MỞ ĐẦU 1. Tình hình nghiên cứu đề tài - Trên phương diện quốc tế: Vấn đề đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế nói riêng và Luật hình sự quốc tế nói chung đều được tiếp cận ở các mức độ khác nhau trong các giáo trình Luật quốc tế hoặc trong một số sách chuyên khảo. Đã có một số công trình nghiên cứu trong lĩnh vực này như cuốn “Luật hình sự quốc tế” của B. PôPốp - NXB Pháp lý - Matxcơva năm 1997, cuốn “Hợp tác quốc tế trong đấu tranh chống tội phạm hình sự quốc tế” của V.
Panốp - NXB Pháp ly Matxcơva năm 1993, cuốn “Luật hình sự quốc tế” của M. Gardoski - NXB Kiến thức - Vacsava năm 1986.Cùng với sự ra đời của Toa án hình sự thường trực quốc tế (ICC) và hiện tượng gia tăng của khủng bố quốc tế, thời kỳ gần đây những nghhiên cứu về Luật hình sự quốc tế đã có sự phát triển đáng kể. - Ở Việt Nam, từ trước đến nay, vấn để nghiên cứu tìm hiểu về Luật hình sự quốc tế nói chung và hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm quốc tế nói riêng chưa được quan tâm một cách thoả đáng. Những vấn đề pháp lý về hợp tác quốc tế đấu tranh phòng chống tội phạm nhất là tội phạm có tính chất quốc tế (một số học giả gọi là tội phạm điều ước quốc tế) có thể nói vẫn là mảng bị bỏ trống.
Cụ thể: mới chỉ có PGS.TS Nguyễn Xuân Yêm với các công trình nghiên cứu về một số vấn đề như: dẫn độ tội phạm, chuyển giao phạm nhân, TS Lưu Minh Trị với công trình: “Hiểm hoạ ma tuý — nhận biết và hành động” đề cập tới các điều ước quốc tế về ngăn ngừa và trừng phạt tội buôn lậu ma tuý và các chất hướng thần, một số bài viết trên các tạp chí lại chỉ chủ yếu giới hạn ở việc cung cấp thông tin mang tính thời sự, một số luận văn của sinh viên lại chỉ tiếp cận vấn đề một cách đơn lẻ. có tài liệu lại chỉ liệt kê, giới thiệu một số văn kiện pháp lý quốc tế về chống khủng bố quốc tế và pháp luật chống khủng bố của một số quốc gia trên thế giới như cuốn “Pháp luật về chống khủng bố của một số nước trên thế giới” do Tiến sỹ Phạm Văn Loi chủ biên xuất bản năm 2005. Tính cấp thiết của đề tài Hợp tác quốc tế đấu tranh phòng chống tội phạm là vấn đề có tính chất toàn cầu, là nhiệm vụ chung của nhân loại nhằm ngăn chặn và trừng trị các loại tội phạm nói chung trong đó có tội phạm quốc tế. Toàn cầu hoá trở thành xu thế chung của thời đại nhưng cũng trở thành mảnh đất mầu mỡ cho các loại tội phạm đặc biệt là tội phạm kinh tế phát triển.
Xung đột sắc tộc, tôn giáo, sự tranh giành quyền lực.sau chiến tranh lạnh cũng là một trong những nguyên nhân của hàng loạt các vụ khủng bố kinh hoàng mà vụ 11.2001 là một minh chứng. Tất cả các loại hình tội phạm không chỉ xâm hại đến nhà nước, cá nhân công dân mà còn tác động tiêu cực đến nhiều quốc gia, đe doa sự ổn định của hoà bình, an ninh quốc tế. Diễn biến của tình hình tội phạm nói chung và tội phạm có tính chất quốc tế nói riêng ở Việt nam và trên thế giới gần đây đòi hỏi chúng ta phải hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật nhất là trong lĩnh vực hình sự, kinh tế — thương mại, tài chính ngân hàng. Mặt khác số lượng các điều ước quốc tế trong lĩnh vực phòng chống tội phạm mà Việt nam tham gia chưa nhiều, hiểu biết, kiến thức chuyên sâu và toàn diện về Luật hình sự quốc tế còn hạn chế.
Tất cả những điều này sẽ làm cho công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung của chúng ta và quá trình hợp tác quốc tế của Việt nam khó có thể đạt hiệu quả cao. Trên cơ sở nghiên cứu, tham khảo một số công trình có liên quan, đối chiếu với tình hình cụ thể của Việt nam và chương trình đào tạo cũng như yêu cầu đối với cán bộ nghiên cứu và sinh viên luật, nhóm tác giả cho rằng cần tổ chức nghiên cứu dé tài này một cách tổng thể toàn diện là điều hết sức cần thiết 3. Mục đích nghiên cứu Đề tài tiếp cận vấn đề dưới góc độ của khoa học Luật quốc tế trên một phạm vi tương đối rộng nham hướng tới các mục đích co bản sau: - Dưới góc khoa học: Tìm hiểu, nghiên cứu các vấn đề lý luận cơ bản của hợp tác quốc tế đấu tranh phòng chống tội phạm dưới góc độ của Luật hình sự quốc tế - Dưới góc độ thực tiễn: Cung cấp cho người quan tâm đặc biệt là những người làm công tác giảng dạy, nghiên cứu và sinh viên luật những kiến thức cơ bản và chuyên sâu trong một số lĩnh vực pháp lý của vấn đề hợp tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Đặc biệt, đề tài rất quan tâm đến việc cung cấp một lượng thông tin cần thiết, nhất là trong bối cảnh tài liệu thuộc lĩnh vực này ở Việt nam nói chung va ở trường Dai học Luật HU nội nói riêng còn nghèo nàn 4.
