Chương 1.Tổng quan vấn đề nghiên cứu: 19 trang; Chương 2. Nội dung, vật liệu và phương pháp nghiên cứu: 23 trang; Chương 3. Kết quả và thảo luận: 69 trang; Phần Kết luận, tồn tại và kiến nghị: 5 trang. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Trên thế giới 1. Trồng rừng cung cấp gỗ lớn Appanah, S. (1990) [55] đã tổng quan những kinh nghiệm trồng rừng gỗ lớn ở bán đảo Malaysia, tiến trình lịch sử về quản lý rừng tự nhiên và rừng trồng. Các tác giả đã thảo luận về các nguyên tắc sử dụng các loài cây tiềm năng cho trồng rừng gỗ lớn, hơn 40 loài cây đã có hướng dẫn kỹ thuật trồng rừng lấy gỗ.
Năm 2009, một nhóm nghiên cứu ở Malaysia đã trồng khảo nghiệm 6 loài cây bản địa họ Dầu và 3 loài cây không phải họ Dầu, đây đều là những loài cây bản địa có khả năng cung cấp gỗ lớn trên đất rừng thoái hóa. Sau 6 năm, loài Cóc hành (Azadirachta exselsa (Jack) Jacob) tăng trưởng cao nhất do thích nghi tốt nơi có khí hậu khắc nghiệt, đất đai nghèo dinh dưỡng và khô chặt (James Edgar Dandy, 1928) [62]. Trong một nghiên cứu khác, Mohd Zaki Hamzah và cộng sự (2009) [69] đã trồng thử nghiệm 5 loài cây bản địa là Azadirachta exselsa, Shorea leprosula, Hopea pubescens, Cinnamomum iners và Intsia polembanica nhằm kinh doanh gỗ lớn theo phương thức làm giàu rừng theo đám, lỗ trống tại Peninsular cho kết quả khả quan. Cây trồng trong mô hình sinh trưởng tốt cả về chiều cao và đường kính.
Beadle Chris (2006) [57] khi nghiên cứu về nuôi dưỡng rừng Keo và Bạch đàn tạo gỗ lớn cho rằng rừng tạo gỗ lớn yêu cầu có đoạn thân thẳng, tròn đều, ít khuyết tật và kích thước đủ lớn để có thể làm gỗ xẻ, do đó các biện pháp kỹ thuật chủ yếu được áp dụng là tỉa cành, tỉa thưa kết hợp bón phân. Hạn chế kích thước cành là khâu kỹ thuật quan trọng trong tạo chất lượng thân cho gỗ lớn. Đối với Keo và Bạch đàn, cành có kích thước lớn hơn 20 mm rất dễ bị xâm nhiễm bệnh sau khi tỉa cơ giới hoặc chết tự nhiên. Trồng rừng mật độ cao để hạn chế phát triển cành ngang và tỉa cành tạo độ thẳng thân (form pruning) thường được áp dụng để hạn chế nhược điểm trên.
Ngoài ra, tỉa cành nhỏ (lift pruning) cũng được áp dụng sớm để 6 tránh tạo mấu mắt trên gỗ. Việc tỉa cành có thể ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây nếu cường độ tỉa quá cao làm giảm đáng kể diện tích lá cho quang hợp. Tuy nhiên, đối với loài cây mọc nhanh như keo và bạch đàn, sự ảnh hưởng này ít hơn. Medhurst và Chris L.
Beadle (2001) [80] đã thí nghiệm tỉa thưa rừng Bạch đàn (Eucalyptus nitens) từ mật độ 1140 cây/ha xuống các mật độ từ 100 - 600 cây/ha và kết luận mật độ thích hợp nhất cho trồng rừng gỗ lớn chu kỳ 20 – 25 năm là 200 – 300 cây/ha. Tuy nhiên, mật độ này có thể không phải là tối ưu cho chu kỳ ngắn hơn. Chất lượng lập địa cũng ảnh hưởng rất lớn đến năng suất rừng sau tỉa thưa vì đối với những lập địa xấu khả năng cung cấp dinh dưỡng có hạn nên cường độ tỉa thưa cao cũng không giúp cây sinh trưởng nhanh hơn đáng kể. Do đó tỉa thưa thường phải kết hợp với bón phân.
