CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN Cây dưa lê có tên khoa học Cucumis melo L. thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae, là một loại rau ăn quả có giá trị kinh tế cao. Trái dưa lê có mùi vị thơm ngon, màu sắc vỏ trái đẹp thích hợp cho trưng bày, tiêu thụ tươi.
Cây có thời gian sinh trưởng ngắn (60- 65 ngày), khá thuận lợi để đưa vào luân canh với cây lúa ở điều kiện vùng đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, trong thực tế diện tích trồng dưa lê chỉ gia tăng ở những điều kiện có bảo vệ như trồng trong nhà lưới, nhà màng. Nếu có trồng ngoài đồng thì chỉ bố trí trồng vào mùa nắng, còn trong mùa mưa diện tích trồng dưa lê rất hạn chế do đặc điểm của cây không chịu được điều kiện ngập úng và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu, do đó việc canh tác cây dưa càng gặp nhiều khó khăn. Để gia tăng sức chống chịu của cây trồng với những điều kiện bất lợi của môi trường, việc sử dụng gốc ghép là một kỹ thuật canh tác được áp dụng phổ biến ở nhiều quốc gia phát triển trên thế giới nhằm tận dụng ưu điểm của cây ghép là có thể chống chịu tốt với các yếu tố bất lợi của dịch bệnh, của môi trường như hạn hán, xâm nhập mặn hay ngập úng.
Các nghiên cứu về cây dưa ghép cũng đã được thực hiện trong thời gian gần đây ở Việt Nam. Tuy nhiên, các nghiên cứu này mới ở mức độ tìm hiểu về khả năng tiếp hợp, sức sinh trưởng, năng suất, phẩm chất và tính chống chịu bệnh hại của cây ghép. Theo Trần Trung Tính (2010) ghép dưa hấu trên gốc bầu Nhật giúp gia tăng chất lượng trái về độ brix, thời gian tồn trữ của trái. Phan Ngọc Nhí và ctv.
(2013) ghép dưa leo trên gốc bầu và gốc mướp có tỷ lệ sống đạt khá cao, đạt 78-95% và có khả năng chống chịu được bệnh héo rũ so với cây không ghép. Võ Thị Kim Quyên và ctv. (2020) ghép dưa lê và dưa lưới trên gốc ghép bí đao và dưa gang cho năng suất và độ brix đạt cao hơn không ghép. Lê Thị Kiều Oanh (2021) ghép dưa lê trên gốc dưa Mán giúp cây sinh trưởng tốt, năng suất đạt cao và ổn định.
Trong khi đó, nghiên cứu về khả năng chịu ngập úng của cây dưa ghép còn khá hạn chế, như Liao and Lin (1996) ghép khổ qua (Momordica charantia L. cv New Known You # 3) trên gốc ghép mướp (Luffa cylindrical Roem cv. Cylinda # 2) cho kết quả là tăng khả năng chịu ngập của cây ghép. Nghiên cứu của Trần Thị Ba và Võ Thị Bích Thủy (2016) xử lý ngập cây khổ qua ghép gốc bình bát dây và gốc mướp cho kết quả tỷ lệ sống của cây khổ qua ghép gốc mướp đạt 100% giai đoạn 8 ngày sau khi xử lý ngập nước, trong khi cây ghép trên gốc bình bát dây chỉ sống có 12,5%, còn cây không ghép chết hoàn toàn.
Vì vậy, việc nghiên cứu tìm ra gốc ghép họ bầu bí có thể chống chịu được với điều kiện úng là giải pháp khả thi có thể giúp canh tác cây dưa lê đạt hiệu quả cao, đảm bảo năng suất và phẩm chất cây trồng. Chính vì thế luận án “Nghiên cứu gốc ghép có khả năng chịu úng của dưa lê (Cucumis melo L.) canh tác trên nền đất lúa” được thực 1 luan an hiện nhằm mục tiêu xác định loại gốc ghép có khả năng chịu được điều kiện úng, đồng thời cây ghép đảm bảo sinh trưởng tốt, năng suất cao và ổn định về phẩm chất. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN - Xác định khả năng chịu úng của các loại cây họ bầu bí làm gốc ghép. - Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng, năng suất, chất lượng trái của cây dưa lê ghép.
