Luận án tiến sĩ lâm nghiệp nghiên cứu cơ sở khoa học bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi lan kim tuyến anoectochilus blume tại thanh hoá

Luận án tiến sĩ nghiên cứu lâm nghiệp nghiên cứu cơ sở khoa học bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi lan kim tuyến, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Trọng Quyền
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu cơ sở khoa học bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỘT SỐ THUẬT NGỮ DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Thông tin chung về chi Lan kim tuyến
• 1.2. Thông tin một số loài thuộc chi Lan kim tuyến liên quan đến nghiên cứu
• 1.2.1. Kim tuyến trung bộ (Anoectochilus annamensis Aver)
• 1.2.2. Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus Aver)
• 1.2.3. Giải thùy Elwes (Anoectochilus elwesii (C.Clarke ex Hook.))
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về chi Lan kim tuyến
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu đa dạng các loài thuộc chi Lan kim tuyến
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi Lan kim tuyến
• 1.3.3. Tình hình nghiên cứu giá trị dược liệu và thành phần dược tính các loài thuộc chi Lan kim tuyến
• 1.4. Tình hình nghiên cứu đối với loài Lan gấm (A. formosanus)
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu về nhân giống Lan gấm
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu về kỹ thuật trồng Lan gấm
• 1.4.3. Tình hình nghiên cứu về đặc điểm di truyền đối với loài Lan gấm
• 1.5. Khái quát công tác bảo tồn và thông tin về các khu rừng đặc dụng có phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá
• 1.5.1. Công tác quy hoạch rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá
• 1.5.2. Điều kiện tự nhiên các khu rừng đặc dụng có phân bố tự nhiên các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 2.3.3. Phương pháp phỏng vấn
• 2.3.4. Phương pháp điều tra ngoại nghiệp
• 2.3.5. Phương pháp xây dựng bản đồ phân bố
• 2.3.6. Nghiên cứu đặc điểm di truyền của loài Lan gấm
• 2.3.7. Phương pháp phân tích hóa học
• 2.3.8. Phương pháp thí nghiệm
• 2.3.9. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Tính đa dạng thành phần loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa
• 3.1.1. Kết quả điều tra đánh giá đa dạng thành phần loài
• 3.1.2. Phân bố các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa
• 3.1.3. Nghiên cứu mô tả hình thái, sinh thái các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa
• 3.1.3.1. Kim tuyến Trung bộ (Anoectochilus annamensis Aver)
• 3.1.3.2. Kim tuyến đá vôi (Anoectochilus calcareus Aver)
• 3.1.3.3. Giải thùy Elwes (Anoectochilus elwesii (C.Clarke ex Hook.))
• 3.1.4. Cơ sở khoa học tra cứu nhanh nhận biết một số loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá
• 3.2. Nghiên cứu đa dạng di truyền loài Lan gấm nguồn gen tại tỉnh Thanh Hoá
• 3.2.1. Phân tích đa dạng di truyền Lan gấm bằng chỉ thị RAPD
• 3.2.2. Phân tích một số trình tự DNA mã vạch của loài Lan gấm
• 3.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống in-vitro
• 3.3.1. Khử trùng mẫu và tái sinh chồi
• 3.3.2. Nhân nhanh chồi
• 3.3.3. Ảnh hưởng của loại giá thể lên sự sinh trưởng của cây mô
• 3.4. Nghiên cứu kỹ thuật trồng Lan gấm
• 3.4.1. Nghiên cứu trồng Lan gấm trong nhà lưới
• 3.4.2. Nghiên cứu trồng Lan gấm dưới tán rừng
• 3.5. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa
• 3.5.1. Đánh giá mối đe dọa chủ yếu đến các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hoá
• 3.5.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn các loài thuộc chi Lan kim tuyến
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Nghiên cứu khoa học bảo tồn nguồn gen lan kim tuyến Anoectochilus Blume tại Thanh Hóa

Nghiên cứu khoa học về bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hóa là một công trình quan trọng nhằm đánh giá và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định tính đa dạng sinh học, đặc điểm phân bố, và giá trị bảo tồn của các loài lan kim tuyến. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm điều tra ngoại nghiệp, phân tích di truyền, và kỹ thuật nhân giống in-vitro. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển các loài lan kim tuyến tại Thanh Hóa.

1.1. Đa dạng sinh học và phân bố của lan kim tuyến

Nghiên cứu đã xác định được 5 loài thuộc chi lan kim tuyến tại Thanh Hóa, bao gồm Anoectochilus calcareus, Anoectochilus elwesii, và Anoectochilus roxburghii. Các loài này phân bố chủ yếu trong các khu rừng đặc dụng như Vườn Quốc gia Bến En và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Xuân Liên. Đặc điểm hình thái và sinh thái của từng loài được mô tả chi tiết, giúp nhận biết và phân biệt các loài một cách chính xác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các loài lan kim tuyến đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do mất môi trường sống và khai thác quá mức.

1.2. Kỹ thuật nhân giống và bảo tồn in vitro

Nghiên cứu đã phát triển thành công kỹ thuật nhân giống in-vitro cho loài Anoectochilus formosanus. Các thí nghiệm về khử trùng mẫu, tái sinh chồi, và ảnh hưởng của các chất điều hòa sinh trưởng đã được thực hiện. Kết quả cho thấy, môi trường MS bổ sung BAP và NAA là tối ưu cho việc nhân nhanh chồi và tạo cây hoàn chỉnh. Kỹ thuật này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn mở ra tiềm năng phát triển kinh tế từ việc trồng lan kim tuyến.

II. Bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái

Bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái là một trong những mục tiêu chính của nghiên cứu. Các loài lan kim tuyến không chỉ có giá trị dược liệu mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái rừng. Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp bảo tồn như thiết lập các khu bảo tồn chuyên biệt, tăng cường giám sát và quản lý các khu rừng đặc dụng, và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài lan quý hiếm.

