Tình Hình Hội Chứng Rối Loạn Hô Hấp và Sinh Sản (PRRS) Trên Lợn Tại Thanh Hà, Hải Dương

Nghiên cứu tình hình hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản PRRS trên lợn tại huyện Thanh Hà, Hải Dương và đặc tính sinh học phân tử của virus.

• Tác giả: Hoàng Thị Lụa
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Đình Thâu
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Tình Hình Hội Chứng Rối Loạn Hô Hấp Và Sinh Sản (PRRS) Trên Lợn Đang Nuôi Tại Các Nông Hộ Huyện Thanh Hà Tỉnh Hải Dương
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI
• 3. Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 4. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 4.1. HỘI CHỨNG RỐI LOẠN HÔ HẤP VÀ SINH SẢN (PRRS) Ở LỢN
• 4.1.1. Khái niệm
• 4.1.2. Hình thái và cấu tạo của virus PRRS
• 4.1.3. Protein cấu trúc của PRRS

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hội Chứng PRRS Tai Xanh Tại Thanh Hà HD

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), hay còn gọi là bệnh tai xanh, là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, gây ra nhiều thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi. Bệnh do virus PRRS gây ra, ảnh hưởng đến cả lợn rừng và lợn nhà. Các biểu hiện đặc trưng bao gồm rối loạn sinh sản ở lợn nái (sảy thai, thai chết lưu, lợn con chết yểu) và các vấn đề hô hấp nghiêm trọng ở lợn con và lợn nái hậu bị. Tình hình dịch bệnh PRRS ngày càng phức tạp, đòi hỏi các biện pháp phòng chống hiệu quả. Nghiên cứu về PRRS tại Thanh Hà, Hải Dương có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát và giảm thiểu tác động của bệnh. Các nghiên cứu về dịch tễ học PRRS, triệu chứng PRRS, và chẩn đoán PRRS là rất quan trọng. Các biện pháp phòng bệnh PRRS và điều trị PRRS cần được cập nhật và áp dụng rộng rãi.

1.1. Định Nghĩa và Tầm Quan Trọng của Hội Chứng PRRS

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản (PRRS) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở lợn. Bệnh gây ra các rối loạn sinh sản và hô hấp nghiêm trọng. PRRS gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi lợn. Việc kiểm soát PRRS là rất quan trọng để bảo vệ kinh tế. Các nghiên cứu về PRRS giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả.

1.2. Lịch Sử Phát Hiện và Lan Rộng của Bệnh Tai Xanh

PRRS lần đầu tiên được phát hiện ở Mỹ vào năm 1987. Sau đó, bệnh lan sang châu Âu và châu Á vào những năm 1990. Virus PRRS đã xuất hiện tại Việt Nam từ năm 1997. Bệnh gây ra những thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi lợn. Việc nghiên cứu và kiểm soát PRRS là rất cần thiết.

II. Virus PRRS Cấu Trúc Phân Loại và Cơ Chế Gây Bệnh

Virus PRRS thuộc họ Arteriviridae, bộ Nidovirales. Virus có cấu trúc hình cầu, đường kính 50-70nm. Bộ gen của virus PRRS là chuỗi dương ARN, kích thước 13-15kb. Cấu trúc hệ gen bao gồm 7 khung đọc mở (ORF). Các protein cấu trúc của PRRS bao gồm GP2, GP3, GP4, GP5, M và N. Virus PRRS gây bệnh bằng cách xâm nhiễm và phá hủy các đại thực bào. Cơ chế gây bệnh phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố. Các nghiên cứu về genotype PRRS và biến chủng PRRS giúp hiểu rõ hơn về sự tiến hóa của virus.

2.1. Cấu Trúc và Đặc Điểm Di Truyền của Virus PRRS

Virus PRRS có cấu trúc hình cầu với đường kính 50-70nm. Bộ gen là chuỗi dương ARN kích thước 13-15kb. Hệ gen có 7 khung đọc mở (ORF). Các protein cấu trúc bao gồm GP2, GP3, GP4, GP5, M và N. Nghiên cứu về cấu trúc gen giúp phân loại và theo dõi biến chủng PRRS.

2.2. Cơ Chế Xâm Nhiễm và Gây Bệnh của Virus PRRS

Virus PRRS xâm nhiễm và phá hủy đại thực bào. Sự phá hủy đại thực bào gây suy giảm miễn dịch. Các yếu tố virus và vật chủ ảnh hưởng đến cơ chế gây bệnh. Nghiên cứu cơ chế giúp tìm ra phương pháp điều trị PRRS hiệu quả.

