Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm cơ bản về HIV/AIDS 1. Đặc điểm sình bệnh học của HIV/AIDS HIV\à. chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus" là vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người [12], AIDS là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Acquired Immune Deficiency Syndrome" là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải [12], HIV thuộc nhóm vi rút có tên Refroviridae làm suy giảm hệ thống miễn dịch thông qua sự tấn công tế bào lympho T4, đây là tế bào có vai frò quan trọng ữong hệ thống miễn dịch của cơ thể, được xem như là người nhạc trưởng hay là người chỉ huy điều hòa hệ thống miễn dịch.
HIV dần hủy hoại hệ thống miễn dịch bằng cách làm suy yếu và tiêu diệt các tế bào mang thụ quan CD4. Ket quả là số lượng tế bào lympho T4 giảm theo hệ thống miễn dịch suy giảm, cơ thể không được bảo vệ, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng mà bình thường một người khỏe mạnh có thể chống đỡ được hay ung thư, và cuối cùng dẫn đến tử vong [15], Quá trình phát triển từ nhiễm HIV thành AIDS có thể trải qua một số giai đoạn. Các tài liệu khác nhau có thể phân chia ra các giai đoạn khác nhau, nhưng sẽ trải qua 4 giai đoạn như sau: giai đoạn 1 là giai đoạn nhiễm HIV cấp (thời kỳ cửa sổ), người nhiễm HIV hầu như không có biểu hiện gi hoặc chỉ có ít friệu chứng thông thường, giai đoạn này thường kéo dài 2 tuần đến 3 tháng và đôi khi đến 6 tháng; giai đoạn 2 là giai đoạn nhiễm HIV không có triệu chứng, có thể kéo dài nhiều năm nhưng trung bình là từ 8-10 năm và có thể lâu hơn; giai đoạn 3 là giai đoạn cận AIDS, người nhiễm HIV ở giai đoạn này có một số các biểu hiện nhiễm trùng cơ hội; giai đoạn 4 là AIDS, đây chính là giai đoạn cuối cùng của quá frinh nhiễm HIV trong cơ thế, giai đoạn này thường kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm và nếu không được điều trị bằng thuốc kháng vi rút thi kết thúc bằng tử vong [9], 6 1. Các phương thức lây truyền HIV và hiện pháp phòng chống Sự lây nhiễm HIV phụ thuộc vào nhiều yếu tố như số lượng HIV có frong máu hay dịch thể của người nhiễm HIV, tình trạng tiếp xúc, thời gian tiếp xúc, diện tiếp xúc, sức đề kháng của cơ thể, độc tính hay tính gây nhiễm của HIV.
Mặc dù có sự phân bố rộng lớn của H1V ưong cơ thể, nhiều nghiên cứu về dịch tễ học cho thấy rằng chỉ có máu, tinh dịch và dịch tiết âm đạo đóng vai trò quan trọng trong việc làm lây truyền H1V [15], Lây truyền qua đường tình dục là phương thức lây truyền quan trọng và phô biến nhất trên thế giới. Mức nguy cơ lây nhiễm chủ yếu từ cao xuống thấp là quan hệ tình dục xâm nhập đường hậu môn, âm đạo và cuối cùng là đường miệng [15], Có nhiều cách phòng ưánh lây nhiễm qua đường tình dục như không quan hệ tình dục, chung thủy với một bạn tình duy nhất, luôn dùng bao cao su khi quan hệ tình dục, tăng cường dịch vụ khám chữa bệnh lây truyền qua đường tình dục có hiệu quả [3]. Nguy cơ lây truyền qua đường máu có tỷ lệ rất cao, trên 90%. Do HIV có mặt frong máu toàn phần và các thành phần của máu như huyết tương nên có thể truyền qua máu và các sản phẩm của máu có nhiễm HIV.