2.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp cụ thể để bảo tồn các loài lan kim tuyến, bao gồm việc thiết lập các khu bảo tồn chuyên biệt, tăng cường giám sát và quản lý các khu rừng đặc dụng, và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài lan quý hiếm. Các giải pháp này nhằm đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của các loài lan kim tuyến trong tự nhiên.

2.2. Tác động của con người và biện pháp giảm thiểu

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các hoạt động của con người như khai thác quá mức và phá hủy môi trường sống là những mối đe dọa chính đối với các loài lan kim tuyến. Để giảm thiểu tác động này, nghiên cứu đề xuất các biện pháp như tăng cường thực thi pháp luật, giáo dục cộng đồng, và phát triển các mô hình trồng lan bền vững.

III. Giá trị thực tiễn và ứng dụng của nghiên cứu

Nghiên cứu không chỉ có giá trị khoa học mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu về bảo tồn nguồn gen và kỹ thuật nhân giống có thể được áp dụng trong việc bảo tồn và phát triển các loài lan kim tuyến tại Thanh Hóa và các khu vực khác. Ngoài ra, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái.

3.1. Ứng dụng trong bảo tồn và phát triển

Các kết quả nghiên cứu về bảo tồn nguồn gen và kỹ thuật nhân giống có thể được áp dụng trong việc bảo tồn và phát triển các loài lan kim tuyến tại Thanh Hóa và các khu vực khác. Nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái.

3.2. Đóng góp vào khoa học và giáo dục

Nghiên cứu đã cung cấp nhiều dữ liệu khoa học quan trọng về các loài lan kim tuyến, bao gồm đặc điểm hình thái, sinh thái, và di truyền. Những dữ liệu này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn có thể được sử dụng trong giáo dục và nghiên cứu khoa học.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu cơ sở khoa học bảo tồn nguồn gen các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hóa" được tác giả Nguyễn Trọng Quyền thực hiện tại Trường Đại học Lâm nghiệp dưới sự hướng dẫn của GS. Hoàng Văn Sâm và PGS. Bùi Văn Thắng. Luận án thuộc chuyên ngành Lâm nghiệp (mã số: 9620211), bảo vệ năm 2022. Dữ liệu thực nghiệm được triển khai từ năm 2017 đến năm 2021, gắn liền với nhiệm vụ của Đề tài Quỹ gen cấp Quốc gia mã số NVQG-2016/07 do Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Ủy ban nhân dân tỉnh Thanh Hóa giao tác giả làm chủ nhiệm.

Về tính cấp thiết, chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) thuộc họ Lan (Orchidaceae) bao gồm các loài địa lan quý hiếm có giá trị dược tính cao, thường được dùng trong y học dân gian và y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị đau ngực, đau bụng, tiểu đường, viêm thận, sốt, cao huyết áp, rối loạn chức năng gan, lá lách, khối u và làm giảm lipase máu (Nguyễn Tiến Bân, 2005; Đỗ Tất Lợi, 2004). Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ đã xếp loài A. calcareus vào nhóm IA (nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại) và các loài còn lại thuộc chi vào nhóm IIA (hạn chế khai thác). Hiện nay, quần thể tự nhiên của các loài này suy giảm nghiêm trọng do môi trường sống bị thu hẹp, chia cắt, sự tàn phá của động vật và áp lực khai thác thương mại bừa bãi. Khoảng trống nghiên cứu và thực tiễn cốt lõi được tác giả chỉ ra là: lực lượng Kiểm lâm sở tại và cán bộ kỹ thuật tại các ban quản lý rừng đặc dụng ở Thanh Hóa phần lớn chưa nhận biết, phân loại được đến cấp độ loài mà chỉ gọi chung là "Lan kim tuyến", dẫn đến nhiều khó khăn trong quản lý, bảo tồn và thực thi chế tài xử lý vi phạm.

Mục tiêu chung của luận án là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm bảo tồn, phát triển nguồn gen các loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hóa và Việt Nam. Các mục tiêu cụ thể được xác định gồm:

1. Đánh giá được tính đa dạng về thành phần loài, đặc điểm phân bố, đặc điểm hình thái, sinh thái và giá trị bảo tồn của các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại tỉnh Thanh Hóa.
2. Xây dựng được kỹ thuật nhân giống in vitro, trồng và bảo tồn loài Lan gấm (Anoectochilus formosanus Hayata) từ nguồn vật liệu thu từ rừng tự nhiên tại Thanh Hóa.
3. Đề xuất được giải pháp bảo tồn các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) tại Thanh Hóa.

Đối tượng nghiên cứu là các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) hiện diện tại Thanh Hóa, tập trung nghiên cứu sâu về đặc điểm di truyền, nhân giống in vitro và kỹ thuật nuôi trồng đối với loài Lan gấm (Anoectochilus formosanus Hayata).

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 11 khu rừng đặc dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, bao gồm:

1. Vườn Quốc gia Bến En
2. Vườn Quốc gia Cúc Phương (phần thuộc địa bàn tỉnh Thanh Hóa)
3. Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên
4. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông
5. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu
6. Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy
7. Khu bảo tồn các loài thực vật hạt trần quý hiếm Nam Động
8. Khu di tích lịch sử văn hóa Hàm Rồng
9. Khu di tích lịch sử văn hóa Lam Kinh
10. Khu di tích lịch sử văn hóa Trường Lệ
11. Khu di tích lịch sử văn hóa Đền Bà Triệu