2.3. Phân Loại và Biến Chủng của Virus PRRS

Virus PRRS được phân loại thành hai kiểu gen chính: kiểu Âu (Lelystad) và kiểu Mỹ. Các biến chủng PRRS liên tục xuất hiện do đột biến và tái tổ hợp gen. Việc phân loại và theo dõi biến chủng PRRS rất quan trọng. Điều này giúp đánh giá nguy cơ và lựa chọn vaccine phù hợp.

III. Tình Hình Dịch Tễ PRRS Tại Thanh Hà Hải Dương Năm 2014

Năm 2014, dịch PRRS đã xảy ra tại Thanh Hà, Hải Dương, gây ảnh hưởng đến nhiều hộ chăn nuôi. Dịch bệnh lan rộng tại 4 xã: Tiền Tiến, Quyết Thắng, Thanh Sơn, Tân Việt. Tổng số lợn mắc bệnh là 259 con, số lợn chết và tiêu hủy là 51 con. Dịch bệnh xảy ra chủ yếu vào tháng 4. Tỷ lệ mắc bệnh khác nhau giữa các loại lợn. Lợn nái chịu ảnh hưởng nặng nề, với tỷ lệ mắc bệnh cao. Các biện pháp quản lý dịch bệnh và an toàn sinh học cần được tăng cường. Nghiên cứu về dịch tễ học PRRS giúp đưa ra các giải pháp phòng chống hiệu quả.

3.1. Phân Bố Dịch PRRS Theo Thời Gian và Địa Điểm

Dịch PRRS tại Thanh Hà năm 2014 xảy ra chủ yếu vào tháng 4. Bệnh lan rộng tại 4 xã: Tiền Tiến, Quyết Thắng, Thanh Sơn, Tân Việt. Các ổ dịch kéo dài từ 01/4 đến 30/4/2014. Việc theo dõi phân bố dịch giúp kiểm soát và ngăn chặn lây lan.

3.2. Tỷ Lệ Mắc Bệnh PRRS Theo Các Loại Lợn

Lợn nái chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi dịch PRRS. Tỷ lệ mắc bệnh ở lợn nái là 3,95%, với 15,87% số nái mắc bệnh bị tiêu hủy. Lợn thịt và lợn con theo mẹ cũng bị ảnh hưởng, với tỷ lệ mắc bệnh là 2,22%. Việc bảo vệ lợn nái là rất quan trọng để duy trì năng suất sinh sản.

3.3. Ảnh Hưởng của Dịch PRRS Đến Kinh Tế Chăn Nuôi

Dịch PRRS gây thiệt hại kinh tế lớn cho người chăn nuôi. Số lợn chết và tiêu hủy làm giảm sản lượng thịt. Chi phí điều trị PRRS và phòng bệnh tăng cao. Các biện pháp hỗ trợ người chăn nuôi cần được triển khai. Điều này giúp giảm thiểu thiệt hại và phục hồi sản xuất.

IV. Nghiên Cứu Đặc Tính Sinh Học Phân Tử Chủng Virus KTY PRRS 07

Nghiên cứu về chủng virus KTY-PRRS-07 giúp hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học phân tử của virus PRRS tại Thanh Hà. Chủng virus này có khả năng phá hủy tế bào mạnh hơn chủng JAX1. Đoạn gen GP5 của chủng virus KTY-PRRS-07 có độ dài 720pb. So sánh trình tự nucleotide cho thấy sự khác biệt giữa các chủng virus. Các nghiên cứu về giải trình tự gen PRRS giúp xác định nguồn gốc và sự tiến hóa của virus. Thông tin này rất quan trọng để phát triển vaccine hiệu quả.

4.1. Khả Năng Gây Bệnh Tích Tế Bào của Chủng Virus KTY PRRS 07

Chủng virus KTY-PRRS-07 có khả năng phá hủy tế bào mạnh hơn chủng JAX1. Bệnh tích tế bào được quan sát sau 60-72 giờ gây nhiễm. Khả năng gây bệnh tích tế bào là một chỉ số quan trọng. Nó đánh giá độc lực của virus.

