Nghiên cứu khả năng sinh trưởng và phát triển của lúa lai tại huyện Vị Xuyên, Hà Giang

Nghiên cứu khả năng sinh trưởng của tổ hợp lúa lai và biện pháp kỹ thuật tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Kết quả và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Công Cử
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đức Thạnh
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của một số tổ hợp lúa lai và một số biện pháp kỹ thuật tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu - yêu cầu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới và Việt Nam
• 2.1.1. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới
• 2.1.2. Tình hình sản xuất lúa ở Việt Nam
• 2.1.3. Hiện trạng sản xuất lúa lai trên thế giới và ở Việt Nam
• 2.1.3.1. Sản xuất lúa lai trên thế giới
• 2.1.3.2. Sản xuất lúa lai ở Việt Nam
• 2.1.3.3. Sản xuất lúa lai tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang
• 3. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Nghiên cứu khả năng sinh trưởng phát triển của một số tổ hợp lúa lai
• 3.4.2. Nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật
• 3.4.2.1. Nghiên cứu một số mật độ gieo đối với giống lúa lai tuyển chọn tại địa điểm nghiên cứu
• 3.4.2.2. Nghiên cứu liều lượng bón đạm cho một giống lúa lai tuyển chọn tại địa điểm nghiên cứu
• 3.4.2.3. Quy trình kỹ thuật
• 3.4.3. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi, đánh giá
• 3.4.3.1. Thời gian sinh trưởng, phát triển (tính từ khi gieo đến khi chín, đơn vị: ngày)
• 3.4.3.2. Các đặc tính nông học
• 3.4.3.3. Các chỉ tiêu về sâu bệnh hại
• 3.4.3.4. Chỉ tiêu về chất lượng hạt gạo
• 3.4.3.5. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, đất đai, khí hậu của huyện Vị Xuyên tỉnh Hà Giang
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Một số đặc điểm chủ yếu về điều kiện đất đai
• 4.1.3. Đặc điểm thời tiết khí hậu vụ mùa năm 2012, 2013 tại Vị Xuyên
• 4.2. Kết quả thí nghiệm so sánh các tổ hợp lúa lai
• 4.2.1. Sinh trưởng phát triển của mạ
• 4.2.2. Thời gian sinh trưởng và phát triển của các giống lúa thí nghiệm
• 4.2.3. Khả năng đẻ nhánh của các giống lúa
• 4.2.4. Một số đặc điểm nông học của các giống lúa
• 4.2.5. Một số đặc điểm hình thái của các giống lúa
• 4.2.6. Khả năng chống chịu sâu, bệnh chính hại lúa
• 4.2.7. Các yếu tố cấu thành năng suất lúa
• 4.2.8. Chất lượng gạo của các giống lúa thí nghiệm
• 4.3. Thí nghiệm nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật đối với giống lúa có triển vọng
• 4.3.1. Thí nghiệm so sánh mật độ cấy
• 4.3.2. Ảnh hưởng của mật độ đến khả năng đẻ nhánh của lúa
• 4.3.3. Ảnh hưởng của mật độ đến khả năng chống chịu sâu bệnh hại
• 4.3.4. Ảnh hưởng của mật độ đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất lúa
• 4.3.5. Hiệu quả kinh tế của các mật độ khác nhau
• 4.3.6. Ảnh hưởng của liều lượng đạm đến cấy lúa
• 4.3.7. Ảnh hưởng của liều lượng đạm đến khả năng đẻ nhánh lúa
• 4.3.8. Ảnh hưởng của liều lượng đạm đến năng suất và yếu tố cấu thành năng suất
• 4.3.9. Hiệu quả kinh tế cho các liều lượng đạm
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 5.1. Thí nghiệm so sánh các tổ hợp lúa lai
• 5.2. Liều lượng đạm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá khả năng sinh trưởng và phát triển của các tổ hợp lúa lai tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Mục tiêu chính là xác định các giống lúa lai có năng suất và chất lượng cao, phù hợp với điều kiện địa phương. Đồng thời, nghiên cứu cũng tìm hiểu các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón để tối ưu hóa sản xuất. Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần cải thiện quy trình canh tác lúa, nâng cao hiệu quả kinh tế và đảm bảo an ninh lương thực cho khu vực.

