Luận án tiến sĩ kết hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật hôn nhân và gia đình việt nam từ thực tiễn huyện thạch thất thành phố hà nội

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu kết hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật hôn nhân và gia đình việt nam từ thực tiễn huyện thạch, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Thị Loan
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Mai Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Kết Hôn Có Yếu Tố Nước Ngoài Theo Pháp Luật Hôn Nhân Và Gia Đình Việt Nam Từ Thực Tiễn Huyện Thạch Thất
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ KẾT HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Khái niệm, phân loại kết hôn có yếu tố nước ngoài
• 1.2. Lý luận pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài
• 1.3. Cấu trúc pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài
• 1.4. Về điều kiện kết hôn có yếu tố nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾT HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI TỪ THỰC TIỄN HUYỆN THẠCH THẤT THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. Đặc điểm thực tiễn tại huyện Thạch Thất tác động đến kết hôn có yếu tố nước ngoài
• 2.2. Thực trạng pháp luật về điều kiện kết hôn có yếu tố nước ngoài và thực tiễn tại huyện Thạch Thất
• 2.3. Thực trạng pháp luật về hình thức kết hôn có yếu tố nước ngoài và thực tiễn tại huyện Thạch Thất
• 2.4. Thực trạng pháp luật về hủy kết hôn có yếu tố nước ngoài và thực tiễn tại huyện Thạch Thất
• 3. CHƯƠNG 3: NHU CẦU VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH KẾT HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật điều chỉnh quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý luận và pháp luật về kết hôn có yếu tố nước ngoài

Kết hôn có yếu tố nước ngoài là một khái niệm quan trọng trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam. Theo quy định tại Điều 663 Bộ luật dân sự năm 2015, quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài được xác định khi có ít nhất một bên tham gia là cá nhân hoặc pháp nhân nước ngoài. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 cũng định nghĩa quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài là quan hệ mà ít nhất một bên là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Điều này cho thấy sự phức tạp và đa dạng của các quan hệ hôn nhân trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Việc xác định rõ khái niệm và phân loại kết hôn có yếu tố nước ngoài là cần thiết để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia. Đặc biệt, trong bối cảnh huyện Thạch Thất, nơi có sự gia tăng đáng kể các quan hệ hôn nhân với người nước ngoài, việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật là rất quan trọng.

1.1. Khái niệm và phân loại kết hôn có yếu tố nước ngoài

Kết hôn có yếu tố nước ngoài được phân loại thành nhiều dạng khác nhau. Một trong những dạng phổ biến là kết hôn giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài tại Việt Nam. Trong trường hợp này, cả hai bên phải đáp ứng các điều kiện về năng lực hành vi theo quy định của pháp luật Việt Nam. Ngoài ra, còn có trường hợp kết hôn giữa hai công dân Việt Nam nhưng có ít nhất một bên định cư ở nước ngoài. Việc phân loại này không chỉ giúp xác định rõ ràng các quy định pháp luật áp dụng mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ hôn nhân. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc hiểu rõ các loại hình kết hôn có yếu tố nước ngoài sẽ giúp nâng cao nhận thức và bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam trong các quan hệ hôn nhân quốc tế.

II. Thực trạng kết hôn có yếu tố nước ngoài tại huyện Thạch Thất

Thực trạng kết hôn có yếu tố nước ngoài tại huyện Thạch Thất cho thấy sự gia tăng đáng kể trong những năm gần đây. Sự phát triển này không chỉ phản ánh xu hướng hội nhập quốc tế mà còn đặt ra nhiều thách thức cho công tác quản lý nhà nước. Các quan hệ hôn nhân giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài thường gặp phải những vấn đề phức tạp liên quan đến pháp lý, văn hóa và xã hội. Việc thiếu hụt thông tin và sự hiểu biết về quy định pháp luật có thể dẫn đến những rủi ro cho các bên tham gia. Đặc biệt, một số trường hợp kết hôn vì mục đích kinh tế đã gây ra những hệ lụy tiêu cực cho gia đình và xã hội. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật là rất cần thiết.

