm khó khăn (an ninh 60% và y tế 59%) kết hợp biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu 79% lao động nông nghiệp so với 21% lao động phi nông nghiệp, từ đó làm nổi bật tính cấp bách của các chính sách an sinh tại chỗ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm định hướng và quản lý hiệu quả lao động di cư mùa vụ tại huyện Vị Xuyên:

• Tổ chức đào tạo nghề và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật: Đẩy mạnh tổ chức từ 15 đến 20 lớp dạy nghề nông nghiệp và phi nông nghiệp ngắn hạn mỗi năm cho lao động nông thôn. Mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ mức dưới 20% lên 35% vào năm 2020, đưa tiến bộ kỹ thuật vào thâm canh để nâng giá trị sản xuất trồng trọt vượt mức 373 tỷ đồng. Chủ thể thực hiện: Phòng Lao động - Thương binh & Xã hội phối hợp với Trung tâm Khuyến nông huyện Vị Xuyên triển khai liên tục trong giai đoạn 2016 - 2020.
• Phát triển công nghiệp chế biến và kinh tế phi nông nghiệp tại chỗ: Khuyến khích đầu tư các cơ sở sơ chế chè Shan tuyết, chế biến gỗ rừng trồng và tiểu thủ công nghiệp truyền thống. Mục tiêu chuyển dịch từ 1.500 đến 2.000 lao động thuần nông sang làm việc tại chỗ, nâng tỷ trọng lao động phi nông nghiệp của huyện từ 21,0% lên 25%. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Vị Xuyên và Phòng Kinh tế - Hạ tầng thực hiện trong giai đoạn 2017 - 2022.
• Thiết lập cơ chế phối hợp quản lý lao động qua biên giới: Xây dựng quy chế hợp tác liên biên giới giữa chính quyền tỉnh Hà Giang với các cơ quan quản lý lao động phía Trung Quốc qua Cửa khẩu Quốc tế Thanh Thủy. Cấp giấy thông hành, hỗ trợ hợp đồng lao động chuẩn hóa nhằm giảm thiểu tỷ lệ rủi ro an ninh từ 60% xuống dưới 15% và bảo đảm 100% lao động được tiếp cận cứu trợ y tế khi gặp tai nạn. Chủ thể thực hiện: Bộ đội Biên phòng tỉnh, Sở Ngoại vụ và UBND tỉnh Hà Giang thí điểm từ năm 2017.
• Tăng cường tín dụng ưu đãi và khai thác quỹ đất sản xuất: Giải ngân nguồn vốn vay ưu đãi thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội để các hộ cải tạo 1.383 ha đất chưa sử dụng còn lại, đầu tư phát triển chăn nuôi gia súc đặc sản (bò vàng, lợn đen địa phương). Phấn đấu nâng thu nhập bình quân đầu người toàn huyện đạt trên 18 triệu đồng/năm vào năm 2020. Chủ thể thực hiện: Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Vị Xuyên và UBND 24 xã, thị trấn trong giai đoạn 2016 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính với các ứng dụng thực tiễn rõ nét:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách địa phương: Lãnh đạo UBND huyện Vị Xuyên, Sở Lao động - Thương binh & Xã hội tỉnh Hà Giang có thể khai thác bộ dữ liệu khảo sát 60 hộ gia đình và thực trạng 45.974 lao động để xây dựng các đề án phân bổ nguồn nhân lực, quy hoạch phát triển kinh tế vùng biên giới và quản lý xuất nhập cảnh.
• Nhà nghiên cứu và giảng viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Xã hội học: Các nhà khoa học có thể sử dụng khung phân tích tích hợp giữa mô hình khu vực kép Arthur Lewis và mô hình lực hút - đẩy Everett Lee làm tài liệu giảng dạy, phát triển các công trình nghiên cứu sâu về sinh kế hộ dân tộc thiểu số.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Những tổ chức như Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM), Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) hoặc ActionAid có thể sử dụng các số liệu thực chứng về rủi ro an ninh (60%) và y tế (59%) để thiết kế các dự án can thiệp an sinh xã hội cho lao động di cư tự do.
• Ban quản lý chương trình mục tiêu quốc gia và cán bộ khuyến nông: Cán bộ triển khai Chương trình 135, Nghị quyết 30a có thể ứng dụng các đề xuất về phát triển chăn nuôi đặc sản và chuyển đổi 1.383 ha đất chưa sử dụng để tạo việc làm tại chỗ cho hơn 36.000 lao động nông nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân căn bản nào thúc đẩy lao động tại huyện Vị Xuyên di cư sang Trung Quốc làm thuê?

Sự kết hợp giữa lực đẩy nội tại và lực hút từ bên ngoài là động lực chính. Tại địa phương, 79,0% lực lượng lao động làm nông nghiệp với thu nhập bình quân năm 2015 chỉ đạt 12,49 triệu đồng/người và thời gian nông nhàn kéo dài. Ngược lại, nhu cầu tuyển dụng nhân công bốc vác, làm nông vụ với mức tiền công cao gấp 2 đến 3 lần tại vùng biên Trung Quốc đã tạo lực hút mạnh mẽ.

Người lao động di cư tự do qua biên giới đối mặt với những khó khăn lớn nhất nào?

Khảo sát trên 38 hộ có người di cư cho thấy 60% lao động gặp rủi ro lớn về trật tự an ninh và 59% gặp trở ngại trong tiếp cận y tế. Khoảng 15% người lao động bị suy giảm sức khỏe đáng kể do công việc nặng nhọc, thiếu hợp đồng bảo hộ và rào cản bất đồng ngôn ngữ khi cư trú tự do.