1.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học quan trọng trong việc xác định các tổ hợp lúa lai phù hợp với điều kiện sinh thái của Vị Xuyên, Hà Giang. Kết quả nghiên cứu sẽ bổ sung vào tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu nông nghiệp và chỉ đạo sản xuất. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác lúa hiệu quả, giúp cải thiện năng suất lúa và chất lượng gạo.

1.2. Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao khi xác định được các giống lúa lai có năng suất và chất lượng tốt, phù hợp với sản xuất tại địa phương. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nông dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật hiệu quả, từ đó nâng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện đời sống. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần đảm bảo an ninh lương thực cho khu vực miền núi.

II. Tổng quan tình hình sản xuất lúa

Lúa là cây lương thực chính của thế giới, đặc biệt là ở các nước châu Á. Theo FAO, sản xuất lúa đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực toàn cầu. Tại Việt Nam, lúa là cây trồng chủ lực, chiếm hơn 60% diện tích canh tác. Hà Giang là một tỉnh miền núi với điều kiện khí hậu và đất đai thuận lợi cho sản xuất lúa. Tuy nhiên, năng suất lúa tại đây còn thấp do hạn chế về kỹ thuật canh tác và giống lúa. Nghiên cứu này nhằm khắc phục những hạn chế đó bằng cách đưa vào các giống lúa lai mới và cải thiện quy trình kỹ thuật.

2.1. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới

Theo FAO, sản xuất lúa trên thế giới đã tăng đáng kể trong những thập kỷ gần đây. Các nước châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, và Việt Nam là những nước sản xuất lúa hàng đầu. Năng suất lúa toàn cầu đã tăng từ 14 tạ/ha vào năm 1961 lên 43,94 tạ/ha vào năm 2012. Tuy nhiên, sự gia tăng này không đồng đều, với các nước nhiệt đới có năng suất thấp hơn do điều kiện khí hậu và sâu bệnh phát triển mạnh.

2.2. Tình hình sản xuất lúa tại Việt Nam

Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Năng suất lúa tại Việt Nam đạt 5,5 tấn/ha vào năm 2011, nhờ áp dụng các giống lúa lai và kỹ thuật canh tác tiên tiến. Tuy nhiên, tại các vùng miền núi như Hà Giang, năng suất lúa còn thấp do hạn chế về giống lúa và kỹ thuật trồng lúa. Nghiên cứu này nhằm cải thiện tình hình sản xuất lúa tại địa phương bằng cách đưa vào các giống lúa lai mới và cải thiện quy trình kỹ thuật.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, với các tổ hợp lúa lai được tuyển chọn. Phương pháp nghiên cứu bao gồm đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển, và năng suất của các giống lúa. Các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón cũng được nghiên cứu để tối ưu hóa sản xuất. Dữ liệu được thu thập và phân tích để đánh giá hiệu quả của các giống lúa lai và kỹ thuật canh tác.

3.1. Đánh giá khả năng sinh trưởng

Nghiên cứu đánh giá khả năng sinh trưởng của các tổ hợp lúa lai thông qua các chỉ tiêu như thời gian sinh trưởng, khả năng đẻ nhánh, và đặc điểm nông học. Kết quả cho thấy các giống lúa lai có khả năng sinh trưởng tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của Vị Xuyên, Hà Giang.

3.2. Nghiên cứu biện pháp kỹ thuật

Nghiên cứu tập trung vào các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón để tối ưu hóa năng suất lúa. Kết quả cho thấy, mật độ cấy và liều lượng đạm phù hợp có thể cải thiện đáng kể năng suất lúa và hiệu quả kinh tế cho nông dân.

IV. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy các tổ hợp lúa lai được tuyển chọn có khả năng sinh trưởng và phát triển tốt tại Vị Xuyên, Hà Giang. Các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón đã được tối ưu hóa, giúp cải thiện năng suất lúa và chất lượng gạo. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc áp dụng các giống lúa lai mới và kỹ thuật canh tác tiên tiến có thể nâng cao hiệu quả kinh tế và đảm bảo an ninh lương thực cho khu vực.

4.1. Kết quả thí nghiệm

Các tổ hợp lúa lai được thử nghiệm cho thấy khả năng sinh trưởng tốt, với thời gian sinh trưởng ngắn và khả năng đẻ nhánh mạnh. Năng suất lúa của các giống này cũng cao hơn so với giống địa phương, đạt từ 6-7 tấn/ha.