2.1. Đặc điểm thực tiễn tại huyện Thạch Thất

Đặc điểm thực tiễn tại huyện Thạch Thất có ảnh hưởng lớn đến quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài. Huyện này có sự phát triển kinh tế mạnh mẽ, thu hút nhiều lao động nước ngoài, tạo điều kiện cho việc hình thành các quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, cũng xuất hiện nhiều vấn đề như tình trạng kết hôn giả, lợi dụng hôn nhân để nhập cư. Những hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân mà còn gây khó khăn cho công tác quản lý nhà nước. Việc nắm bắt và phân tích các đặc điểm này sẽ giúp cơ quan chức năng có những biện pháp phù hợp nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

III. Nhu cầu và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài

Nhu cầu hoàn thiện pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam ngày càng trở nên cấp thiết. Sự gia tăng các quan hệ hôn nhân với người nước ngoài đã đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống pháp luật hiện hành. Các quy định hiện tại chưa đáp ứng kịp thời và đầy đủ các yêu cầu thực tiễn, dẫn đến nhiều bất cập trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh. Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực này, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân.

3.1. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài cần tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành để phù hợp với thực tiễn. Cần thiết phải xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, minh bạch, giúp các bên tham gia dễ dàng tiếp cận và thực hiện quyền lợi của mình. Đồng thời, việc tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong lĩnh vực hôn nhân có yếu tố nước ngoài cũng cần được chú trọng. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam đã trở thành một hiện tượng xã hội nổi bật và phức tạp. Theo báo cáo của ngành, số lượng công dân Việt Nam kết hôn với người nước ngoài tăng nhanh trong những năm gần đây, đặc biệt tại các địa phương có nhiều lao động xuất khẩu như huyện Thạch Thất, Hà Nội. Việc điều chỉnh pháp luật về kết hôn có yếu tố nước ngoài nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, đồng thời đảm bảo ổn định xã hội và phát triển giao lưu dân sự quốc tế. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các quy định pháp luật hiện hành về kết hôn có yếu tố nước ngoài, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật tại huyện Thạch Thất, từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật phù hợp với thực tiễn. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài phát sinh tại huyện Thạch Thất trong giai đoạn từ năm 2016 đến 2019, giai đoạn Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 có hiệu lực. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện chính sách pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, đồng thời hỗ trợ các cơ quan chức năng trong công tác đăng ký, giám sát và xử lý các trường hợp vi phạm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết pháp luật điều chỉnh quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài và lý thuyết tư pháp quốc tế về xung đột pháp luật. Lý thuyết pháp luật điều chỉnh quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài nhấn mạnh đặc điểm phức tạp của quan hệ này do sự tham gia của các chủ thể có quốc tịch và cư trú khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp giữa pháp luật quốc gia và điều ước quốc tế. Lý thuyết tư pháp quốc tế về xung đột pháp luật tập trung vào phương pháp lựa chọn luật áp dụng, trong đó có phương pháp xung đột (quy phạm xung đột) và phương pháp thực chất (quy phạm thực chất). Ba khái niệm chính được sử dụng gồm: kết hôn có yếu tố nước ngoài, điều kiện kết hôn, và nguyên tắc áp dụng luật nơi tiến hành kết hôn. Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các nguyên tắc về quyền nhân thân, tự nguyện trong hôn nhân và các quy định pháp luật Việt Nam liên quan như Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Luật Hộ tịch 2014, Bộ luật Dân sự 2015.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng. Nguồn dữ liệu chính bao gồm: văn bản pháp luật, các điều ước quốc tế liên quan, báo cáo của Sở Tư pháp Hà Nội, số liệu đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài tại huyện Thạch Thất từ năm 2016 đến 2019 (tổng 26 trường hợp), cùng các tài liệu nghiên cứu khoa học, bài báo chuyên ngành. Phương pháp phân tích, so sánh được áp dụng để đánh giá các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành. Phương pháp thống kê được sử dụng để tổng hợp số liệu về các trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài tại địa phương. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ hồ sơ đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài tại huyện Thạch Thất trong giai đoạn nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp toàn bộ mẫu (census) nhằm đảm bảo tính đại diện và đầy đủ. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2018 đến 2019, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng số lượng kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Thạch Thất: Từ năm 2016 đến 6 tháng đầu năm 2019, huyện Thạch Thất đã giải quyết đăng ký kết hôn cho 26 trường hợp có yếu tố nước ngoài, trong đó năm 2019 chỉ trong 6 tháng đã có 8 trường hợp, chiếm khoảng 30% tổng số trong giai đoạn. Phụ nữ Việt Nam kết hôn với người Hàn Quốc chiếm tỷ lệ cao nhất (10 trường hợp), tiếp theo là Trung Quốc, Đài Loan (8 trường hợp).