Phương thức di cư "ly hương - bất ly nông" tác động như thế nào đến kinh tế hộ gia đình?

Phương thức này giúp người dân tận dụng triệt để thời gian nhàn rỗi để tạo thêm thu nhập mà không bỏ hoang 21.315 ha đất sản xuất tại quê nhà. Nguồn tiền tích lũy gửi về giúp các hộ nâng giá trị sản xuất bình quân trên mỗi lao động đạt 20,80 triệu đồng/năm vào năm 2015 và có thêm vốn tái đầu tư chăn nuôi.

Quy mô mẫu 60 hộ tại 3 xã có bảo đảm tính đại diện khoa học cho toàn huyện không?

Cỡ mẫu 60 hộ (38 hộ có di cư và 22 hộ không di cư) được chọn theo phương pháp phân tầng có chủ đích tại 3 xã tiêu biểu gồm Thanh Thủy, Thanh Đức và Thượng Sơn. Mẫu phản ánh chính xác tỷ lệ phân bổ của các dân tộc chủ chốt (Tày 50%, Kinh 25%, Dao 20%) và cấu trúc địa hình đồi núi của huyện Vị Xuyên.

Giải pháp đột phá nào giúp ổn định cuộc sống cho lao động nông thôn huyện Vị Xuyên?

Giải pháp then chốt là ký kết hiệp định hợp tác quản lý lao động thời vụ chính ngạch qua biên giới để bảo đảm quyền lợi an sinh, kết hợp mở 15 đến 20 lớp dạy nghề mỗi năm và đưa 1.383 ha đất chưa sử dụng vào sản xuất nhằm tạo việc làm tại chỗ cho hơn 36.000 lao động.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu và mang lại những đóng góp khoa học thiết thực:

• Đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về di cư mùa vụ nông thôn và ứng dụng thành công mô hình lực hút - đẩy Everett Lee vào địa bàn miền núi phía Bắc.
• Phân tích thực trạng kinh tế - xã hội của huyện Vị Xuyên với quy mô 106.889 dân và 79,0% lực lượng lao động phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp.
• Chỉ rõ bức tranh thực tế của người di cư qua số liệu khảo sát 60 hộ, nhận diện 2 rào cản lớn nhất là an ninh trật tự (60%) và dịch vụ y tế (59%).
• Chứng minh tính hiệu quả của mô hình "ly hương - bất ly nông" trong việc nâng mức thu nhập bình quân đầu người lên 12,49 triệu đồng/năm.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về đào tạo nghề, phát triển công nghiệp chế biến, hợp tác quản lý biên giới và hỗ trợ tín dụng ưu đãi.

Kế hoạch triển khai tiếp theo cần tập trung vào việc thí điểm cấp phép lao động thời vụ chính ngạch qua Cửa khẩu Thanh Thủy trong giai đoạn 2016 - 2020. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình để ứng dụng vào công tác hoạch định chính sách an sinh xã hội bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TRẦN THỊ NGỌC NGHIÊN CỨU LAO ĐỘNG DI CƯ THEO MÙA VỤ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN VỊ XUYÊN, TỈNH HÀ GIANG Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 60 62 01 15 Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Hữu Khánh NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được sử dụng để bảo vệ lấy bất kỳ một học vị nào. Tôi cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Trần Thị Ngọc i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ nhiệt tình, sự đóng góp quý báu của các thầy giáo, cô giáo Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và nhiệt tình giảng dạy, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu luận văn Thạc sĩ này. Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Hữu Khánh, thầy là người trực tiếp hướng dẫn khoa học, đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này. Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo UBND Huyện Vị Xuyên, các phòng chức năng của UBND huyện Vị Xuyên: Phòng Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Thống kê huyện Vị Xuyên, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Lao động Thương bình & Xã hội; UBND xã Thanh Thủy, UBND xã Thanh Đức và xã Thượng Sơn.

đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian nghiên cứu thực hiện đề tài tại địa phương. Cuối cùng, tôi xin trân trọng cám ơn các bạn học viên cùng lớp, những người thân trong gia đình và bạn bè đã giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Trần Thị Ngọc ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

iii Danh mục chữ viết tắt. vi Danh mục bảng. vii Danh mục sơ đồ, hình, đồ thị. viii Danh mục hộp.

ix Trích yếu luận văn. Tính cấp thiết của đề tài .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Câu hỏi nghiên cứu .4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Tổng quan tài liệu nghiên cứu .1 Một số khái niệm, phân loại di cư. Lý thuyết phân tích về vấn đề di cư.

Nguyên nhân thúc đẩy sự gia tăng di cư tự do của lao động nông thôn. Ảnh hưởng của di cư lao động.2 Cơ sở thực tiễn .1, Tình hình lao động di cư trên thế giới. Tình hình lao động di cư ở Việt Nam. Bài học kinh nghiệm rút ra.

Phương pháp nghiên cứu. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu. Điều kiện tự nhiên .2 Đặc điểm kinh tế - xã hội. Phương pháp nghiên cứu.

Sơ đồ khung phân tích của đề tài. Chọn điểm nghiên cứu. Phương pháp thu thập thông tin. Phương pháp xử lý và tổng hợp thông tin.

Phương pháp phân tích thông tin. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Khái quát tình hình chung về di cư lao động theo mùa vụ trên địa bàn huyện Vị Xuyên.

Tình hình di cư mùa vụ của lao động nông thôn huyện. Một số thông tin về các hộ gia đình ở các thôn điều tra. Thông tin về lao động di cư của huyện Vị Xuyên .