4.2. Hiệu quả kinh tế

Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón phù hợp đã giúp tăng năng suất lúa và hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu cho thấy, mật độ cấy 30-35 khóm/m2 và liều lượng đạm 90-100 kg/ha là tối ưu cho sản xuất lúa tại Vị Xuyên, Hà Giang.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lúa (Oryza sativa L.) là cây lương thực chính của hơn một nửa dân số thế giới, đặc biệt tập trung ở các nước châu Á, châu Phi và châu Mỹ La tinh. Theo FAO, khoảng 40% dân số toàn cầu sử dụng lúa gạo làm nguồn lương thực chính với mức tiêu thụ hàng năm khoảng 180-200 kg/người. Sản xuất lúa gạo đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh lương thực và ổn định xã hội, đặc biệt tại các vùng nông nghiệp trọng điểm như tỉnh Hà Giang, Việt Nam. Hà Giang có diện tích lúa nước khoảng 36.413,4 ha, tập trung chủ yếu ở huyện Vị Xuyên, với điều kiện khí hậu thuận lợi gồm nhiệt độ trung bình từ 16,6 đến 28,4°C, độ ẩm 79-86% và lượng mưa cao. Năm 2012, bình quân lương thực trên đầu người tại tỉnh đạt 486 kg/người/năm, trong đó lúa chiếm 55% sản lượng.

Tuy nhiên, năng suất lúa lai tại địa phương còn thấp do nhiều yếu tố, trong đó có kỹ thuật canh tác chưa tối ưu. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá khả năng sinh trưởng, phát triển của một số tổ hợp lúa lai và xác định các biện pháp kỹ thuật như mật độ cấy và liều lượng phân bón phù hợp nhằm nâng cao năng suất và chất lượng lúa lai tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang trong hai vụ mùa năm 2012 và xuân năm 2013. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung tài liệu về giống lúa lai phù hợp với điều kiện sinh thái vùng núi, đồng thời góp phần thực tiễn cải thiện quy trình canh tác, tăng hiệu quả kinh tế và đảm bảo an ninh lương thực cho vùng dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về sinh trưởng phát triển cây lúa, ưu thế lai và kỹ thuật thâm canh lúa lai. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết ưu thế lai (Heterosis): Giải thích sự vượt trội về năng suất và khả năng chống chịu của các tổ hợp lúa lai so với giống bố mẹ, dựa trên cơ sở di truyền và sinh lý cây trồng.

2. Mô hình sinh trưởng cây lúa theo các giai đoạn phát triển: Bao gồm các giai đoạn từ nảy mầm, mạ, đẻ nhánh, vươn lóng, làm đòng, trỗ bông đến chín, giúp đánh giá thời gian sinh trưởng và các đặc tính nông học liên quan.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng gồm: thời gian sinh trưởng (ngày), mật độ cấy (khóm/m²), liều lượng phân bón (kg N/ha), khả năng đẻ nhánh, năng suất thực thu (tạ/ha), và các chỉ tiêu sâu bệnh hại (điểm đánh giá).

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng 6 tổ hợp lúa lai được cung cấp bởi Viện Nghiên cứu Lúa, Trường Đại học Nông Lâm Hà Nội, cùng giống đối chứng Nhị ưu 838 nhập từ Trung Quốc.

• Địa điểm và thời gian nghiên cứu: Thí nghiệm được tiến hành tại Trung tâm Khoa học Kỹ thuật Giống cây trồng Đạo Đức, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, trong hai vụ mùa năm 2012 và xuân năm 2013.

• Thiết kế thí nghiệm:

  • Thí nghiệm so sánh tổ hợp lúa lai bố trí theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh với 3 lần nhắc lại, diện tích mỗi ô thí nghiệm 20 m².
  • Thí nghiệm mật độ cấy gồm 6 mức mật độ từ 25 đến 50 khóm/m², bố trí ngẫu nhiên hoàn chỉnh 3 lần nhắc lại, diện tích ô 10 m².
  • Thí nghiệm liều lượng đạm gồm 6 mức từ 60N đến 160N (kg N/ha), bố trí ngẫu nhiên hoàn chỉnh 3 lần nhắc lại, diện tích ô 20 m².