Phạm vi thời gian thực hiện nghiên cứu ngoại nghiệp, thực nghiệm phòng thí nghiệm và thử nghiệm lâm sinh diễn ra trong giai đoạn 2017–2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về phân loại học và tính đa dạng, chi Anoectochilus được Carl von Blume mô tả năm 1825. Theo cuốn Thực vật Trung Quốc (2009), chi này có khoảng 30 loài, trong khi Chuan Gao (2009) ghi nhận khoảng 40 loài, và cơ sở dữ liệu The Plant List ghi nhận 50 loài. Tại Việt Nam, số lượng loài công bố có sự biến động lớn giữa các tác giả: Phạm Hoàng Hộ (2000) thống kê 6 loài; Nguyễn Thiện Tịch (2001) thống kê 10 loài; Nguyễn Tiến Bân (2005) ghi nhận 12 loài. Đáng chú ý, Leonid V. Averyanov và cộng sự từng ghi nhận 13 loài vào năm 2003, nhưng đến năm 2008 chỉ công nhận 7 loài (trong đó giữ lại 3 loài cũ là A. lylei, A. roxburghii, A. calcareus, bổ sung 4 loài mới gồm A. annamensis, và loại bỏ 10 loài đã nêu trước đó). Tại Thanh Hóa, các báo cáo điều tra từ năm 2011 đến 2019 của Hạt Kiểm lâm Pù Luông (2011), Ban quản lý KBTTN Xuân Liên, Pù Hu (2013), Đậu Bá Thìn và cộng sự (2013), Đặng Quốc Vũ (2013), Nguyễn Đức Thắng và Vũ Quang Nam (2015), Cao Văn Cường (2017), và Phan Xuân Bình Minh (2019) ghi nhận rải rác sự xuất hiện của A. calcareus, A. elwesii, A. setaceus, A. annamensis, nhưng số liệu chưa thống nhất và chưa có nghiên cứu chuyên sâu về phân loại kết hợp chỉ thị phân tử.

Về dược tính, các nghiên cứu quốc tế đã phân lập nhiều hoạt chất có giá trị sinh học từ chi Lan kim tuyến: Zhen-Ling Liu (2013) phân lập Kinsenoside từ A. roxburghii có tác dụng bảo vệ nội mô mạch máu; Zeng và cộng sự (2017) phát hiện polysaccharide ARPT có tác dụng bảo vệ gan chống độc tính do CCl4 ở chuột; Wang LF và cộng sự (2005) phân lập kinsenone và các dẫn xuất flavonoid (quercetin, isorhamnetin); Ching-Yi Lai (2015) xác định Type II Arabinogalactan kích hoạt hệ miễn dịch; Tseng CC và cộng sự (2006) chứng minh dịch chiết A. formosanus ức chế khối u ruột kết CT-26 trên chuột; đề tài chiết xuất bảo vệ gan từ A. formosanus đã được cấp bằng sáng chế Hoa Kỳ số US9072770 B2 (2015). Tại Việt Nam, Phan Xuân Bình Minh (2019) phân lập được 8 hợp chất từ A. setaceus và 6 hợp chất từ A. annamensis.

Về nhân giống và nuôi trồng, Yih-Juh Shiau và cộng sự (2001, 2002) tại Đài Loan nghiên cứu gieo hạt in vitro và nhân giống vi mô A. formosanus; Fu-sheng Zhang và cộng sự (2013) dùng môi trường MS bổ sung 0,5 mg/l NAA, 1 mg/l 6-BA, 1 g/l than hoạt tính và 30 g/l sucrose. Ở Việt Nam, Nguyễn Văn Kết và cộng sự (2003, 2004), Phan Xuân Huyên và cộng sự (2015, 2017, 2018), Nguyễn Thị Lệ Hà (2017), Đỗ Đăng Giáp và cộng sự (2015), Hoang Chinh Nguyen và cộng sự (2018) đã thử nghiệm nhân giống in vitro và nuôi trồng A. formosanus trên các giá thể xơ dừa, dớn mút, phân bón lá (JIA6, Nitrophoska) hoặc nuôi sinh khối bioreactor, thủy canh.

Về đặc điểm di truyền, Tongwei Lv và cộng sự (2015) dùng mã vạch DNA (matK, psbA-trnH, ITS2) định danh A. roxburghii. Tại Việt Nam, Lê Đình Chắc (2017) đọc trình tự ITS của 4 mẫu Anoectochilus tại Thanh Hóa; Đỗ Thị Gấm và cộng sự (2017) xác định ITS phân loại tốt hơn matK và psbA-trnH; Huỳnh Hữu Đức (2019) phân tích 9 vùng DNA barcode để phân biệt các dòng lan kim tuyến.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Chưa có công trình nào điều tra toàn diện, hệ thống về thành phần loài, vùng phân bố của chi Anoectochilus trên toàn bộ hệ thống rừng đặc dụng tỉnh Thanh Hóa; thiếu khóa tra cứu nhận diện thực địa phục vụ quản lý rừng; chưa xác thực loài A. formosanus ngoài tự nhiên tại Việt Nam bằng mã vạch DNA đối chiếu Ngân hàng gen quốc tế (NCBI); chưa có quy trình gắn kết từ nhân giống in vitro đến mô hình trồng bán tự nhiên dưới tán rừng đối với nguồn gen A. formosanus bản địa tại vùng Bắc Trung Bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết phân loại thực vật học hình thái học so sánh đối với họ Lan (Orchidaceae); nguyên lý bảo tồn sinh học gồm bảo tồn nguyên vị (in situ) tại các hệ sinh thái rừng đặc dụng và bảo tồn chuyển chỗ (ex situ) thông qua lưu trữ giống in vitro và gây trồng thực nghiệm; nguyên lý di truyền học phân tử sử dụng chỉ thị phân tử RAPD và mã vạch DNA (DNA barcoding) để giám định loài; tiêu chuẩn GACP-WHO trong canh tác cây thuốc.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra thực địa, phỏng vấn xã hội học, phân tích sinh học phân tử, thực nghiệm công nghệ sinh học và khảo nghiệm lâm sinh:

| Nhóm phương pháp | Nội dung và kỹ thuật thực hiện | Nguồn dữ liệu / Chỉ tiêu theo dõi |
| :--- | :--- | :--- |
| Kế thừa và chuyên gia | Thu thập tài liệu quy hoạch rừng đặc dụng, bản đồ địa hình, số liệu khí hậu, thổ nhưỡng; tham vấn các nhà thực vật học. | Hồ sơ quy hoạch 11 khu rừng đặc dụng, báo cáo khoa học của các khu bảo tồn. |
| Phỏng vấn xã hội học | Phỏng vấn bán cấu trúc cán bộ kiểm lâm và người dân địa phương tại vùng đệm các khu bảo tồn. | Bảng hỏi về nhận thức, tên gọi, tình hình khai thác, buôn bán và sử dụng Lan kim tuyến. |
| Điều tra ngoại nghiệp | Lập tuyến điều tra thực địa qua các sinh cảnh rừng tại 11 khu rừng đặc dụng; định vị bằng GPS cầm tay; thu mẫu tiêu bản; mô tả môi trường sống. | Tọa độ điểm phân bố, độ cao, kiểu thảm thực vật (IVA, IVB, IIIA2, IIIA3, IIIB, IIIB-NIII, NIII theo QPN 6-84), độ che phủ. |
| Phân tích di truyền phân tử | Chiết tách DNA tổng số từ lá; chạy phản ứng PCR với 10 mồi RAPD; nhân bản và giải trình tự 3 đoạn gen mã vạch (*matK*, *rbcL*, *ITS2*). | 10 mẫu *A. formosanus* thu tại KBTTN Nam Động; ma trận tương đồng di truyền UPGMA, đối chiếu dữ liệu NCBI GenBank. |
| Thí nghiệm in vitro | Khử trùng đốt thân/chồi bằng dung dịch sát trùng theo thời gian; tái sinh và nhân nhanh chồi trên môi trường MS, 1/2 MS, Knud kết hợp BAP, Kinetin, NAA; kích thích ra rễ. | Tỷ lệ mẫu sạch sống (%), số chồi/mẫu, chiều cao chồi (cm), số rễ/chồi, chiều dài rễ (cm). |
| Khảo nghiệm nuôi trồng | Ra ngôi cây mô sau 8 tuần trên các giá thể; bố trí thí nghiệm trồng trong nhà lưới và dưới tán rừng tự nhiên (xã Vạn Xuân, giáp KBTTN Xuân Liên). | Tỷ lệ sống (%), động thái tăng trưởng chiều cao, đường kính thân, số lá, sinh khối tươi, mức độ gây hại của sâu bệnh, động vật. |
| Phân tích hóa học | Chiết xuất mẫu cây 12 tháng tuổi nuôi trồng trong nhà lưới và dưới tán rừng; định lượng hàm lượng flavonoid bằng phương pháp đo quang phổ. | Hàm lượng tổng flavonoid (%). |
| Xử lý số liệu | Thống kê sinh học, phân tích phương sai, so sánh các công thức thí nghiệm bằng phần mềm chuyên dụng. | Giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, sai khác có ý nghĩa thống kê giữa các nghiệm thức. |

Các nguồn tư liệu và hóa chất chính bao gồm: mẫu vật thực vật thu từ rừng tự nhiên tại Thanh Hóa; mồi PCR, hóa chất sinh học phân tử đạt tiêu chuẩn giải trình tự; các môi trường dinh dưỡng nuôi cấy mô MS, Knudson; chất điều hòa sinh trưởng BAP, Kinetin, NAA; các loại giá thể xơ dừa, tro trấu, rêu khô (dớn).

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 137 trang văn bản, bao gồm phần Mở đầu (4 trang), 3 chương nội dung, phần Kết luận và kiến nghị (3 trang), Danh mục công trình khoa học (12 trang) cùng 30 hình ảnh và 29 bảng số liệu.

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương 1 (33 trang) trình bày lịch sử phân loại, đặc điểm hình thái và sinh thái học chung của chi Anoectochilus Blume cùng 5 loài mục tiêu liên quan đến địa bàn nghiên cứu:

• Anoectochilus annamensis Aver (Kim tuyến Trung bộ): Thân rễ nằm ngang sát đất, thân khí sinh mọng nước dài 4–8 cm, 2–6 lá hình trứng màu nâu đỏ mượt như nhung, 5 gân gốc màu hồng nổi rõ; cụm hoa ngọn dài 10–20 cm mang 4–10 hoa thưa, cánh môi trắng dài 1,5 cm có 6–8 dải hẹp mỗi bên gốc.
• Anoectochilus calcareus Aver (Kim tuyến đá vôi): Loài đặc hữu Việt Nam, cao 10–15 cm; lá màu xanh thẩm đậm hoặc nâu nhạt có vân trắng bạc/hồng; cụm hoa dài đến 25 cm, mang 3–20 hoa màu trắng ánh xanh, môi trắng dài 14 mm; sống trên mùn đá vôi ẩm.
• Anoectochilus elwesii (C.Clarke ex Hook.) King & Pantl (Giải thùy Elwes): Thân cao khoảng 10 cm màu nâu, mang 6–7 lá phiến xoan màu nâu đậm dài 3–4 cm; hoa màu lục chót tím, cánh hoa tím có đốm đỏ, môi trắng có rìa 4–6 răng mỗi bên, đầu môi chẻ 2 thùy tứ giác nằm ngang.
• Anoectochilus formosanus Hayata (Lan gấm): Cây cao tới 25 cm, lá cụm 2–5 lá hình trứng gần tròn, gốc màu nâu đỏ, mặt trên xanh lục đậm với hệ gân trắng bạc; trục hoa dài đến 20 cm, hoa có môi hình chữ Y dài 17–19 mm, xẻ 2 thùy lớn, mỗi bên rìa mang tối đa 8 răng dài 0,2–5,5 mm.
• Anoectochilus setaceus Blume (Kim tuyến tơ / Lan gấm / Giải thùy tơ): Cây cao 10–20 cm, lá hình xoan có hệ gân hồng nhạt nổi rõ trên nền nâu; môi hoa dài 1,5 cm, gốc hình tam giác, phần hẹp có 5–8 tua dài 5 mm mỗi bên, đầu môi xẻ 2 thùy tròn tà.