4.2. So Sánh Trình Tự Gen của Chủng Virus KTY PRRS 07

So sánh trình tự nucleotide của đoạn gen ORF5 cho thấy sự khác biệt. Có 71 vị trí sai khác giữa chủng KTY-PRRS-07 và các chủng khác. Các sai khác này có thể ảnh hưởng đến độc lực và khả năng lây lan. Nghiên cứu này giúp phát triển vaccine hiệu quả.

4.3. Phân Tích Cây Phả Hệ Phát Sinh Loài của Virus PRRS

Chủng KTY-PRRS-07 nằm trong cùng nhánh phát sinh với các chủng khác. Nó khác nhánh phát sinh với các lineage Bắc Mỹ và châu Âu. Phân tích cây phả hệ giúp xác định nguồn gốc và sự tiến hóa. Nó cũng giúp dự đoán sự lây lan của virus.

V. Giải Pháp Phòng Chống Dịch Bệnh PRRS Hiệu Quả Tại Thanh Hà

Phòng chống dịch bệnh PRRS đòi hỏi sự kết hợp của nhiều giải pháp. Các giải pháp hành chính bao gồm tăng cường kiểm dịch và kiểm soát vận chuyển lợn. Các giải pháp chuyên môn bao gồm xét nghiệm và chẩn đoán nhanh. Các biện pháp kỹ thuật bao gồm vệ sinh chuồng trại, khử trùng chuồng trại, và sử dụng vaccine PRRS. Chăn nuôi an toàn sinh học là yếu tố then chốt để ngăn ngừa dịch bệnh. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và người chăn nuôi. Điều này giúp kiểm soát và giảm thiểu thiệt hại do PRRS gây ra.

5.1. Các Giải Pháp Hành Chính và Quản Lý Dịch Bệnh

Tăng cường kiểm dịch và kiểm soát vận chuyển lợn. Xây dựng và thực hiện kế hoạch phòng chống dịch bệnh. Nâng cao nhận thức cho người chăn nuôi về PRRS. Thiết lập hệ thống báo cáo và giám sát dịch bệnh. Điều này giúp phát hiện và xử lý sớm các ổ dịch.

5.2. Các Biện Pháp Kỹ Thuật và An Toàn Sinh Học

Vệ sinh chuồng trại thường xuyên và định kỳ. Khử trùng chuồng trại bằng các hóa chất phù hợp. Đảm bảo mật độ nuôi phù hợp và thông thoáng chuồng trại. Sử dụng thức ăn chất lượng và đảm bảo dinh dưỡng. Điều này giúp tăng cường sức đề kháng cho lợn.

5.3. Sử Dụng Vaccine PRRS và Các Biện Pháp Hỗ Trợ

Sử dụng vaccine PRRS theo hướng dẫn của thú y. Tiêm phòng định kỳ cho đàn lợn để tạo miễn dịch. Kết hợp sử dụng các thuốc tăng cường miễn dịch và vitamin. Điều này giúp bảo vệ lợn khỏi virus PRRS.

VI. Kết Luận và Đề Xuất Về Nghiên Cứu PRRS Tại Thanh Hà

Nghiên cứu về PRRS tại Thanh Hà đã cung cấp nhiều thông tin quan trọng. Tình hình dịch bệnh còn phức tạp, đòi hỏi các biện pháp phòng chống hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu về đặc tính sinh học phân tử của virus PRRS. Phát triển các loại vaccine phù hợp với các chủng virus địa phương. Tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học, cơ quan chức năng và người chăn nuôi. Điều này giúp kiểm soát và giảm thiểu thiệt hại do PRRS gây ra. Phát triển chăn nuôi lợn bền vững và an toàn.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu và Đánh Giá

Nghiên cứu đã xác định tình hình dịch PRRS tại Thanh Hà năm 2014. Chủng virus KTY-PRRS-07 có đặc tính sinh học phân tử riêng. Các biện pháp phòng chống cần được tăng cường và cải thiện. Điều này giúp bảo vệ ngành chăn nuôi lợn.

6.2. Đề Xuất Các Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về PRRS

Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế gây bệnh của virus PRRS. Phát triển các phương pháp chẩn đoán nhanh và chính xác. Đánh giá hiệu quả của các loại vaccine hiện có. Nghiên cứu về miễn dịch PRRS và các yếu tố ảnh hưởng. Điều này giúp đưa ra các giải pháp phòng chống hiệu quả hơn.