• Phương pháp phân tích: Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel và IRRISTAT, đánh giá các chỉ tiêu sinh trưởng, năng suất, chất lượng hạt và mức độ sâu bệnh theo tiêu chuẩn quốc gia QCVN 01-55:2011/BNNPTNT và tiêu chuẩn IRRI.

• Timeline nghiên cứu:

  • Vụ mùa 2012: tuyển chọn tổ hợp lúa lai.
  • Vụ xuân 2013: tiếp tục tuyển chọn và nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật mật độ cấy, liều lượng phân bón.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Khả năng sinh trưởng và thời gian sinh trưởng: Các tổ hợp lúa lai vụ mùa 2012 có thời gian sinh trưởng từ 112 đến 116 ngày, chủ yếu thuộc nhóm ngắn ngày, riêng giống đối chứng Nhị ưu 838 thuộc nhóm trung ngày. Vụ xuân 2013, thời gian sinh trưởng kéo dài hơn, từ 130 đến 136 ngày, đa số thuộc nhóm trung ngày. Thời gian đẻ nhánh vụ mùa tập trung ở 22-23 ngày sau gieo, vụ xuân muộn hơn (36-37 ngày). (Bảng 3.3)

2. Ảnh hưởng của mật độ cấy: Mật độ cấy 45 khóm/m² là mật độ phổ biến tại Vị Xuyên. Kết quả cho thấy mật độ cấy ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng đẻ nhánh, năng suất và khả năng chống chịu sâu bệnh. Mật độ 40-45 khóm/m² cho năng suất cao nhất, tăng khoảng 10-15% so với mật độ thấp hơn hoặc cao hơn. Mật độ quá cao làm giảm khả năng đẻ nhánh hữu hiệu và tăng nguy cơ sâu bệnh.

3. Ảnh hưởng của liều lượng đạm: Liều lượng đạm 100-120 kg N/ha phù hợp nhất với giống CT16, giúp tăng năng suất lúa từ 5,5 tấn/ha lên khoảng 6,2 tấn/ha, tăng 12-15% so với liều lượng thấp hơn. Liều lượng đạm quá cao (140-160 kg N/ha) không làm tăng năng suất đáng kể mà còn gây tăng chi phí và sâu bệnh.

4. Chất lượng hạt gạo: Các tổ hợp lúa lai có chất lượng gạo tốt, hạt dài trung bình, độ trong cao, ít bạc bụng, phù hợp với thị hiếu tiêu dùng địa phương. Giống CT16 và Nhị ưu 838 có độ dẻo và hương thơm được đánh giá cao.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo của ngành và nghiên cứu trước đây về ưu thế lai của lúa lai trong việc tăng năng suất và khả năng chống chịu sâu bệnh. Thời gian sinh trưởng ngắn giúp tăng hệ số sử dụng đất, phù hợp với điều kiện khí hậu vùng núi Hà Giang. Mật độ cấy và liều lượng đạm được xác định tối ưu giúp cân bằng giữa sinh trưởng cây và năng suất, đồng thời giảm thiểu tác động tiêu cực của sâu bệnh.

Biểu đồ thời gian sinh trưởng và năng suất theo mật độ cấy, liều lượng đạm có thể minh họa rõ ràng sự khác biệt giữa các mức điều kiện kỹ thuật, hỗ trợ cho việc lựa chọn quy trình canh tác phù hợp. So sánh với các vùng khác, năng suất lúa lai tại Vị Xuyên đạt mức tương đương hoặc cao hơn nhờ áp dụng biện pháp kỹ thuật hợp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng giống lúa lai CT16 và Nhị ưu 838: Khuyến khích nông dân huyện Vị Xuyên sử dụng các giống này do có năng suất cao, chất lượng tốt và phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương. Thời gian áp dụng: ngay trong vụ xuân và vụ mùa tiếp theo.

2. Điều chỉnh mật độ cấy từ 40 đến 45 khóm/m²: Đây là mật độ tối ưu giúp tăng năng suất và giảm sâu bệnh, đồng thời tiết kiệm giống. Chủ thể thực hiện: Trung tâm giống cây trồng và nông dân địa phương.

3. Sử dụng liều lượng phân đạm 100-120 kg N/ha: Phân bổ bón hợp lý theo 3 lần (bón lót, thúc đợt 1 và thúc đợt 2) để đảm bảo dinh dưỡng cho cây lúa phát triển tối ưu. Thời gian áp dụng: vụ xuân và vụ mùa hàng năm.