Chương này cũng tổng hợp sâu các nghiên cứu quốc tế và trong nước về dược lý (tác dụng bảo vệ gan, hạ đường huyết, chống oxy hóa, kích thích miễn dịch, kháng u), kỹ thuật nhân giống in vitro, kỹ thuật nuôi trồng, các công trình sử dụng chỉ thị phân tử (RAPD, barcode) và tổng quan điều kiện lập địa, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng tại các khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hu, Pù Luông, Xuân Liên và KBTTN Nam Động.

Chương 2: Nội dung, địa điểm và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 (24 trang) cụ thể hóa 7 nội dung nghiên cứu gắn với các bảng bố trí thí nghiệm:

• Bố trí các tuyến điều tra ngoại nghiệp tại 11 khu rừng đặc dụng của Thanh Hóa.
• Kỹ thuật tách chiết DNA và điện di kiểm tra chất lượng. Bảng 2.1 trình bày trình tự 10 mồi RAPD ngẫu nhiên. Bảng 2.2 thể hiện trình tự các cặp mồi khuếch đại gen đích (matK, rbcL, ITS2) và kích thước sản phẩm theo lý thuyết. Bảng 2.3 liệt kê danh mục hóa chất, dung môi sinh học phân tử đạt chuẩn ISO/IEC 17025.
• Bố trí thí nghiệm in vitro: Bảng 2.4 lập công thức thử nghiệm ảnh hưởng của nồng độ các chất điều hòa sinh trưởng BAP, Kinetin và NAA lên khả năng tạo đa chồi từ đoạn thân mang mầm ngủ trên các nền môi trường khoáng MS, 1/2 MS và Knudson (Knud). Bảng 2.5 xác lập các nồng độ NAA kích thích hình thành rễ để tạo cây hoàn chỉnh.
• Bố trí thí nghiệm nuôi trồng lâm sinh: Thử nghiệm ra ngôi cây mô 8 tuần tuổi; thí nghiệm nuôi trồng trong nhà lưới với các tổ hợp giá thể (vụn xơ dừa, tro trấu, rêu khô/dớn), mật độ trồng, liều lượng phân bón lá (JIA6, Nitrophoska) và thời vụ trồng; thí nghiệm trồng dưới tán rừng hỗn giao tự nhiên gỗ - tre nứa tại xã Vạn Xuân (huyện Thường Xuân) giáp KBTTN Xuân Liên.
• Phương pháp điều tra sâu bệnh hại (bọ trĩ, sên, châu chấu, bệnh thối nhũn, nấm) và động vật phá hại (sóc). Phương pháp quang phổ xác định tổng hàm lượng flavonoid.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 3 (61 trang) là phần nội dung thực nghiệm trọng tâm, thể hiện qua 30 bảng số liệu và các sơ đồ phân bố, hình ảnh minh chứng:

1. Đa dạng thành phần loài và phân bố chi Lan kim tuyến tại Thanh Hóa: Nghiên cứu xác định được 5 loài thuộc chi Anoectochilus tại các khu rừng đặc dụng của tỉnh Thanh Hóa:

• Anoectochilus calcareus Aver (Kim tuyến đá vôi)
• Anoectochilus elwesii (C.Clarke ex Hook.) King & Pantl (Giải thùy Elwes)
• Anoectochilus setaceus Blume (Kim tuyến tơ)
• Anoectochilus annamensis Aver (Kim tuyến Trung bộ)
• Anoectochilus formosanus Hayata (Lan gấm)

Luận án đã lập Bảng 3.4 xây dựng "Khóa tra cứu nhanh nhận biết một số loài thuộc chi Lan kim tuyến tại tỉnh Thanh Hóa" dựa trên các đặc điểm hình thái sai khác rõ rệt: hình dạng và mạng lưới gân lá (gân hồng, gân bạc, nền lá nâu nhung hay xanh sẫm); hình dạng cán môi và cấu trúc răng/tua ở rìa cán môi (số lượng răng, tua, dạng chữ Y hay xẻ đôi nằm ngang). Các loài phân bố tập trung chủ yếu ở đai độ cao từ 600 m đến trên 1.200 m, thuộc các kiểu rừng nguyên sinh và thứ sinh (IVA, IVB, IIIA2, IIIA3, IIIB, IIIB-NIII) trên nền đá vôi hoặc sa thạch ẩm ướt, nhiều mùn.

| Tên loài | Phân bố tự nhiên ghi nhận tại Thanh Hóa | Đặc điểm sinh thái nơi gặp | Tình trạng bảo tồn |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| *A. calcareus* | KBTTN Pù Luông, KBTTN Pù Hu | Rừng trên núi đá vôi ẩm, độ cao 700–1.100 m | Nhóm IA (NĐ 06/2019), EN (SĐVN 2007) |
| *A. elwesii* | KBTTN Pù Luông | Dưới tán rừng kín thường xanh ẩm núi đất/đá | Nhóm IIA (NĐ 06/2019) |
| *A. setaceus* | KBTTN Pù Luông, KBTTN Xuân Liên | Đất nhiều mùn dưới tán rừng tự nhiên ẩm | Nhóm IA/IIA, EN (SĐVN 2007) |
| *A. annamensis* | KBTTN Xuân Liên, KBTTN Pù Luông | Rừng kín thường xanh, dọc khe suối ẩm mùn | Nhóm IIA (NĐ 06/2019) |
| *A. formosanus* | KBTTN loài hạt trần quý hiếm Nam Động | Núi đá vôi xen kẹt, độ cao 700–900 m, giàu mùn | Nhóm IIA (NĐ 06/2019) |

2. Đa dạng di truyền loài Lan gấm (Anoectochilus formosanus):