2. Đặc điểm chủ thể kết hôn: Đa số phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài tại địa phương là lao động phổ thông, có trình độ văn hóa thấp, hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Người nước ngoài thường lớn tuổi hơn nhiều so với người Việt, ví dụ như trường hợp chênh lệch tuổi từ 15 đến 30 tuổi. Điều này phản ánh xu hướng kết hôn vì mục đích kinh tế, mong muốn đổi đời.

3. Thực trạng áp dụng pháp luật: Tất cả các hồ sơ đăng ký kết hôn đều đáp ứng điều kiện về tuổi tác, sức khỏe, tình trạng hôn nhân theo quy định Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Tuy nhiên, việc xác minh sự tự nguyện và tránh kết hôn giả tạo còn nhiều khó khăn do thiếu quy định về phỏng vấn, xác minh thực tế. Công chức làm công tác hộ tịch còn hạn chế về trình độ ngoại ngữ và hiểu biết pháp luật nước ngoài, ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết hồ sơ.

4. Tác động văn hóa và xã hội: Nhận thức của người dân, đặc biệt là phụ nữ và gia đình tại Thạch Thất, bị ảnh hưởng bởi thông tin một chiều về cuộc sống giàu sang của người kết hôn với người nước ngoài, dẫn đến xu hướng kết hôn không dựa trên tình yêu và sự hiểu biết đầy đủ. Điều này tiềm ẩn nguy cơ bất ổn gia đình và xã hội.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự gia tăng kết hôn có yếu tố nước ngoài tại huyện Thạch Thất phản ánh xu hướng chung của xã hội Việt Nam trong bối cảnh hội nhập. Việc đa số phụ nữ kết hôn với người nước ngoài lớn tuổi hơn và có điều kiện kinh tế tốt hơn cho thấy yếu tố kinh tế là động lực chính, phù hợp với nhận định của nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế về hôn nhân di cư. Tuy nhiên, sự thiếu hụt trong quy trình xác minh sự tự nguyện và chống kết hôn giả tạo là điểm hạn chế lớn, có thể dẫn đến các hệ lụy xã hội như buôn bán người, bạo lực gia đình, và vi phạm quyền con người. So sánh với các địa phương khác tại Hà Nội, Thạch Thất có số lượng kết hôn có yếu tố nước ngoài thấp hơn nhưng đặc thù vùng nông thôn và truyền thống văn hóa riêng biệt làm tăng tính nhạy cảm của vấn đề. Việc áp dụng nguyên tắc luật nơi tiến hành kết hôn và luật nhân thân trong pháp luật Việt Nam được thực hiện tương đối đầy đủ, tuy nhiên cần bổ sung các quy định về xác minh, phỏng vấn để nâng cao hiệu quả quản lý. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện số lượng kết hôn theo năm và biểu đồ tròn phân bố theo quốc tịch người nước ngoài, giúp minh họa rõ nét xu hướng và đặc điểm chủ thể.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về xác minh và phỏng vấn: Ban hành hướng dẫn chi tiết về quy trình phỏng vấn, xác minh sự tự nguyện trong kết hôn có yếu tố nước ngoài nhằm phát hiện và ngăn chặn kết hôn giả tạo. Mục tiêu giảm thiểu 50% trường hợp kết hôn giả tạo trong vòng 2 năm, do Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Công an thực hiện.

2. Nâng cao năng lực công chức làm công tác hộ tịch: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật quốc tế, ngoại ngữ và kỹ năng xử lý hồ sơ kết hôn có yếu tố nước ngoài cho cán bộ tại các cấp huyện, đặc biệt tại Thạch Thất. Mục tiêu đạt 100% công chức được đào tạo trong 1 năm, do Sở Tư pháp Hà Nội chủ trì.

3. Tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức: Triển khai các chương trình truyền thông đa phương tiện, hội thảo tại địa phương nhằm nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi, nghĩa vụ và rủi ro trong kết hôn có yếu tố nước ngoài. Mục tiêu tiếp cận 80% dân số trong huyện trong 18 tháng, do UBND huyện phối hợp với các tổ chức xã hội thực hiện.

4. Xây dựng hệ thống quản lý dữ liệu kết hôn có yếu tố nước ngoài: Phát triển phần mềm quản lý hồ sơ kết hôn có yếu tố nước ngoài tích hợp dữ liệu từ các cơ quan liên quan để theo dõi, giám sát và phân tích xu hướng. Mục tiêu hoàn thành trong 2 năm, do Bộ Tư pháp phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về hộ tịch và tư pháp: Luận văn cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để hoàn thiện quy trình đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, nâng cao hiệu quả quản lý và phòng ngừa vi phạm.