Nội dung nghiên cứu Đề tài sẽ tập trung nghiên cứu những vấn đề cơ bản sau: - Những vấn đề pháp lý co bản về hợp tác quốc tế chống tội phạm - Tham quyền tài phán đối với các loại hình tội phạm - Hop tác đấu tranh phòng chống tội phạm trong khuôn khổ của các tổ chức quốc tế - Một số vấn đề hợp tác quốc tế của Việt nam trong đấu tranh phòng chống tội phạm 5. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài một cách hiệu quả, nhóm tác giả nghiên cứu đề tài lựa chọn sử dụng các nguyên tắc phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật. Ngoài ra, các tác giả còn sử dụng những phương pháp nghiên cứu truyền thống như: Phân tích, so sánh, tổng hợp, nghiên cứu các văn bản pháp lý quốc tế, thực tiễn hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng chống tội phạm hình sự cũng như các tài liệu có liên quan khác PHAN II: TONG THUẬT NOI DUNG CUA ĐỀ TÀI Hop tác quốc tế trong đấu tranh phòng chống tội phạm là một trong những nội dung cơ bản của hợp tác quốc tế nói chung. Sự xuất hiện ngày càng nhiều các văn bản pháp lý quốc tế cũng như sự ra đời của một số thiết chế quốc tế có chức năng xét xử các tội phạm quốc tế chính là minh chứng rõ ràng khẳng định mối quan tâm sâu sắc của cộng đồng quốc tế trước xu hướng gia tăng của nhiều loại hình tội phạm.
Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay, phạm vi ảnh hưởng và hậu quả của các hoạt động tội phạm không chỉ là nguy cơ mà nó thực sự là mối de doa cho ổn định, phát triển của mỗi quốc gia, khu vực cũng như toàn cầu. I/ NHUNG VAN ĐỀ PHÁP LY CƠ BẢN VỀ HỢP TAC QUỐC TẾ PHÒNG CHONG TOI PHAM 1. Khai quat chung Hợp tác quốc tế đấu tranh phòng chống tội phạm bao gồm toàn bội các hoạt động cần thiết của cộng đồng quốc tế nhằm ngăn ngừa, trừng trị các loại hình tội phạm. Về phạm vi, có thể hợp tác song phương, khu vực hoặc hợp tác toàn cầu.
Về nội dung, có thể hợp tác trong phân định thẩm quyền xét xử tội phạm, hợp tác nhằm thành lập các thiết chế tài phán quốc tế để truy cứu, trừng trị tội phạm, hợp tác trong việc xây dựng các văn bản pháp lý quốc tế.Hợp tác quốc tế trong những phạm vi và nội dung rất da dạng nêu trên chính là nội dung cơ bản của Luật hình sự quốc tế - một ngành luật thuộc hệ thống pháp luật quốc tế Trong thực tiễn quốc tế, thuật ngữ “Luật hình sự quốc tế” mặc dù được sử dụng tương đối rộng rãi, nhưng vẫn chưa có sự thống nhất trong cách hiểu về phạm vi điều chỉnh của Luật hình sự quốc tế. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, Luật hình sự quốc tế sẽ được tiếp cận dưới góc độ là một ngành luật thuộc hệ thống pháp luật quốc tế. Các đặc trưng cơ bản của Luật quốc tế trong lĩnh vực chủ thể, nguồn luật, đối tượng điều chỉnh.cũng được phản ánh trong Luật hình sự quốc tế. Sự tồn tại và phát triển của Luật hình sự quốc tế chịu ảnh hưởng của những sự kiện nảy sinh trong đời sống quốc tế như Đại chiến thế giới lần thứ II, xung đột vũ trang trên bán đảo Ban căng vào giữa những năm 90 của thế kỷ trước, hoạt động khủng bố quốc tế những năm đầu của thế kỷ XXI.
Mot điểm rất đặc biệt đối với hoạt động hop tác quốc đấu tranh phòng chống tội phạm và Luật hình sự quốc tế là vai trò, ảnh hưởng của các chuẩn mực quốc tế không có giá trị pháp lý ràng buộc. Dưới góc độ lý luận, các chuẩn mực quốc tế có giá trị pháp lý ràng buộc chính là các điều ước quốc tế - nguồn cơ bản của Luật hình sự quốc tế, còn các chuẩn mực quốc tế chỉ có giá trị khuyến nghị chính là các phương tiện bổ trợ nguồn của Luật hình sự quốc tế. Do nhiều nguyên nhân khác nhau mà thực tiễn tồn tại của các điều ước quốc tế đa phương hoặc song phương trong lĩnh vực pháp luật hình sự quốc tế cho thấy các thành viên hầu như rất ít đưa vào trong nội dung của những điều ước quốc tế các quy định liên quan đến hoạt động của các cơ quan và của những công chức bảo vệ pháp luật. Việc thông qua các chuẩn mực quốc tế loại này diễn ra chủ yếu trong khuôn khổ của các Hội nghị quốc tế do Liên hợp quốc chủ trì và số lượng các văn bản ghi nhận các chuẩn mực này có xu hướng ngày càng gia tăng.
Mặc dù không có giá trị pháp lý, nhưng những chuẩn mực có tính chất khuyến nghị này được coi như “khuôn mẫu” cho các quốc gia trong một số lĩnh vực hoạt động của các cơ quan và cá nhân có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hoặc thi hành án.Mục đích của những chuẩn mực này là khuyến nghị các quốc gia tuân thủ những chuẩn mực nhất định khi thực thi quyền tài phán hình sự vẫn phải đảm bảo các quyền cơ bản của con người mặc dù họ là bị can, bị cáo hay tù nhân.