HIV có thể truyền qua việc sử dụng chung bơm kim tiêm (BKT) bị nhiễm HIV mà không tiệt trùng cẩn thận, đặc biệt ở nhũng người tiêm chích ma tuý (TCMT) theo đường tĩnh mạch. Việc sử dụng các dụng cụ tiêm, chích, chừa răng, phẫu thuật. trong các cơ sở y tế mà không được tiệt trùng cẩn thận cũng có khả năng làm lây nhiễm H1V [15], Do đó biện pháp phòng chống lây truyền qua đường máu là không tiêm chích ma túy, nếu phải tiêm thì dùng BKT dùng một lần, thực hiện tốt công tác tiệt trùng, vô trùng trong y tế nhất là vô trùng các dụng cụ lấy máu, sàng lọc các túi máu trước khi truyền.[3], Lây truyền HIV từ mẹ sang con có thể xảy ra ừong lúc mang thai, trước và trong một thời gian ngắn sau đẻ, và lây qua sữa mẹ khi mẹ cho trẻ bú [15], Các biện pháp phòng lây truyền từ mẹ sang con như thực hiện giáo dục sức khoẻ và tư vấn 7 cho nữ thanh niên về nguy cơ và hậu quả lây nhiễm HIV cho con, khuyến khích xét nghiệm sàng lọc trước khi kết hôn, khi quyết định có thai và khi có thai. Những người vẫn quyết định sinh con nên đến các cơ sở y tế, tư vấn để được tư vấn sâu hơn và có thể được điều ữị nhằm giảm tỷ lệ lây truyền sang con [3], Ngoài ba phương thức lây truyền nêu ưên thì chưa có bằng chứng cho sự lây truyền nào khác.
HIV không lây truyền một cách dễ dàng. HIV không lây qua đường hô hấp như ho, hắt hơi, không lây truyền qua tiếp xúc sinh hoạt thông thường ở nơi công cộng như nơi làm việc, trường học, rạp hát, bể bơi, nơi chơi thể thao; không lây truyền qua bắt tay, ôm hôn, sử dụng điện thoại nơi công cộng, mặc chung quần áo, dùng chung các dụng cụ ăn uống như cốc chén; muỗi đốt không lây truyền được H1V [3], 2. Tình hình nhiễm HIV/AIDS hiện nay 2. Tỉnh hỉnh nhiễm trên thế giới Mặc dù đã đạt được những tiến bộ quan trọng trong việc ngăn chặn lây nhiễm HIV và giảm dần số bệnh nhân tử vong liên quan đến AIDS nhưng HIV/AIDS vẫn còn là vấn đề đáng quan tâm của sức khỏe toàn cầu.
Tính đến cuối năm 2008 UNAIDS và WHO công bố có khoảng 33,4 ưiệu người nhiễm HIV/A1DS còn sống; 2,7 triệu mới nhiễm trong năm, số người tử vong do AIDS frong năm 2008 là 2 triệu người. Khu vực cận Sahara vẫn là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, chiếm 67% số ca nhiễm trên toàn thế giới và 72% số ca chet do AIDS trong năm 2008. Ước tính có đến 430.000 trẻ em dưới 15 tuổi nhiễm HIV trong năm 2008, hầu hết các trường hợp này là do các em bị nhiễm từ người mẹ trong quá trình mang thai, cho con bú [22], Nhiễm HIV chủ yếu tập trung trong nhóm trẻ tuổi. Có nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm HIV ở người ưẻ tuổi như việc quan hệ tình dục sớm, QHTD với bạn tinh có nguy cơ cao, có nhiều bạn tình, ít khi sử dụng BCS, thiếu kiến thức và kỹ năng cần thiết, sử dụng ma túy và một nghiên cứu ở Ireland cho thấy 70% những người trẻ tuối có dùng chung BKT [23], 8 2.
Vinh hĩnh dịch HIV/AIDS ở Châu Ả Châu Á, với số dân chiếm 60% dân số thế giới, là khu vực có số người nhiễm HIV đứng thứ hai với 4,7 triệu người, sau khu vực cận Sahara. Các quốc gia đều có tỷ lệ nhiễm dưới 1%, ngoại trừ Thái Lan. Ước tính khoảng 330.000 người tử vong do AIDS trong năm 2008. Trong khi số lượng người tử vong do AIDS năm 2008 ở Nam Á và Đông Nam Á thấp hơn 12% so với tỷ lệ cực điểm năm 2004 thì tỷ lệ tử vọng vẫn tiếp tục gia tăng ở Đông Á [22], Ước tính khoảng 9 triệu người châu Á nhiễm HIV từ khi xuất hiện tại khu vực cách đây 20 năm.