6.3. Kiến Nghị Đối Với Cơ Quan Quản Lý và Người Chăn Nuôi

Tăng cường kiểm soát dịch bệnh và hỗ trợ người chăn nuôi. Xây dựng chính sách khuyến khích chăn nuôi an toàn sinh học. Nâng cao năng lực cho cán bộ thú y cơ sở. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và phòng chống PRRS. Điều này giúp bảo vệ ngành chăn nuôi lợn và đảm bảo an toàn thực phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome - PRRS), thường được gọi là bệnh tai xanh, là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hàng đầu gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho ngành chăn nuôi toàn cầu và Việt Nam. Tại Việt Nam, từ các đợt dịch lớn bùng phát lịch sử khiến hơn 300.000 cá thể lợn mắc bệnh và hàng trăm nghìn con bị tiêu hủy, sự lưu hành dai dẳng của các biến chủng virus biến thể độc lực cao luôn đe dọa trực tiếp đến sinh kế của người chăn nuôi. Đề tài nghiên cứu được thực hiện tại huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương – địa bàn trọng điểm về phát triển đàn lợn với quy mô đạt 58.040 con vào năm 2014 nhưng đối mặt với rủi ro dịch bệnh phức tạp do tập quán chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là điều tra toàn diện hiện trạng dịch tễ học của hội chứng PRRS trên đàn lợn nuôi tại các nông hộ thuộc huyện Thanh Hà trong năm 2014, đồng thời phân tích sâu các đặc tính sinh học và sinh học phân tử của chủng virus thực địa KTY-PRRS-07 được phân lập. Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát chi tiết tại 4 xã có dịch bùng phát gồm Tiền Tiến, Quyết Thắng, Thanh Sơn và Tân Việt với tổng đàn khảo sát 10.430 con thuộc 112 hộ gia đình.

Nghiên cứu mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống số liệu dịch tễ chính xác: ghi nhận 259 lợn mắc bệnh (tỷ lệ 2,48%) tại 43 hộ thuộc 12 thôn, với 51 con chết và tiêu hủy (chiếm tỷ lệ 19,69% tổng số lợn ốm). Kết quả phân tích đoạn gen ORF5 của chủng KTY-PRRS-07 làm sáng tỏ bức tranh tiến hóa phân tử, cung cấp cơ sở dữ liệu xác đáng để các cơ quan quản lý thú y lựa chọn đúng chủng vắc-xin phòng bệnh, giảm thiểu tỷ lệ tử vong và thiệt hại kinh tế cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết virus học hiện đại và dịch tễ học thú y chuyên sâu:

• Lý thuyết về cấu trúc di truyền học của Arterivirus: Virus PRRS thuộc chi Arterivirus, họ Arteriviridae, bộ Nidovirales. Hệ gen của virus là chuỗi ARN đơn dương có kích thước từ 13 đến 15 kilobase (kb), bao gồm 7 khung đọc mở (ORF1a, ORF1b và ORF2 đến ORF7). Trong đó, gen ORF5 mã hóa cho glycoprotein vỏ GP5 (trọng lượng phân tử 25 kDa) giữ vai trò then chốt trong tính kháng nguyên, khả năng bám dính tế bào chủ và là vùng gen biến đổi mạnh nhất dùng để phân loại phân tử.
• Lý thuyết bệnh sinh và tương tác miễn dịch: Đích tấn công chuyên biệt của PRRSV là đại thực bào phế nang và phế quản lợn – loại tế bào sở hữu thụ thể đặc hiệu cho virus xâm nhập và nhân lên. Khi đại thực bào bị phá hủy hoàn toàn sau 48 đến 72 giờ xâm nhiễm, cơ chế trình diện kháng nguyên bị tê liệt dẫn đến suy giảm miễn dịch nghiêm trọng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các vi khuẩn kế phát như Pasteurella multocida, Streptococcus suis, hay Haemophilus parasuis tấn công gây tử vong nhanh chóng.
• Khái niệm và phân loại kiểu gen: PRRSV được chia thành 2 kiểu gen chính là kiểu gen châu Âu (Type 1, chủng đại diện Lelystad) và kiểu gen Bắc Mỹ (Type 2, chủng đại diện VR-2332), sai khác nhau tới 60% trình tự nucleotide.

