Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và khái quát địa bàn nghiên cứu Chương 2: Hôn nhân truyền thống Chương 3: Những biến đổi trong hôn nhân Chương 4: Những yếu tố tác động đến biến đổi và giá trị của hôn nhân 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Hôn nhân của người Việt từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà khoa học, cho đến nay đây vẫn là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Trong từng giai đoạn phát triển của xã hội, các nhà nghiên cứu khai thác đề tài hôn nhân ở nhiều chiều cạnh khác nhau nhằm đưa ra góc nhìn tổng quan, đánh giá sâu sắc các giá trị của hôn nhân trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt. Nghiên cứu về hôn nhân người Việt nói chung Có rất nhiều công trình nghiên cứu, khảo cứu về hôn nhân của người Việt với các hướng tiếp cận khác nhau: Thứ nhất, nghiên cứu theo hướng tập trung chủ yếu vào việc mô tả, miêu thuật phong tục hôn nhân, khái quát các quan niệm hôn nhân truyền thống nói chung của người Việt có các công trình: Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh (2003), đối với gia tộc “mục đích của hôn nhân là cốt duy trì gia thống” và “nghĩa vụ của người ta đối với gia tộc và tổ tiên là truyền giống về sau để vĩnh truyền tông tộc” [1, tr.
Đất lề quê thói (phong tục Việt Nam) của Nhất Thanh (2001) [34], tác giả dành chương XI: Lấy vợ lấy chồng mô tả những nghi lễ hôn nhân truyền thống của người Việt, đồng thời đề cập đến những vấn đề khác của hôn nhân người Việt như chế độ đa thê, rãy vợ, quan hệ mẹ chồng nàng dâu…; Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (2003) [7], là nghiên cứu tổng hợp về các phong tục tập quán truyền thống của người Việt, trong đó nghiên cứu hôn nhân là một phần không thể thiếu. Tuy nhiên, đây chỉ là một nghiên cứu tổng hợp, cho nên, tác phẩm mới 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bước đầu tóm tắt sơ lược được những nghi lễ điển hình và phổ biến trong hôn nhân truyền thống của người Việt. Công trình Những điều cần biết về hôn lễ truyền thống của Trương Thìn [38], nghiên cứu khá đầy đủ về hôn lễ truyền thống của người Việt. Trong đó, tác giả tập trung vào một số vấn đề sau: - Lý giải một số thuật ngữ liên quan đến hôn lễ thông qua việc khảo cứu các tư liệu lịch sử, nhằm làm rõ ý nghĩa và tục lệ của những thuật ngữ này trong hôn lễ.
- Sự ra đời và phát triển hôn lễ: với nội dung này, tác giả dựa vào những nghiên cứu về Xã hội học, Dân tộc học, Khảo cổ học, đồng thời dựa vào những tư liệu lịch sử có ghi chép và đề cập đến hôn nhân để tổng hợp thành một quá trình xuyên suốt sự phát triển của hôn nhân và hôn lễ từ thời kì sơ khai cho đến ngày nay. Qua đó thấy được sự phát triển và biến đổi về hôn lễ của người Việt. - Nghi lễ trong hôn nhân truyền thống: nội dung này đi vào miêu tả cụ thể và chi tiết những lễ nghi truyền thống trong cưới hỏi của người Việt. - Hôn lễ trong thời đại ngày nay: tác giả khái quát những nghi lễ của hôn nhân ngày nay, đưa ra những tiến bộ và sự giản lược trong các nghi lễ so với hôn lễ truyền thống.
Thứ hai, tiếp cận theo hướng phân tích, đánh giá hôn nhân và lý giải các hiện tượng của hôn nhân; đặt hôn nhân trong bối cảnh phát triển xã hội để tìm hiểu quy luật biến đổi. Tiêu biểu cho hướng tiếp cận này có tác giả Khuất Thu Hồng, với rất nhiều những công trình nghiên cứu khảo sát sâu về hôn nhân của người Việt như Luận án Phó Tiến sĩ: Các mô hình hôn nhân ở đồng bằng sông Hồng từ truyền thống đến hiện đại [23]. Tác giả mô tả và phân tích một số biến đổi trong hôn nhân ở đồng bằng sông Hồng trong thế kỷ XX, tìm hiểu mối quan hệ qua lại giữa các biến đổi xã hội và các biến đổi trong hôn nhân và gia đình. Bài viết “Một số biến đổi trong hôn nhân và gia đình ở Hà 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nội trong những năm 1965 -1992”, Ttạp chí Xã hội học [24].
Tác giả đã góp phần phục dựng và phân tích quá trình biến đổi của hôn nhân trong gia đình Việt Nam qua ba thời kỳ lịch sử: thời kỳ phong kiến và thuộc địa; thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội theo hệ thống kinh tế tập trung quan liêu bao cấp và thời kỳ đổi mới. Tương ứng với đó là ba mô hình gia đình: truyền thống, bao cấp và hiện đại. Từ nghiên cứu này tác giả đưa ra kết luận vai trò trung tâm của gia đình trong quá trình tiến tới hôn nhân; sự phân hóa xã hội tác động đến chuẩn mực về thời điểm kết hôn đối với một số tầng lớp nhất định. Cùng hướng nghiên cứu về hôn nhân còn có một số bài viết của Mai Huy Bích “Cách xác định nơi cư trú sau hôn nhân của người Kinh ở đồng bằng sông Hồng” [6], Mai Văn Hai “Về sự biến đổi mô hình phong tục hôn nhân ở châu thổ sông Hồng qua mấy thập niên gần đây” [20]; “Sự mở rộng đường bán kính kết hôn trong hơn một nửa thế kỷ qua ở một số làng châu thổ sông Hồng” [21], trình bày tại hội thảo Gia đình Việt Nam hiện nay.