Qua các thông tin nói trên cũng cho thấy ở một số nước đã có các khảo nghiệm về chọn loài cây trồng và kỹ thuật trồng rừng gỗ lớn trên nhiều vùng khí hậu với các dạng lập địa khác nhau, nâng cao hiệu quả kinh tế và phòng hộ môi trường. Phân loại và hình thái Xoan nhừ Xoan nhừ là loài cây gỗ ưa sáng, mọc nhanh, đa tác dụng, có giá trị quan trọng trong cả phát triển kinh tế lẫn phục hồi rừng. Do vậy, trên thế giới nghiên cứu về loài cây này được thực hiện từ rất sớm. Đã có sự đồng thuận cao giữa các tác giả ở nhiều quốc gia và tổ chức nghiên cứu khoa học khác nhau về tên gọi, phân loại và mô tả hình thái.
Về tên gọi và phân loại Xoan nhừ có tên khoa học là Choerospondias axillaris (Roxb.) Burtt & Hill thuộc họ Xoài (Anacardiaceae), bộ Cam (Rutales). Trên thế giới họ Xoài có 80 chi với khoảng 600 loài phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Ngoài ra, còn thấy ở Nam châu Âu, châu Á và châu Mỹ (Henri Lecomte, 1932) [91]; (Jin Chen và cộng sự, 2001) [60]; (Jedediah F Brodie và cộng sự, 2009) [58]; (Tianlu Min & Anders Barfod, 2016) [92]; (Wikipedia Foundation, 2016) [94]. Ở Nepal, Xoan nhừ được 7 người địa phương gọi là cây Lapsi, tên tiếng Anh là Nepali hog plum và ở Lào gọi là Mai Mak Meu (Wikipedia Foundation, 2016) [94].
Trước đây, Xoan nhừ (Choerospondias axillaris) được công bố dưới nhiều tên khác nhau (và cho là loài mới), cụ thể: Năm 1898 Engler đã công bố một loài mới là Spondias lutea Engler. Năm 1898 Hemsley cũng công bố một loài mới là Poupartia fordie Hem và Gamble công bố loài mới Spondias acuninsta Gamble. Năm 1901 King và Prain công bố một loài mới là Poupartia axillaris King et Prain (dẫn theo Triệu Duy Điệt và Nguyễn Liêm, 1983) [21]. Năm 1932, trong Thực vật chí Ấn Độ, W.
Roxburgh đã công bố loài mới thuộc họ Đào lộn hột dưới tên Spondias axillaris Roxb. Mẫu vật hiện đang bảo quản tại phòng tiêu bản Kew (tại London, Anh) (Brahma Dutta Sharma, 1996) [86]. Năm 1937, Burtt & Hill đã nghiên cứu các loài trên và đi đến kết luận rằng thực chất đây chỉ là một loài. Tuy nhiên, loài này không thuộc chi Spondias và cũng không thuộc chi Poupartia nên hai ông đã xếp thành một chi mới là: Choerospondias và gọi tên cây đó là: Choerospondias axillaris (Roxb.
Kết luận này của Burtt & Hill đến nay được nhiều nhà khoa học chấp nhận và sử dụng rộng rãi (dẫn theo Triệu Duy Điệt và Nguyễn Liêm, 1983) [21]. Về hình thái Nhà thực vật học người pháp Lecomte Henri (1932) [91] đã mô tả Xoan nhừ khi cây trưởng thành cao khoảng 15-30 m, lá rụng theo mùa, thân cây to, có đường kính tới 1m. Vỏ nâu xám có khía nứt dọc. Lá kép lông chim lẻ dài 25 – 40cm, có 5- 13 đôi lá chét.
Gốc các lá chét lệch, nhiều lá mảnh có từ 8-10 đôi gân nhỏ. Cụm hoa đực hợp thành chùy ở ngọn cành hay nách lá. Hoa cái mọc đơn lẻ ở nách lá, kiểu tiền khai lợp, bộ nhị 10. Bầu nhẵn hình cầu có 5 ô, 5 vòi nhụy rất ngắn, đầu nhụy hơi dày.
Quả hạch dài 3cm, đường kính 2cm. Theo Pakkad (1999) [81], Lutz Lehmann và Chongkham Phonekeo (2007) [76], Xoan nhừ là loài cây gỗ nhỡ, thường rụng lá vào mùa khô, cành nhánh nhỏ, màu nâu tím cao 25m lúc trưởng thành và có đường kính ngang ngực lên đến 60 cm. Vỏ cây mỏng màu nâu sẫm hoặc đen xám, nứt theo chiều dọc và thường bong 8 mảng. Lá hình trứng thuôn dài, lá chét mọc đối.