- Xác định khả năng chịu úng của của cây dưa lê ghép. - Xác định gốc ghép có khả năng đảm bảo sinh trưởng, năng suất và chất lượng trái dưa lê trồng ngoài đồng trên nền đất lúa. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận án là các cây họ bầu bí làm gốc ghép bao gồm các loại cây hoang dại, giống địa phương, giống nhập nội có khả năng chịu được điều kiện úng nước và cây dưa lê làm ngọn ghép. Phạm vi nghiên cứu của luận án là ghép dưa lê lên các loại gốc ghép thuộc họ bầu bí, trồng cây dưa ghép trong điều kiện úng nhân tạo trên túi bầu trong nhà màng và trồng ngoài đồng trên nền đất lúa, đảm bảo cây ghép sinh trưởng tốt, ổn định năng suất và chất lượng trái.
NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN Luận án xác định được cây mướp hương, bình bát dây có khả năng chịu úng tốt nhờ vào việc hình thành rễ bất định giúp cây duy trì khả năng sống trong điều kiện úng nước. Xác định khả năng tương thích tốt khi ghép ngọn dưa lê lên các gốc ghép mướp hương, bí đao chanh, bí bung và dưa gang. Độ tuổi ngọn ghép dưa lê 4-6 ngày là phù hợp nhất. Xác định khả năng chịu úng tốt ở giai đoạn sinh trưởng của cây dưa lê ghép trên gốc ghép mướp hương, bí đao chanh và dưa gang.
Xác định cây dưa lê ghép trên gốc ghép bí đao chanh, dưa gang, bí bung và dưa hoàng kim có hiệu quả giúp gia tăng năng suất và phẩm chất so với cây dưa lê không ghép. Cây dưa lê ghép gốc dưa gang và bí đao chanh có khả năng chịu úng 2-4 ngày vẫn đảm bảo được chất lượng và năng suất, có thể đưa vào trong sản xuất. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU Về khoa học: kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp cơ sở khoa học về tính tương hợp của cây dưa lê ghép trên các gốc ghép họ bầu bí, về phản ứng của cây họ bầu bí trong điều kiện úng và khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép. 2 luan an Kết quả của đề tài có thể sử dụng để bổ sung vào giáo trình giảng dạy và là nguồn tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu kế thừa về tính chịu úng của cây dưa lê ghép và việc ghép trên cây họ bầu bí dưa.
Về thực tiễn: kết quả đề tài có thể vận dụng trong sản xuất dưa lê, sử dụng cây dưa lê ghép gốc dưa gang và gốc bí đao chanh góp phần cải thiện sức sống, năng suất và phẩm chất cây dưa lê ghép trong điều kiện úng nước. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Nội dung 1. Khảo sát khả năng chịu úng của cây gốc ghép họ bầu bí Thí nghiệm 1. Khảo sát khả năng chịu úng của các loại cây thuộc họ bầu bí làm gốc ghép (tháng 4-6/2017).
Đánh giá khả năng tương thích của cây dưa lê ghép và sự sinh trưởng phát triển của cây dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng Thí nghiệm 2. Khảo sát khả năng tương thích của cây dưa lê ghép trên các loại gốc ghép họ bầu bí (tháng 4-6/2017). Khảo sát khả năng tương thích của cây dưa lê ghép ở các độ tuổi ngọn ghép khác nhau (tháng 6/2017). Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng (tháng 7-10/2018).
Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trong điều kiện nhà màng (tháng 2-5/2019). Đánh giá khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép Thí nghiệm 6. Khảo sát khả năng chịu úng của cây dưa lê ghép trên các loại gốc ghép họ bầu bí giai đoạn sinh trưởng (tháng 3-5/2018). Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng trong túi bầu điều kiện nhà màng (tháng 7-10/2018).