4. Tăng cường công tác phòng trừ sâu bệnh theo IPM: Kết hợp biện pháp sinh học và hóa học, theo dõi chặt chẽ diễn biến sâu bệnh để xử lý kịp thời, giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ môi trường.

5. Đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho nông dân: Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật gieo cấy, bón phân và phòng trừ sâu bệnh nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng canh tác.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nông dân trồng lúa tại vùng núi Hà Giang: Nhận được hướng dẫn cụ thể về giống lúa lai phù hợp, mật độ cấy và phân bón tối ưu để nâng cao năng suất và thu nhập.

2. Các nhà nghiên cứu và cán bộ kỹ thuật nông nghiệp: Tham khảo kết quả nghiên cứu để phát triển các chương trình cải tiến giống và kỹ thuật canh tác phù hợp với điều kiện sinh thái vùng núi.

3. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Sử dụng dữ liệu để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất lúa lai, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế địa phương.

4. Các tổ chức đào tạo và trường đại học chuyên ngành nông nghiệp: Là tài liệu tham khảo cho sinh viên và giảng viên trong lĩnh vực khoa học cây trồng, kỹ thuật nông nghiệp và phát triển nông thôn.

Câu hỏi thường gặp

1. Lúa lai có ưu điểm gì so với lúa thường?
   Lúa lai có ưu thế về năng suất cao hơn 20-30%, thời gian sinh trưởng ngắn hơn, khả năng chống chịu sâu bệnh tốt hơn và sử dụng phân bón hiệu quả hơn, giúp tăng thu nhập cho nông dân.

2. Mật độ cấy ảnh hưởng thế nào đến năng suất lúa?
   Mật độ cấy quá thấp làm giảm số lượng cây trên diện tích, giảm năng suất; quá cao gây cạnh tranh dinh dưỡng, tăng sâu bệnh. Mật độ 40-45 khóm/m² được xác định là tối ưu tại Vị Xuyên.

3. Liều lượng phân đạm bao nhiêu là phù hợp cho lúa lai?
   Liều lượng 100-120 kg N/ha được khuyến cáo, bón chia làm 3 lần để đảm bảo cây lúa phát triển tốt, tăng năng suất và hạn chế sâu bệnh.

4. Làm thế nào để phòng trừ sâu bệnh hiệu quả?
   Áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), kết hợp theo dõi sâu bệnh, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý và biện pháp sinh học để giảm thiểu thiệt hại.

5. Thời gian sinh trưởng của lúa lai có ảnh hưởng gì đến sản xuất?
   Thời gian sinh trưởng ngắn giúp tăng số vụ/năm, giảm rủi ro do thời tiết, thuận tiện cho thu hoạch tập trung và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.

Kết luận

• Đã xác định được 6 tổ hợp lúa lai phù hợp với điều kiện sinh thái huyện Vị Xuyên, trong đó giống CT16 và Nhị ưu 838 có năng suất và chất lượng tốt nhất.
• Mật độ cấy 40-45 khóm/m² và liều lượng phân đạm 100-120 kg N/ha là các biện pháp kỹ thuật tối ưu giúp tăng năng suất và hiệu quả kinh tế.
• Thời gian sinh trưởng của các giống lúa lai chủ yếu thuộc nhóm ngắn và trung ngày, phù hợp với điều kiện khí hậu và thời vụ địa phương.
• Kết quả nghiên cứu góp phần xây dựng quy trình kỹ thuật canh tác lúa lai hiệu quả, hỗ trợ phát triển sản xuất bền vững tại vùng núi Hà Giang.
• Đề xuất triển khai áp dụng ngay trong các vụ sản xuất tiếp theo, đồng thời mở rộng nghiên cứu để nâng cao năng suất và chất lượng lúa lai.

Khuyến khích các cơ quan chức năng và nông dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật đã nghiên cứu, đồng thời tổ chức tập huấn và giám sát thực hiện để đảm bảo hiệu quả sản xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới và Việt Nam 1. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới Lúa chiếm một vị trí quan trọng đặc biệt ở các nước Châu Á. Thống kế của tổ chức lương thực thế giới (FAO, 2013) [20] cho thấy, có 117 nước trồng lúa, trong đó 18 nước có diện tích trồng lúa trên trên 1.000 ha tập trung ở Châu Á 14 nước, châu Mỹ 2 nước Brazil 2,37 triệu ha, Mỹ 1,083 triệu ha, châu Phi có 2 nước Nigeria 2,685 triệu ha, Guinea xích đạo 1 triệu ha.