Hoa đực mọc ở nách lá, hoa cái đơn độc. Nhị 10, bao phấn hình thuôn, nhụy hoa 5 ngăn. Quả hạch hình trứng màu xanh xám khi chín chuyển sang màu vàng và có vị chua, dài khoảng 3cm. Vỏ quả giữa nhiều thịt, vỏ quả trong cứng có 5 lỗ ở đỉnh.
Hạt không có nội nhũ. (1987) [72] mô tả Xoan nhừ là cây gỗ, rụng lá theo mùa, chiều cao có thể đạt tới 20 m khi trưởng thành, đường kính ngang ngực từ 30 - 40cm. Vỏ màu xám nâu, nứt dọc và bong vảy, lớp thịt vỏ phía trong màu hồng, ở những vết thương thường tiết nhựa khi khô có màu đen. Lá kép lông chim với 3-7 cặp lá chét, lá chét khi còn non thường có mép răng cưa nhưng khi trưởng thành thì biến mất.
Lá già chuẩn bị rụng có màu đỏ. Hoa tạp tính, trên cùng một cây xuất hiện cả hoa đực, hoa cái và hoa lưỡng tính, hình thức thụ phấn chéo khác gốc. Xoan nhừ ra hoa từ tháng 4-6 và quả chín 7- 9. Quả hạch cứng, hình cầu hoặc hình trứng, hạt có 5 lỗ ở phía trên, kích thước hạt từ 1,5-2,5cm, mỗi hạt có tối đa 5 nhân.
Quả khi chín màu vàng. Đặc điểm phân bố, sinh thái Xoan nhừ có phân bố tự nhiên phổ biến ở các nước như Butan, Campuchia, Ấn Độ, Lào, Nhật Bản, Nepal, Thái Lan, Việt Nam. Ở Trung Quốc cây có thể phân bố ở khu vực từ đồng bằng đến núi cao, ở những nơi có độ cao trung bình thấp từ 300m cho đến nơi có độ cao 2000m. Chủ yếu phân bố ở các tỉnh An Huy, Phúc Kiến, Cam Túc, Quảng Tây, Quảng Đông, Quý Châu, Hồ Bắc, Hồ Nam, Giang Tây, Tứ Xuyên, Vân Nam, Tứ Xuyên,…(dẫn theo Triệu Duy Điệt, 1995) [20].
Tại Nepal, Xoan nhừ phân bố ở độ cao từ 900 - 2000m so với mực nước biển trong phạm vi dãy núi Hymalaya. Trong rừng tự nhiên có thể gặp Xoan nhừ phân bố thưa thớt cùng một số loài khác như Castanopsis indica, Myrica esculenta, Schima wallichii, Engelhardtia spicata, Homalium nepaulense,. Ở miền Bắc Thái Lan, Xoan nhừ phân bố phổ biến ở rừng thường xanh và rừng thường xanh hỗn giao với cây lá kim (Pinus) ở độ cao 700-1600m thuộc vườn 9 quốc gia Suthep-Pui. Loài này chủ yếu phát triển ở những nơi có tầng đất sâu, ẩm (Stephen Elliott và cộng sự, 2003) [64]; (Greuk Pakkad và cộng sự, 2003) [82].
Giá trị sử dụng Xoan nhừ là cây gỗ ưa sáng mọc nhanh đa tác dụng, phân bố rộng, ngoài việc cung cấp gỗ và quả thì các bộ phận của cây còn chứa các thành phần hóa học có dược tính chữa bệnh rất tốt nên loài cây này được khá nhiều tác giả nghiên cứu về thành phần hóa học và giá trị sử dụng của nó, có thể kể tới một số công trình tiêu biểu như sau: Từ năm 1982, một số tác giả ở Trung Quốc, Ấn Độ đã nghiên cứu và tách chiết được một số chất thuộc nhóm flavonoid từ vỏ, lá cây và quả Xoan nhừ các tác giả còn chiết xuất được chất Beta sito sterol, acid salicylic. Như vậy trong thành phần hóa học của Xoan nhừ có 2 nhóm hoạt chất đáng quan tâm đó là tanin và flavonoid (chất chuyển hóa trung gian của thực vật – Vitamin P) (Khabir M. và cộng sự, 1987) [77]; (Zhu Lian và cộng sự, 2003) [90]; (CW Li và cộng sự, 2009) [74]. Từ vỏ cây Xoan nhừ ở Trung Quốc, Lu Yong-zhen và cộng sự (1983) [75] đã phân lập được nairingenin và một hợp chất mới được gọi là Choerospondin sử dụng trong y học.
Công trình nghiên cứu được coi là khá toàn diện về thành phần hóa học của quả Xoan nhừ đã được thực hiện bởi Paudel, K.