Ứng dụng gốc ghép trong sản xuất dưa lê trồng ngoài đồng trên nền đất lúa Thí nghiệm 8. Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép xử lý úng trồng ngoài đồng trên nền đất lúa vụ Đông Xuân 2018-2019. Đánh giá sự sinh trưởng, năng suất và chất lượng dưa lê ghép trồng ngoài đồng vụ Đông Xuân 2020-2021. GIỚI HẠN CỦA LUẬN ÁN Nghiên cứu thực hiện việc ghép cây dưa lê trên các gốc ghép họ bầu bí, xác định loại gốc ghép phù hợp, xác định độ tuổi thích hợp của ngọn ghép, đánh giá khả năng 3 luan an chịu úng của cây sử dụng làm gốc ghép, khả năng chịu úng của cây ghép, và sự sinh trưởng phát triển của cây dưa lê ghép từ trồng chậu, trồng đất trong nhà màng đều thực hiện đúng kế hoạch đến các thí nghiệm ngoài đồng thì gặp trở ngại.
Hai thí nghiệm cuối cùng bố trí ở điều kiện ngoài đồng (thí nghiệm 8 và 9), ban đầu được triển khai thực hiện theo đúng kế hoạch là vào lúc mưa nhiều (vụ Thu Đông), từ tháng 7-11 dl. Tuy nhiên, gặp một số trở ngại sau: Thí nghiệm 8: Do chất lượng hạt giống không ổn định, hạt giống nẩy mầm không đều, phải gieo lại. Sau đó, khi gieo lần 2, hạt nẩy mầm tốt nhưng đến thời điểm chuẩn bị trồng ra đồng thì bị chuột gây hại, hao hụt số lượng lớn cây con, không đủ số lượng cây cần thiết cho thí nghiệm, phải tiếp tục gieo và làm lại. Do đó, thời gian triển khai thực tế chậm hơn 2 tháng so với kế hoạch.
Thí nghiệm 9: Thời gian ương và ghép cây đều thuận lợi đến khi trồng cây ra đồng, thời gian đầu cây phát triển tốt, đến khi cây ra trái thì bị bọ trĩ tấn công gây hại nặng, gây bệnh khảm cho cây. Do thí nghiệm thực hiện trong Trại Nghiên cứu thực nghiệm Nông nghiệp, trường Đại học Cần Thơ, gần đó có thí nghiệm triển khai cùng thời điểm (thí nghiệm theo dõi mật số và sử dụng thuốc phòng trị bọ trĩ trên cây dưa lê). Vì vậy, lượng cây bị nhiễm bệnh nhiều, không đủ số lượng để khảo sát. Do đó, thí nghiệm phải triển khai lại và mất thời gian hơn 2 tháng.
4 luan an CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TỔNG QUAN VỀ CÂY DƯA LÊ Dưa lê có tên khoa học Cucumis melo L. thuộc họ bầu bí Cucurbitaceae. Các tài liệu khảo cổ ghi nhận dưa lê được trồng ở Iran 5.000 năm trước công nguyên.
Các quốc gia như Ấn Độ, Iran, Afghanistan và Trung Quốc vẫn còn lại những vùng trồng dưa lê với những đặc điểm di truyền đa dạng (Robinson and Decker-Walters, 1997). Nhóm dưa lê châu Phi có khoảng 30 loài được phân chia thành 6 nhóm phụ (Kirkbride, 1993). Dưa lê và những loài khác có số nhiễm sắc thể 2n = 24 có nguồn gốc đầu tiên dọc theo phần rộng lớn của châu Phi và Trung Đông đến Pakistan và miền nam Arabia. Tuy nhiên, vài loài cũng xuất hiện trong nhóm Châu Á (Ramachandran and Narayan, 1985).