2. Các nhà nghiên cứu và giảng viên luật: Tài liệu tham khảo quan trọng cho nghiên cứu chuyên sâu về pháp luật hôn nhân và gia đình, tư pháp quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực kết hôn có yếu tố nước ngoài.

3. Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp luật: Hỗ trợ trong việc tư vấn, giải quyết các vụ việc liên quan đến kết hôn có yếu tố nước ngoài, bảo vệ quyền lợi khách hàng và đề xuất giải pháp pháp lý phù hợp.

4. Người dân và cộng đồng có quan tâm: Cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ về quyền và nghĩa vụ trong kết hôn có yếu tố nước ngoài, giúp người dân nâng cao nhận thức và tự bảo vệ mình trong các quan hệ hôn nhân quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Kết hôn có yếu tố nước ngoài là gì?
   Kết hôn có yếu tố nước ngoài là quan hệ hôn nhân mà ít nhất một bên là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài, hoặc quan hệ hôn nhân phát sinh theo pháp luật nước ngoài. Ví dụ, công dân Việt Nam kết hôn với người nước ngoài tại Việt Nam hoặc ở nước ngoài đều thuộc phạm vi này.

2. Điều kiện kết hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam?
   Mỗi bên phải đáp ứng điều kiện kết hôn theo pháp luật nước mình về tuổi tác, sức khỏe, tình trạng hôn nhân và không thuộc các trường hợp cấm kết hôn. Nếu kết hôn tại Việt Nam, người nước ngoài còn phải tuân thủ quy định của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam.

3. Thủ tục đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam như thế nào?
   Hai bên phải trực tiếp đến cơ quan có thẩm quyền (UBND cấp huyện) nộp hồ sơ đầy đủ theo quy định. Hồ sơ được thẩm tra, xác minh và nếu hợp lệ sẽ được đăng ký, cấp giấy chứng nhận kết hôn theo hình thức dân sự.

4. Pháp luật Việt Nam có công nhận kết hôn giữa những người cùng giới tính không?
   Pháp luật Việt Nam không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính, do đó các cặp đôi này không được đăng ký kết hôn và không được pháp luật bảo vệ quan hệ hôn nhân.

5. Làm thế nào để phát hiện và ngăn chặn kết hôn giả tạo?
   Hiện nay, việc phát hiện kết hôn giả tạo còn nhiều khó khăn do thiếu quy định về phỏng vấn, xác minh. Giải pháp là hoàn thiện pháp luật, tăng cường đào tạo cán bộ, áp dụng quy trình phỏng vấn chặt chẽ và phối hợp với các cơ quan chức năng để kiểm tra, xử lý kịp thời.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và cơ sở pháp lý điều chỉnh kết hôn có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam, tập trung nghiên cứu thực tiễn tại huyện Thạch Thất, Hà Nội.
• Phân tích thực trạng cho thấy số lượng kết hôn có yếu tố nước ngoài tăng, chủ yếu là phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài lớn tuổi, phản ánh động cơ kinh tế và nhận thức xã hội còn hạn chế.
• Việc áp dụng pháp luật hiện hành cơ bản đáp ứng yêu cầu nhưng còn tồn tại hạn chế về xác minh sự tự nguyện và phòng chống kết hôn giả tạo.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực cán bộ và tuyên truyền nâng cao nhận thức nhằm bảo vệ quyền lợi các bên và ổn định xã hội.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai đào tạo, xây dựng quy trình xác minh, phát triển hệ thống quản lý dữ liệu và tổ chức các chương trình truyền thông tại địa phương.

Hành động ngay: Các cơ quan quản lý và tổ chức liên quan cần phối hợp thực hiện các giải pháp đề xuất để nâng cao hiệu quả quản lý kết hôn có yếu tố nước ngoài, góp phần xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, công bằng và nhân văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ KẾT HÔN CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm, phân loại kết hôn có yếu tố nước ngoài 1. Kết hôn có yếu tố nước ngoài Kết hôn có yếu tố nước ngoài là việc nam, nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật về các điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài. Theo quy định tại Điều 663 Bộ luật dân sự năm 2015 quy định như sau: Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là quan hệ dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài; người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc là quan hệ dân sự giữa các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại nước ngoài; hoặc quan hệ giữa các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự đó ở nước ngoài.

Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài tại khoản 25 Điều 3 như sau: “Quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là quan hệ hôn nhân và gia đình mà ít nhất một bên tham gia là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; quan hệ hôn nhân và gia đình giữa các bên tham gia là công dân Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài”. Như vậy, kết hôn có yếu tố nước ngoài gồm có những trường hợp sau: Quan hệ hôn nhân giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài hoặc giữa người nước ngoài với nhau cư trú tại Việt Nam. Trường hợp thứ nhất một bên là công dân Việt Nam, một bên là người nước ngoài. Công dân Việt 7 luan an Nam khi tham gia quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài phải có đủ năng lực hành vi theo pháp luật Việt Nam, còn người nước ngoài phải có đầy đủ năng lực hành vi theo quy định của nước mà người đó là công dân hoặc nước người đó đang thường trú, đồng thời họ phải đảm bảo đầy đủ năng lực pháp luật theo quy định của pháp luật Việt Nam.

Căn cứ vào khoản 5 điều 3 Luật Quốc tịch năm 2008, được sửa đổi bổ sung năm 2014 quy định: “Người nước ngoài là công dân nước ngoài và người không quốc tịch”. Người nước ngoài tại Việt Nam có năng lực pháp luật dân sự như công dân Việt Nam, trừ trường hợp pháp luật Việt Nam có quy định khác ( Điều 673). Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là người nước ngoài được xác định theo pháp luật của nước mà người đó có quốc tịch trừ trường hợp pháp luật có quy định khác (Điều 674). Quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau xác lập ở nước ngoài cũng là quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài nhưng không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Các chủ thể tham gia quan hệ kết hôn, họ đều mong muốn việc kết hôn của mình được pháp luật công nhận, muốn việc kết hôn là hợp pháp thì phải thỏa mãn các điều kiện về kết hôn và nghi thức kết hôn, tức là việc kết hôn đó phải được cơ quan nhà nước có thầm quyền đăng ký và cấp Giấy chứng nhận kết hôn, đồng thời hai bên nam, nữ cùng ký vào Giấy chứng nhận kết hôn và Sổ đăng ký kết hôn hoặc nếu việc kết hôn được tiến hành theo pháp luật nước ngoài, việc kết hôn đó muốn được công nhận tại Việt Nam thì phải ghi chú vào Sổ đăng ký kết hôn nếu thỏa mãn điều kiện của pháp luật Việt Nam. Tại điều 34 Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015 của Chính phủ quy định về điều kiện ghi vào Sổ hộ tịch việc kết hôn của công dân Việt 8 luan an Nam đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài ở nước ngoài như sau: Việc kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau hoặc với người nước ngoài đã được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài ở nước ngoài được ghi vào Sổ hộ tịch nếu tại thời điểm kết hôn, các bên đáp ứng điều kiện kết hôn và không vi phạm điều cấm theo quy định của Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam. Nếu vào thời điểm đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền nước ngoài, việc kết hôn không đáp ứng điều kiện kết hôn, không vi phạm điều cấm quy định của Luật hôn nhân và gia đình , nhưng vào thời điểm yêu cầu ghi vào Sổ hộ tịch việc kết hôn, hậu quả đã được khắc phục hoặc việc ghi chú kết hôn là nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân Việt Nam và trẻ em thì việc kết hôn cũng được ghi vào Sổ hộ tịch. Như vậy, đối với trường hợp này các chủ thể tham gia quan hệ kết hôn đều là công dân Việt Nam, tuy nhiên căn cứ làm phát sinh quan hệ này là việc đăng ký kết hôn tiến hành ở nước ngoài, theo pháp luật nước ngoài được coi là quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài.