Nghiên cứu về hôn nhân của người Việt cũng được một số người nước ngoài tâm, trong đó tiêu biểu là công trình của Lee Mee Sun (2000) “Các tục lệ hôn nhân của người Kinh ở xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm, Thành phố Hà Nội và sự biến đổi của nó” [28]. Đây là nghiên cứu chuyên sâu về các tục lệ hôn nhân truyền thống của người Việt cũng như sự biến đổi từ sau 1954 đến nay và đưa ra một vài so sánh bước đầu giữa hôn nhân của người Việt với người Hàn. Nghiên cứu về hôn nhân Công giáo Bên cạnh những nghiên cứu về hôn nhân của người Việt nói chung, mảng nghiên cứu hôn nhân người Việt theo Công giáo cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, khảo cứu ở nhiều chiều cạnh khác nhau. Nghiên cứu chung về hôn nhân Công giáo có công trình: “Nghi lễ và lối sống Công giáo trong văn hóa Việt Nam” của Nguyễn Hồng Dương [8].
Tác giả mô tả các nghi lễ và cách sống của người Công giáo Việt Nam, chỉ rõ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc đặt các nghi lễ Công giáo trong sự tương tác và hòa nhập với văn hóa truyền thống của người Việt Nam, trong đó bao gồm cả nghi lễ hôn nhân. Tác giả tập trung giải thích những quan niệm của Công giáo về hôn nhân và sự tiếp nhận những tục lệ truyền thống của người Việt để thấy được sự dung hòa và thích nghi của Công giáo trong văn hóa Việt Nam. Tác giả đồng thời chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa hôn nhân Công giáo với hôn nhân truyền thống. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đề cập đến vấn đề hôn nhân lương - giáo, tuy nhiên, đây cũng chỉ là những nhận xét ban đầu chưa nghiên cứu cụ thể và chi tiết về hôn nhân lương - giáo.
Luận văn thạc sỹ về “Quan hệ hôn nhân gia đình của người Công giáo ở Việt Nam” của Đỗ Thị Ngọc Anh [3] là nghiên cứu tổng thể về hôn nhân của người Công giáo, tìm hiểu và trình bày những nội dung về quan niệm giáo lý, giáo luật hôn nhân của người Công giáo. Đồng thời đặt hôn nhân Công giáo trong sự so sánh với hôn nhân truyền thống của người Việt và văn hóa Việt để thấy được những nét tương đồng, khác biệt và sự dung hòa của Công giáo trong đời sống văn hóa Việt Nam. Ngoài ra, trong những năm gần đây hướng nghiên cứu chuyên sâu về hôn nhân của người Công giáo ở một số địa phương cũng được đẩy mạnh như “Nghi lễ, chuẩn mực và tính linh hoạt trong đời sống đạo ở vùng Công giáo Hố Nai, Đồng Nai” của Nguyễn Đức Lộc [27]. Tác giả nhận định rằng, nghi lễ hôn nhân và tang ma được vận hành song hành giữa những nghi thức Công giáo và các nghi thức tín ngưỡng dân giân có thể được gọi là “nghi lễ kép”.
Qua đó thể hiện sự song hành của hai giá trị Công giáo và văn hóa truyền thống Việt Nam tạo nên tính bản sắc trong nghi lễ của người Việt Nam. Luận án tiến sỹ Nhân học: “Hôn nhân và nếp sống đạo trong gia đình người Việt công giáo ở giáo họ Nỗ Lực, tỉnh Phú Thọ” của Lê Đức Hạnh [22], nghiên cứu vấn đề giao lưu và hội nhập giữa văn hoá Công giáo và văn hoá truyền thống của người Việt; truyền thống và biến đổi, tương đồng và khác biệt giữa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hai nhóm Công giáo và không Công giáo; những tương đồng và khác biệt giữa Giáo luật Công giáo với các chính sách của Nhà nước Việt Nam, nhất là Luật Hôn nhân và Gia đình trong bối cảnh hiện nay. “Hôn nhân của người Việt Công giáo ở làng Yên Mỹ, thị trấn Xuân Hòa, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc” [48], miêu tả khá chi tiết về quan niệm, nghi lễ hôn nhân của người Việt Công giáo ở làng Công giáo toàn tòng Yên Mỹ. Trong nghiên cứu này, tác giả đã làm nổi bật sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai yếu tố Công giáo và văn hóa truyền thống Việt Nam trong quan niệm, cách ứng xử và thực hành nghi lễ hôn nhân.
Bên cạnh đó, hôn nhân lương - giáo cũng được một số nhà nghiên cứu quan tâm như “Quan hệ hôn nhân lương - giáo ở xã Yên Nhân, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình” của Nguyễn Thành Nam [29]. Dựa vào thống kê các trường hợp hôn nhân lương - giáo tại địa bàn nghiên cứu tác giả đánh giá và đề cập đến một số vấn đề liên quan đến hôn nhân giữa hai nhóm cộng đồng này. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mức mô tả hôn nhân lương - giáo, chưa đi sâu làm nổi bật những vấn đề phức tạp tồn tại trong đó. Bài viết “Giác Ngộ - Những người có niềm tin tôn giáo quan niệm ra sao về hiện tượng hôn nhân khác tôn giáo? Có phải hôn nhân khác tôn giáo là một hệ quả tiêu cực trong cuộc sống?