• Phân tích 10 mẫu A. formosanus thu tại KBTTN Nam Động bằng chỉ thị RAPD cho thấy mức độ đa hình rõ rệt, hệ số tương đồng di truyền giữa các cặp mẫu dao động trong biên độ cho phép nhận diện tính đa dạng nội loài, chia các cá thể thành các nhánh phân nhóm trên sơ đồ hình cây UPGMA (Hình 3.13).
• Giải trình tự thành công 3 đoạn gen mã vạch: matK, rbcL và ITS2. So sánh với cơ sở dữ liệu NCBI cho thấy:
  • Đoạn gen matK có độ tương đồng cao với các công bố chuẩn, phát hiện các vị trí nucleotide sai khác đặc trưng giúp khu biệt với các loài lan khác (Bảng 3.8, Hình 3.15).
  • Đoạn gen rbcL xác định các đột biến điểm đặc thù của quần thể Thanh Hóa so với 5 mã gen trên NCBI (Bảng 3.9, Hình 3.16).
  • Đoạn gen ITS2 thể hiện độ đặc hiệu loài rất cao khi đối chiếu với 4 mã gen quốc tế (Bảng 3.10, Hình 3.17). Tác giả đã hoàn thiện thủ tục công bố 02 trình tự mã vạch DNA của nguồn gen A. formosanus Việt Nam lên Ngân hàng gen quốc tế GenBank.

3. Kỹ thuật nhân giống in vitro loài Lan gấm (Anoectochilus formosanus):

• Khử trùng mẫu: Xử lý đốt thân bằng chất sát trùng với mốc thời gian tối ưu giúp mẫu sạch đạt tỷ lệ sống và nảy chồi cao nhất mà không làm cháy mô (Bảng 3.12).
• Nhân nhanh cụm chồi: Môi trường khoáng MS thể hiện tính ưu việt hơn môi trường 1/2 MS và Knudson về số lượng chồi hình thành và chiều cao chồi (Bảng 3.13, Hình 3.18). Khi bổ sung tổ hợp chất điều hòa sinh trưởng, nghiệm thức kết hợp BAP, Kinetin và NAA ở nồng độ thích hợp (Bảng 3.14) cho hệ số nhân chồi cao, chồi mập mạp và phát triển đồng đều sau 8 tuần nuôi cấy.
• Tạo rễ: Môi trường bổ sung chất điều hòa sinh trưởng auxin (NAA) kích thích chồi ra rễ nhanh, tỷ lệ ra rễ đạt 100%, số rễ và chiều dài rễ đạt tiêu chuẩn xuất vườn mô (Bảng 3.15, Hình 3.20).

4. Thử nghiệm kỹ thuật nuôi trồng Lan gấm:

• Ra ngôi cây mô: Sau 8 tuần ra ngôi, giá thể rêu khô (dớn) và giá thể hỗn hợp xơ dừa phối trộn đạt tỷ lệ sống trên 90%, cây hình thành hệ rễ mới vững chắc (Bảng 3.16, Hình 3.21).
• Trồng trong nhà lưới: Sau 12 tuần và 12 tháng theo dõi (Bảng 3.17, 3.21, Hình 3.23), cây sinh trưởng ổn định; nghiệm thức mật độ thích hợp và chế độ bổ sung dinh dưỡng bằng phân bón qua lá định kỳ (Bảng 3.18, 3.19) giúp cây tích lũy sinh khối cao. Thời vụ trồng vào mùa xuân (tháng 2–3) cho tỷ lệ sống và tốc độ đâm chồi vượt trội so với các thời điểm khác (Bảng 3.20).
• Trồng dưới tán rừng: Thử nghiệm trồng bán tự nhiên dưới tán rừng tự nhiên hỗn giao gỗ - tre nứa tại xã Vạn Xuân (giáp KBTTN Xuân Liên) đạt tỷ lệ sống khá, cây thích ứng tốt với nền vi khí hậu tự nhiên sau 12 tuần và 12 tháng (Bảng 3.26, 3.27,

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu: 33 trang - Chương 2: Nội dung, địa điểm và phương pháp nghiên cứu: 24 trang - Chương 3: Kết quả nghiên cứu và bàn luận: 61 trang - Kết luận và kiến nghị: 03 trang - Danh mục bài báo và tài liệu tham khảo: 12 trang 4 Chươ 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Thô ch về ch La k m ế Chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume), thuộc họ Lan (Orchidaceae), được mô tả lần đầu tiên vào năm 1825 bởi nhà thực vật học Carlvon Blume. Đặc điểm chung của các loài thuộc chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume) là địa lan, lá màu lục hay có màu, có cuống. Phát hoa có cán tương đối ngắn với vài hoa không to.

Lá đài trên và 2 cánh hoa hợp với nhau thành cái nón. Môi hoặc có móng dài hoặc có túi khuất trong lá đài; có 2 tuyến lớn không cọng ở gần miệng của móng hay ở đáy túi, phần giữa của môi hẹp lại, 2 mép gấp lại và chạm vào nhau tạo thành cán môi thường có răng, tua, diềm ở 2 bên, đôi khi có thùy bên rõ rệt ở dưới cán môi; ở phía trước của cán môi rộng ra đột ngột thành 2 thùy ngang. Trụ có 2 cánh ở phía trước hoặc nhỏ hoặc chạy vào trong túi thành 2 phiến rời song song. Nướm thường là 2, ở mỗi bên của đáy cằm (Nguyễn Thiện Tịch, 2001)[40].

Thô mộ số o h ộc ch La k m ế q a đế h cứ 1. Kim tuyến trung bộ (Anoectochilus annamensis Aver) Tên khác: Lan sứa Trung bộ, loài đặc hữu của Việt Nam [48] * Đặc điểm hình thái: Lá mọc cách xắn quanh thân, xoè trên mặt đất. Lá hình trứng, gần tròn ở gốc, đầu lá hơi nhọn và có mũi ngắn, thường dài từ 3 - 5 cm, rộng từ 2 - 4 cm. Lá có màu nâu đỏ ở mặt trên và phủ lông mịn như nhung.