Việc hai công dân Việt Nam đăng ký kết hôn với nhau tại Đại sứ quán hoặc Lãnh sự quán của Việt Nam ở nước ngoài (cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài) thì có được coi là đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài hay không? Trường hợp này, không được coi là quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài, đối với việc đăng ký kết hôn trong trường hợp này, Luật áp dụng là Luật hôn nhân và gia đình năm 2014, Luật hộ tịch năm 2014, Nghị định số 123/2015/NĐ-CP ngày 15/11/2015. Như trường hợp sau được coi là kết hôn có yếu tố nước ngoài: Trường hợp công dân Việt Nam cùng nhau định cư ở Anh, chưa nhập quốc tịch Anh, tuy nhiên làm thủ tục đăng ký kết hôn với nhau tại cơ quan có thẩm quyền của Anh và theo pháp luật nước Anh, trong những trường hợp này có sự xung đột pháp luật , việc kết hôn này muốn được công nhận tại Việt Nam thì phải được ghi chú vào Sổ đăng ký kết hôn và thỏa mãn điều kiện về pháp luật Việt Nam. 9 luan an Quan hệ kết hôn, cả hai bên nam, nữ là công dân Việt Nam nhưng có ít nhất một bên đang định cư ở nước ngoài tại thời điểm đăng ký kết hôn. Theo quy định tại khoản 3 điều 3 Luật Quốc tịch năm 2008 được sửa đổi bổ sung năm 2014: “Người Việt Nam định cư ở nước ngoài là công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài”.

Ví dụ: Trường hợp anh A là công dân Việt Nam đang định cư tại Hàn Quốc, quen biết và yêu chị B là công dân Việt Nam đang du học tại Hàn Quốc, sau đó cả hai trở về Việt Nam, trong trường hợp này thì quan hệ kết hôn giữa anh A và chị B được coi là quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài. Phân loại kết hôn có yếu tố nước ngoài a. Kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam Căn cứ để xác định quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài là quốc tịch của ít nhất một bên là nước ngoài hoặc cả hai bên có quốc tịch Việt Nam nhưng có một bên định cư ở nước ngoài. Theo đó, có một số trường hợp cụ thể sau: Một là, công dân Việt Nam kết hôn với người nước ngoài ở Việt Nam.

Việc kết hôn trong trường hợp này có thể là một bên nam là công dân Việt Nam kết hôn với một bên nữ là người nước ngoài hoặc một bên nữ là công dân Việt Nam kết hôn với một bên nam là công dân nước ngoài nhưng việc kết hôn đó phải được tiến hành tại Việt Nam. Ví dụ : Trong thời gian làm việc ở một công ty nước ngoài tại Việt Nam, anh N (công dân Việt Nam) đã quen, yêu một cô đồng nghiệp tên là Marian (quốc tịch Mehico). Vừa rồi, anh N và cô Marian đã lập kế hoạch kết hôn với nhau và họ quyết định đăng ký kết hôn tại Việt Nam. Hai là, công dân Việt Nam ở trong nước kết hôn với người Việt Nam định cư ở nước ngoài tại Việt Nam.

Theo quy định của Luật Quốc tịch Việt Nam năm 2008, được sửa đổi bổ sung năm 2014 thì người Việt Nam định cư ở nước ngoài là công dân Việt 10 luan an Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài. Trong đó, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài là người Việt Nam đã có quốc tịch Việt Nam đang cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài. Như vậy, trường hợp này có thể là công dân Việt Nam ở trong nước kết hôn với công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc công dân Việt Nam ở trong nước kết hôn với người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài. Ba là, người nước ngoài kết hôn với người nước ngoài tại Việt Nam Người nước ngoài theo quy định của Luật Quốc tịch Việt Nam là công dân nước ngoài hoặc người không quốc tịch.

Trong đó công dân nước ngoài là người có quốc tịch của một nước khác không phải là quốc tịch Việt Nam; còn người không quốc tịch là người không có quốc tịch Việt Nam và cũng không có quốc tịch nước ngoài. Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam năm 2014 quy định giữa hai người nước ngoài kết hôn với nhau mà cả hai người này đều thường trú tại Việt Nam thì mới được coi là việc kết hôn có yếu tố nước ngoài. Tuy nhiên, theo Luật Cư trú năm 2006 thì cư trú là việc công dân sinh sống tại một địa điểm xã, phường, thị trấn dưới hình thức thường trú hoặc tạm trú. Vì vậy, để bảo đảm bình đẳng về quyền tự do cư trú cũng như quyền kết hôn của công dân nước ngoài học tập, lao động, nghiên cứu, sinh sống tại Việt Nam, Điều 1 Nghị định số 24/2013/NĐ-CP đã mở rộng nội hàm “người nước ngoài thường trú tại Việt Nam”.

Theo đó, không riêng gì người nước ngoài “thường trú” mà cả trường hợp “tạm trú” kết hôn với nhau cũng được coi là kết hôn có yếu tố nước ngoài (điều kiện ở đây chỉ là người nước ngoài cư trú tại Việt Nam có yêu cầu đăng ký kết hôn tại Việt Nam).