Có 55 nước có diện tích trồng lúa trên 100. Tình hình sản xuất lúa trên thế giới trong vài thập kỷ gần đây Diện tích Năng suất Sản lượng Năm (Nghìn ha) (tạ/ha) (Nghìn tấn) 1961 115.1 cho thấy, diện tích trồng lúa trên thế giới đã gia tăng rõ rệt từ năm 1961 đến 1980. Trong vòng 19 năm đó, diện tích trồng lúa trên thế giới tăng bình quân 1,53 triệu ha/năm. Từ năm 1980, diện tích lúa tăng chậm và đạt cao nhất vào năm 2000 (154,056 triệu ha) với tốc độ tăng trưởng bình quân 630.

Từ năm 2000 trở đi diện tích trồng lúa thế giới có nhiều biến động và có xu hướng giảm dần, đến năm 2005 còn ở mức 155,026 triệu ha. Từ năm 2005 đến 2009 diện tích lúa gia tăng liên tục, cao nhất là năm 2012 với 163,463 triệu ha [20]. Bên cạnh diện tích trồng lúa, năng suất lúa bình quân trên thế giới cũng tăng khoảng 14 tạ/ha trong vòng 24 năm từ năm 1961 đến 1985, đặc biệt sau cuộc cách mạng xanh của thế giới vào những năm 1965-1970, với sự ra đời của các giống lúa thấp cây, ngắn ngày, không cảm quang, mà tiêu biểu là giống lúa IR5, IR8. Đến những năm 1990 dẫn đầu năng suất lúa trên thế giới là các nước Triều Tiên, Úc, Mỹ, Nhật Bản, Tây Ban Nha (IRRI, 1990).

Từ năm 1990 trở đi đến tại thời điểm hiện nay năng suất lúa thế giới liên tục được cải thiện và tăng dần đạt 43,94 tạ/ha năm 2012. Về sản lượng do diện tích và năng suất liên tục tăng nên sản lượng lúa cũng tăng nhanh. Năm 1961 cả thế giới chỉ đạt 215 triệu tấn nhưng đến nawmm 2011 sản lượng đạt tới 722 triệu tấn. Nhìn chung năng suất các nước trong 10 năm gần đây cho thấy: năng suất lúa cao tập trung ở các quốc gia á nhiệt đới, nhiệt độ ngày và đêm cao hơn và trình độ canh tác phát triển tốt hơn.

Các nước nhiệt đới có năng suất bình quân thấp do chế độ nhiệt và ẩm độ cao, sâu bệnh phát triển mạnh và trình độ canh tác hạn chế. Tình hình sản xuất lúa gạo của 10 nước đứng đầu thế giới năm 2012 (về diện tích) Diện tích Năng suất Sản lượng Tên nước (1.700 34,815 94,00 (Nguồn: FAO STAT năm 2013) [20] Các nước có diện tích trồng lúa nhiều nhất thế giới năm 2012 đứng đầu vẫn là các nước châu Á là Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia, Bangladesh, Thái Lan, Myanmar, Việt Nam, Philippines, Căm Pu Chia và Pakistan. Tuy nhiên chỉ có 3 nước có năng suất cao hơn 50 tạ/ha là Trung Quốc, Việt Nam và Indonesia, trong đó cao nhất là Trung Quốc 67,42 tạ/ha. Mặc dù năng suất lúa ở các nước Châu Á còn thấp nhưng do diện tích sản xuất lớn nên châu Á vẫn là nguồn đóng góp rất quan trọng cho sản lượng lúa trên thế giới (trên 90%).

Như vậy, có thể nói châu Á là vựa lúa quan trọng nhất thế giới. Mặc dù bị ảnh hưởng hiện tượng Niña nhiều nơi ở châu Á như Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và bão ở Philippines nhưng sản lượng lúa toàn cầu đã vượt lên mức kỷ lục. FAO đã đánh giá năm 2011, sản lượng lúa đạt đến 721 triệu tấn hay 481 triệu tấn gạo, tăng 3% hay 24 triệu tấn so với 2010. Năm 2012 vẫn đạt được 718 triệu tấn lúa.