Hệ gân lá mạng lưới lông chim, thường có 5 gân gốc, các gân này thường có màu hồng ở mặt trên và nổi rất rõ, đôi khi gân ở giữa có màu vàng nhạt; mặt dưới lá có màu nâu đỏ nhạt, nhẵn với 5 gân gốc nổi rõ; các gân bên ở rìa lá nổi rõ, gân ở giữa lá ở dưới không rõ; cuống lá dài 0,6 - 1,2 cm, thường nhẫn và có màu trắng xanh, đôi khi hơi đỏ tía ở bẹ lá, bẹ lá nổi rõ và nhẵn; số lá trên một cây thay đổi từ 2 - 6 lá. Thân khí sinh thường mọng nước, nhẵn, không phủ lông, thường có màu xanh trắng, đôi khi có màu hồng nhạt; thân khí sinh thường mọc thẳng trên mặt đất, ít khi mọc nghiêng; chiều dài thân khí sinh từ 4-8 cm, đường kính thân khí sinh từ 3 - 5 mm, thân khí sinh mang nhiều lóng, 5 mỗi lóng từ 1-4cm. Thân rễ nằm ngang sát mặt đất, đôi khi hơi nghiêng, bò dài; chiều dài thân rễ từ 5 - 12 cm, đường kính thân rễ từ 3 - 4 mm; chiều dài lóng từ 1 - 6 cm. Thân rễ thường có màu trắng xanh dương, đôi khi có màu nâu đỏ, thường nhẵn, không phủ lông.

Rễ được mọc ra từ các mấu trên thân rễ, đôi khi rễ cũng được mọc từ thân khí sinh. Cụm hoa dài 10 - 20 cm, mọc ở ngọn thân, mang 4 - 10 hoa mọc thưa; lá bắc hình trứng, dài 6 - 10 mm, màu hồng, các mảnh bao hoa dài khoảng 6 mm; cánh môi màu trắng dài đến 1,5 cm, mỗi bên gốc mang 6 -8 dải hẹp, đầu chẻ đôi. Mùa hoa tháng 10 – 12. Mùa quả chín tháng 12 – 3 năm sau.

Những đặc điểm nêu trên được mô tả dựa trên mô tả của các tác giả: Averyanov LV (2008) [48] Nguyễn Đức Thắng và Vũ Quang Nam (2015) [35], Phan Xuân Bình Minh (2019)[28]. * Giá trị bảo tồn: Kim tuyến trung bộ (A.annamensis) thuộc Nhóm IIA, Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính Phủ [12]. Kim tuyến đá vôi (A.calcareus Aver) * Đặc điểm hình thái: Cây thân thảo, cao 10-15 cm, là loài có kích thước lớn trong các loài thuộc Chi Lan kim tuyến (Anoectochilus Blume). Lá hình trứng, có lông, tùy từng điều kiện sống mà lá mặt trên có màu xanh thẩm đậm, xanh phớt tím, xanh nâu sẫm hoặc nâu nhạt, mượt như nhung, với gân mầu trắng bạc hoặc hồng nhạt, mặt dưới màu nâu đỏ.

Thân khí sinh mập, mọc thẳng hoặc nghiêng trên mặt đất, dài khoảng 3-10 cm, đốt thân từ 0,8-3cm. Thân rễ nằm bò trên mặt đất, đôi khi được lớp mùn, lá cây che phủ; thân rễ có mầu xanh. Rễ được mọc ra từ các đốt trên thân rễ, đôi khi mọc từ đốt của thân khí sinh, rễ dài đến 8 cm, có các lông hút bám vào đất tơi xốp hoặc lá, cành cây mục. Ra hoa tháng 7 – 8, quả tháng 10,11; cụm hoa dài đến 25 cm, có 2 - 3 lá bắc, lá bắc dài 8 - 10 mm.

Bầu dài 8 - 10 mm, có lông rậm. Lá đài màu lục sáng, mặt trên có lông thưa; lá đài giữa hình trứng rộng dài 4 mm, đỉnh cụt; lá đài bên hình trứng hẹp, kích thước 6 - 2,6 mm. Có 3 - 20 hoa, cánh hoa trắng, xanh nhạt ở đỉnh, hình liềm, phần trên dính với lá đài giữa tạo thành túi. Môi màu trắng, dài khoảng 14 mm từ đỉnh cựa đến đỉnh.

Quả chín tháng 10-11, chùm quả có 3-20 quả nang, mầu nâu đỏ, chứa nhiều hạt, khi chín các nang tách ra phát tán hạt để tái sinh Những đặc điểm nêu trên được mô tả dựa trên mô tả của các tác giả: Nguyễn Tiến Bân (2005) [6], Averyanov VL (2008)[48] Phan Xuân Bình Minh (2019)[28].2 K m ế đá vô (Anoectochilus calcareus Aver) (Nguồn: a-Phan Xuân Bình Minh (2019),b-Cao Văn Cường(2017) * Phân bố: Trên thế giới: Loài đặc hữu Việt Nam. 7 Ở Việt Nam: Phân bố tại Hà Giang (Quản Bạ: Cán Tỷ), Hoà Bình (Mai Châu), Quảng Bình (Kẻ Bàng), Lâm Đồng (Bì Đúp), Khánh Hoà (Hòn Giao) [7] * Giá trị bảo tồn: Kim tuyến đá vôi (A.calcareus) thuộc Nhóm IA, Nghị định 06/2019/NĐ-CP [11]; EN trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007 [7]. Giải thùy Elwes (A.Clarke ex Hook.) King & Pantl) Tên khác: Lan Sứ bắc Đồng danh: Odontochilus elwesii Hook. [18] * Đặc điểm hình thái: Thân bò rồi đứng, cao cỡ 10cm, màu nâu.