xấp xỉ 2,6 triệu nam giới, hơn 950.000 phụ nữ và khoảng 330.000 trẻ em tử vong liên quan đến HIV. Mặc dù nhiều quốc gia châu Á đã đạt được các tiến bộ và các ca nhiễm mới đã có xu hướng giảm ở một số nước, hàng năm AIDS vẫn gây ra tử vong cho nhũng người ở độ tuổi từ 15 - 44 nhiều hơn so với bệnh lao và các bệnh khác. Tuy phần lớn đối tượng nhiễm HIV là nam giới (3 trong số 4 người nhiễm HIV là nam giới), nhưng tỷ lệ nữ giới nhiễm HIV vẫn đang dần gia tăng, từ 19% năm 2000 tăng lên 24% năm 2007. Hầu hết phụ nữ bị nhiễm do lây từ chồng hoặc bạn trai, người bị nhiễm do mại dâm hoặc tiêm chích ma túy.
Theo tình hình như hiện tại, ước tính năm 2020 ở châu Á sẽ có khoảng 8 triệu người nhiễm mới, số tử vong tăng lên 500.000 người [20], Mặc dù dịch H1V ở châu Á chù yếu tập trung trong các nhóm nguy cơ cao (đối tượng tiêm chích ma túy, gái mại dâm và bạn tình của họ, đồng tính nam) nhưng ở nhiều nước thì dịch đã có xu hướng lan ra các nhóm có nguy cơ thấp khi họ có quan hệ tình dục với bạn tình là những người thuộc nhóm nguy cơ cao [22], Cũng như nhiều châu lục khác, người ưẻ tuổi ở châu Á cũng là đối tượng có nguy cơ lây nhiễm cao, chủ yếu thường do mại dâm và tiêm chích ma túy. 95% trường hợp người frẻ tuổi mới nhiễm HIV là vị thành niên [20], 2. Tại Việt Nam Kế từ khi phát hiện trường hợp nhiễm HIV đầu tiên ở Việt Nam từ năm 1990, tính đến năm 2009 cả nước có 156.802 người nhiễm HIV đang còn sống được 9 báo cáo, trong đó có 34.391 bệnh nhân AIDS còn sống và đã có 44.232 người chết do AIDS. Thành phố Hồ Chí Minh vẫn là địa phương có tổng số người nhiễm HIV cao nhất nước chiếm 26,3% các trường hợp nhiễm HIV phát hiện trên toàn quốc.
Kế đến là Hà Nội với 15.528 người nhiễm HIV hiện còn sống, Hải Phòng 6.540 người, Sơn La 5.183 người, Thái Nguyên 5.122 người, Nghệ An 3.711 người, An Giang 3.667 người và Bà Rịa - Vũng Tàu 3.427 người [10], Toàn quốc có tới 70,51% xã/phường, 97,53% quận/huyện và 63/63 tỉnh/thành phố đã phát hiện có người nhiễm HIV. Trong 9 tháng đầu năm 2009 toàn quốc ghi nhận thêm 02 huyện mới phát hiện có người nhiễm HIV tại hai tỉnh: Nghệ An (01 huyện) và Lai Châu (01 huyện). 82 xã, phường báo cáo mới ghi nhận có người nhiễm HIV, ưong đó khu vực Miền núi phía Bắc: 19 xã, tiếp theo là khu vực Bắc Trung Bộ: 17 xã và cuối cùng là khu vực Đồng bằng Bắc Bộ: 16 xã. So với cùng kỳ năm 2008, số lượng huyện và xã báo cáo phát hiện nhiễm HIV giảm: số huyện giảm 01 huyện, số xã giảm 265 xã/phường (năm 2008 tăng 337 xã/phường) [10].
Lứa tuổi nhiễm HIV chủ yếu tập trung trong nhóm tuổi từ 20-29 tuổi chiếm hơn 50%, tuy nhiên ưong vài năm trở lại đây, nhiễm HIV trong nhóm tuổi 30-39 tuối có xu hướng tăng hơn so với các năm trước tăng từ 30% năm 2008 lên đến 41% ừong năm 2009.