Phần lớn sự gia tăng này do n 7 sản xuất thuận lợi tại Ấn Độ, Ai Cập, Bangladesh, Trung Quốc và Việt Nam vượt trội hơn số lượng thất thu từ Indonesia, Madagascar, Pakistan, Philippines và Thái Lan. Sự gia tăng còn do diện tích trồng lúa thế giới tăng lên 164,6 triệu ha hay tăng 2,2% và năng suất bình quân cũng tăng nhẹ lên mức 4,38 tấn/ha tức tăng 0,8% trong hơn 1 năm vừa qua [17]. Cũng theo đánh giá của FAO [19] về sản xuất lúa 2011 châu Á sản xuất 651 triệu tấn lúa (435 triệu tấn gạo) hay tăng 2,9% so với 2010 dù có nhiều trận bão lớn xảy ra ở Philippines và lũ lụt nặng nề kéo dài ở Campuchia, Lào, Myanmar và Thái Lan. Sự gia tăng lớn này chủ lực do Ấn Độ và Trung Quốc, với sự tham gia ở mức độ thấp hơn từ Bangladesh, Hàn Quốc, Nhật Bản, Pakistan và Việt Nam.

Riêng Việt Nam, Chính phủ tính toán sản xuất lúa đạt đến 42 triệu tấn lúa hay tăng 1 triệu tấn so với 2010, do diện tích trồng lúa thêm 200.000 ha đưa tổng số lên 7,7 triệu ha, năng suất đạt đến 5,5 tấn/ha. Năm 2011, Việt Nam xuất khẩu 7,35 triệu tấn gạo mang về khoảng 3,5 tỉ Đô la Mỹ. Ấn Độ thu hoạch 154,5 triệu tấn lúa hay tăng 11 triệu tấn so với năm 2010 nhờ mùa mưa thuận lợi, ngoại trừ vài tỉnh ở Tây Nam có hạn hán. Trung Quốc sản xuất đến 203 triệu tấn lúa hay tăng 3%, đạt được mục tiêu tự túc trong suốt thập niên qua.

Thái Lan bị ngập lụt nặng ở cánh đồng trung tâm làm thiệt hại 1,6 triệu ha tương đương 4 triệu tấn lúa, sản xuất năm 2011 khoảng 32,2 triệu tấn lúa, thấp hơn 7% so với năm 2010 (34,5 triệu tấn). Hậu quả này làm ảnh hưởng mạnh đến xuất khẩu gạo năm 2012 của Thái Lan. Châu Phi sản xuất lúa khoảng 26 triệu tấn lúa (17 triệu tấn gạo), cao hơn 3% năm 2010 dù mưa bất thường, do được mùa ở Ai Cập, một nước sản xuất lúa tưới tiêu lớn trong vùng và tăng sản xuất ở Benin, Ghana, Mali, Nigeria, Sierra Leone thuộc Tây Phi Châu. Trong khi Đông Phi Châu như Tazania, Zambia, Madagascar và Nam Phi Châu có tình trạng ngược lại do mưa ít, ngoại trừ Malawi và Mozambique nhờ đầu tư nhiều cho hệ thống n 8 tưới tiêu.

Ba nước sản xuất lúa gạo nhiều nhất ở châu Phi là Ai Cập, Nigeria và Madagascar, chiếm đến 55% tổng sản lượng lúa. Sản xuất lúa ở Ai Cập tăng từ 5,2 triệu tấn trong 2010 lên 5,8 triệu tấn trong 2011 và Nigeria từ 4,2 lên 4,3 triệu tấn; trong khi Madagascar giảm từ 4,8 xuống 4,3 triệu tấn trong cùng thời kỳ [19]. Nam Mỹ và Caribbean phục hồi sản xuất lúa đạt đến 29,6 triệu tấn lúa hay 19,8 triệu tấn gạo so với sút giảm 12% so với năm trước đó, do được mùa và giá gạo cao từ các nước Argentina, Brazil, Columbia, Guyana, Paraguay, Uruguay và Venezuela. Trong khi đó Mexico và Ecuador bị khô hạn, Honduras, Nicaragua và El Salvador bị ngập lụt.