Lá 6 – 7, đẹp, phiến xoan, dài 3 – 4cm, mặt trên nâu đậm, cuống dài 2cm. Phát hoa cao 10cm, có lông tiết dài, ít hoa; lá hoa dài bằng bầu noãn. Lá đài dài bằng cánh hoa, màu lục chót tím. Cánh hoa màu tím có bớt đỏ hay nâu, bất xứng, cạnh sau gần như thẳng, cạnh trước cong, trên to, hẹp dần về phía đáy, đỉnh có mũi.

Môi màu trắng, cán môi có bìa rìa với 4 – 6 răng ở mỗi bên, đầu môi chẻ 2 thùy nằm ngang ra, đầu cụt, dạng tứ giác; đáy túi có tuyến ở mỗi bên. Bầu noãn có lông. Những đặc điểm nêu trên được mô tả dựa trên mô tả của các tác giả: Phạm Hoàng Hộ (2000) [19], Nguyễn Tiến Bân (2005)[6] (Nguyễn Thiện Tịch (2001) [40] a b c Hình 1.Clarke ex Hook. Ở Việt Nam: Phân bố tại Lào Cai [19,40], Hà Giang (Khau Cạ), Nghệ An (xã Tam Hợp, H.

Tương Dương), Vĩnh Phúc (VQG Tam Đảo), Phú Thọ (VQG Xuân Sơn), Thanh Hoá, Quảng Bình (VQG Phong Nha Kẻ Bàng) [28]. * Giá trị bảo tồn: Giải thùy Elwes (A.elwesii) thuộc Nhóm IIA, Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính Phủ [12]. formosanus Hayata) * Đặc điểm hình thái: Cây mọc thẳng, cao tới 25 cm. Thân rễ leo; rễ có lông hút dài từ 0,3–0,5 cm, mang chân lông dày.

Lá mọc xoè cụm từ 2–5 lá; cuống lá dài 1,5–2,5 rộng 0,8–1 cm, màu nâu đỏ tươi, có bẹ ở gốc; lá hình trứng gần tròn ở gốc, dài 2–5 cm, rộng 2– 3,5 cm, nhọn ở đỉnh, mép màu trắng nhạt, mặt lưng màu nâu đỏ tươi, mặt trên màu lục đậm, hệ gân mầu trắng bạc. Trục hoa dựng đứng, nhỏ gọn, mảnh mai, lên đến 3 nốt, có lông, màu nâu đỏ nhạt, dài đến 20 cm, mang 2–3 lá bắc; lá bắc hình trứng, 1–1,5 rộng 0,8–1 cm, nhọn ở đỉnh, có màng, màu nâu đỏ tươi; hoa tự chùm dài 3– 5,5 cm, mang tối đa 7 hoa xếp thành hình xim; lá bắc hoa hình trứng dài 1–1,5 cm, rộng 0,6–0,8 mm, nhiều lông ở đỉnh, có lông ở mặt lưng, sáng bóng bụng màu nâu đỏ; lá đài và cánh hoa màu nâu xanh lục đến xanh lục đỏ, phần cuối môi dưới màu trắng, ửng vàng trên bề mặt bên ngoài của phần giữa môi; buồng trứng và cuống dài 12–16mm, rộng 3–5 mm, phủ lông tuyến; lá đài mặt lưng hình elip dài 6–6,5 mm, rộng 4,3–4,5 mm, thon dần ở cả hai đầu, thuôn nhọn ở đỉnh, tạo thành một chiếc mũ trùm với những cánh hoa phía trên trụ, có lông với các lông tuyến trên mặt lưng, mặt bụng bằng phẳng; lá đài bên hình trứng xiên dài 7,5–8 mm, rộng 4–4,5 mm, nhọn, có lông tuyến trên mặt lưng; cánh hoa nở ra theo hình xiên, dài 6–7 mm, rộng 3–3,5 mm áp vào mép của lưng lá đài; môi hình chữ Y, phía đỉnh hơi nhọn, màu trắng đục, nửa trong suốt; phần cuối của môi dưới lan rộng và phóng xuống dưới, dài 17–19mm, rộng 12–14 mm bao gồm 3 phần; mỗi bên rìa có tối đa 8 răng, mỗi răng dài 0,2–5,5 mm. 9 Những đặc điểm nêu trên được mô tả dựa trên mô tả của tác giả Kumar P.4 Câ v các bộ phậ hoa của La ấm (Anoectochilus formosanus Hayata) (Nguồn: Kumar P. Gale, 2000[71]) * Phân bố: Trên thế giới: Đài Loan, Nhật Bản (quần đảo Ryukyu), Trung Quốc (tỉnh Phúc Kiến) (Anon, 1999) [46], Hồng Kông (Kumar P & S.

Tại Việt Nam: Chưa có tài liệu nào đề cập phân bố tự nhiên, ngoài một số nghiên cứu của Yeo-Joong Yoon et.al, 2007) [99] có đề cập đến thông tin tác giả Nguyễn Văn Kết (2003) đã thu thập Lan gấm (A.formosanus) ở Lâm Đồng làm vật liệu cho công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của mình; một số tác giả nghiên cứu nhân giống in vitro, nuôi sinh khối trong bình chồi, như: Đỗ Đăng Giáp (2015) [17], Phan Xuân Huyên và cộng sự (2015, 2016, 2017, 2018) [22, 23,24,25], Nguyễn Thị Lệ Hà (2017) [18], tuy nhiên các báo cáo chưa làm rõ xuất sứ nguồn gen của vật liệu nghiên cứu cụ thể ở đâu. * Giá trị bảo tồn: Thuộc Nhóm IIA, Nghị định 06/2019/NĐ-CP của Chính Phủ [12].setaceus Blume) Tên gọi khác: Giải thuỳ tơ, Kim tuyến đỏ, Sứa hồng [7]; Giải thùy roxburgh [19, 7] Đồng danh: Anoectochilus roxburghii Wall. ex Lindl [7] Chrysobaphus roxburghii Wall, Anoectochilus siamensis auct. Non Schultr, Seidenf.

1959 [40] * Đặc điểm hình thái: Địa lan 10 – 20cm, thân hơi mập, có lông.