Bazil là nước sản xuất lúa gạo lớn nhất của châu Mỹ (chủ yếu lúa rẫy) đạt đến 13,6 triệu tấn so với 11,7 triệu tấn 2010 nhờ khí hậu tốt. Sản xuất lúa của nước này chiếm đến 45% tổng sản lượng toàn vùng [17]. Hoa Kỳ sản xuất lúa gần 8,5 triệu tấn, giảm 21% so với 2010 (11 triệu tấn) do khí hậu không thuận lợi và diện tích trồng thu hẹp. Đó là mức sản xuất thấp nhất kể từ 1998 của Hoa Kỳ.

Sản xuất lúa Úc Châu tăng đến 800.000 tấn, gấp 4 lần so với 2010 (0,2 triệu tấn) nhờ cung cấp đầy đủ nước tưới. Sản xuất lúa ở châu Âu tăng thêm 0,2 triệu tấn, đạt đến 4,6 triệu tấn nhờ cải thiện năng suất, đặc biệt ở nước Ý và Liên bang Nga. Các nhà nghiên cứu của Viện lúa Quốc tế (IRRI) nhận thức rằng các giống lúa mới thấp cây, lá đứng, tiềm năng năng suất cao cũng chỉ có thể giải quyết vấn đề lương thực trong phạm vi hạn chế. Hiện nay Viện IRRI đang tập trung vào nghiên cứu chọn tạo ra các giống lúa cao sản (siêu lúa) có thể đạt 13 tấn/ha/vụ, đồng thời phát huy kết quả chọn tạo 2 giống là IR6 và Jasmin là giống có phẩm chất gạo tốt, được trồng rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới.

Trên cơ sở một số giống lúa chất lượng cao Viện IRRI đang tập trung vào nghiên cứu, chọn tạo các giống lúa có chất lượng cao (giàu n 9 vitamin, giàu protein, có mùi thơm, cơm dẻo…) vừa để giải quyết vấn đề an ninh lương thực, vừa đáp ứng được nhu cầu đòi hỏi ngày càng cao của người tiêu dùng [13]. Về năng suất lúa năm 2012 nước có năng suất lúa cao nhất là Ai Cập 97,01 tạ/ha, Úc 89 tạ/ha, Mỹ 83 tạ/ha tiếp đến là Hi Lạp, Tây Ban Nha, Uruguay, Peru cũng có năng gần 80 tạ/ha [20]. Nhiều nước ở châu Á có diện tích trồng lúa lớn, có kỹ thuật thâm canh tiên tiến và có kinh nghiệm dân gian phong phú. Có đến 85% sản lượng lúa trên thế giới phụ thuộc vào 8 nước châu Á, đó là: Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Bangladesh, Thái Lan, Việt Nam, Myanma và Philippines [13].

Trung Quốc là quốc gia đông dân nhất thế giới, là một nước thiếu đói lương thực trầm trọng trong thập niên 60, 70 của thế kỷ trước, vì vậy công tác nghiên cứu, lai tạo, chọn tạo và ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, nhất là giống lúa mới vào sản xuất được đặc biệt chú trọng. Trong lịch sử phát triển lúa lai trên thế giới, Trung Quốc là nước đầu tiên sử dụng thành công ưu thế lai của lúa vào sản xuất. Năm 1960 khi theo dõi thí nghiệm của mình, Viên Long Bình phát hiện một cây lúa lạ khỏe, bông to, hạt nhiều. Nhưng ông đã thất vọng vì chưa tìm ra phương pháp sử dụng ưu thế lai.

Sau đó ông bắt đầu tìm dòng bất dục đực. Con đường tạo giống ưu thế lai theo phương pháp “3 dòng” được hé mở từ đây. Năm 1964, Viên Long Bình phát hiện cây có tính bất dục đực nhưng không giữ được tính bất dục đó bởi không có dòng duy trì mẹ. Tháng 11/1970 Lý Tất Hồ cộng tác với Viêm Long Bình thu được cây bất dục đực trong loài lúa dại ở đảo Hải Nam.

Đây là thành công có tính quyết định đến việc tạo ra các tổ hợp lai 3 dòng và 2 dòng sau này. Vào năm 1974, các nhà khoa học Trung Quốc đã cho ra đời những tổ hợp lai có ưu thế lai cao, đồng thời quy trình kỹ thuật sản xuất hạt lai hệ “3 dòng” được hoàn thiện và đưa vào sản xuất năm 1975, đánh dấu bước ngoặt to lớn trong lĩnh n 10 vực sản xuất nông nghiệp ở Trung Quốc nói riêng và trên toàn thế giới nói chung [23].