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Nghiên cứu kết hợp điều tra hồi cứu số liệu thứ cấp từ Chi cục Thú y tỉnh Hải Dương và Trạm Thú y huyện Thanh Hà trên toàn bộ tổng đàn lợn của huyện. Đồng thời, nhóm tác giả thực hiện điều tra tiến cứu trực tiếp bằng phiếu bảng hỏi chuẩn hóa tại 112 hộ chăn nuôi và phỏng vấn sâu cán bộ thú y cơ sở tại 4 xã trọng điểm bùng phát dịch (Tiền Tiến, Quyết Thắng, Thanh Sơn, Tân Việt).
• Phương pháp vi sinh và nuôi cấy tế bào: Sử dụng dòng tế bào thận khỉ xanh liên tục (MARC-145) nuôi cấy trong môi trường DMEM bổ sung 5% huyết thanh thai bò (FBS). Đếm mật độ tế bào bằng buồng đếm Neubauer để tiến hành gây nhiễm virus ở tỷ lệ đa nhiễm MOI = 0,01. Xác định hiệu giá virus (TCID50/ml) theo phương pháp giải tích Reed-Muench trên khay 96 giếng nhằm đánh giá động học nhân lên của virus tại các thời điểm từ 12 đến 108 giờ sau gây nhiễm.
• Phương pháp sinh học phân tử và giải trình tự gen: Chiết tách ARN tổng số từ dịch nuôi cấy tế bào, thực hiện kỹ thuật RT-PCR khuếch đại phân đoạn gen ORF5 với cặp mồi chuyên biệt tạo sản phẩm kích thước 720 base pair (bp). Điện di sản phẩm trên gel agarose 1,2% pha thuốc nhuộm huỳnh quang. Giải trình tự trực tiếp sản phẩm tinh sạch trên hệ thống máy đọc tự động Beckman Coulter CEQ 8000 theo nguyên lý Sanger.
• Phương pháp tin sinh học: Trình tự nucleotide và amino acid được đối chiếu qua công cụ BLAST trên cơ sở dữ liệu GenBank, căn chỉnh đa chuỗi bằng phần mềm ClustalW và xây dựng cây phát sinh loài (phylogenetic tree) qua phần mềm Genetyx nhằm định vị vị trí phát sinh học của chủng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Diễn biến dịch bệnh theo không gian và đàn vật nuôi: Đợt dịch PRRS năm 2014 tại Thanh Hà xảy ra tập trung trên đàn lợn của 43 hộ chăn nuôi tại 12 thôn thuộc 4 xã. Tổng số lợn mắc bệnh là 259 con trên tổng đàn 10.430 con của 4 xã khảo sát. Tỷ lệ mắc cao nhất ghi nhận tại xã Tân Việt với 3,50% (105 con ốm, 25 con chết/tiêu hủy), tiếp theo là xã Tiền Tiến với 2,37% (49 con ốm), xã Thanh Sơn đạt 2,29% (30 con ốm) và xã Quyết Thắng đạt 1,85% (75 con ốm).
• Mức độ cảm nhiễm phân hóa theo nhóm lợn: Nhóm lợn nái có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất đạt 3,95% (63/1.593 con) và số lượng bị tiêu hủy là 10 con (chiếm 15,87% số nái mắc bệnh). Nhóm lợn thịt và lợn con theo mẹ có 196 con mắc bệnh (chiếm 2,22% tổng đàn), trong đó số con chết và tiêu hủy là 41 con (tỷ lệ tử vong/tiêu hủy lên tới 20,92% số lợn mắc). Riêng đàn lợn đực giống không ghi nhận trường hợp mắc bệnh (0,00% trên tổng số 16 con).
• Đặc tính sinh học phân tử của chủng KTY-PRRS-07: Chủng virus KTY-PRRS-07 thể hiện khả năng hủy hoại tế bào MARC-145 mạnh mẽ, làm tế bào co tròn, thoái hóa và bong tróc thành mảng rõ rệt sau 60 đến 72 giờ gây nhiễm, đạt hiệu giá virus cao 2,25 x 10^6 TCID50/ml.
• Đột biến di truyền và vị trí phát sinh loài: Phân tích đoạn gen ORF5 dài 720 bp cho thấy có tổng cộng 71 vị trí sai khác nucleotide và 30 biến đổi amino acid khi so sánh đồng thời giữa 3 chủng. Cụ thể, KTY-PRRS-07 sai khác 6 nucleotide và 6 amino acid so với chủng vắc-xin JXA1; sai khác tới 66 nucleotide và 29 amino acid so với chủng chuẩn Bắc Mỹ ATCC VR-2332. Cây phả hệ phân tử chứng minh chủng KTY-PRRS-07 nằm cùng nhánh tiến hóa độc lực cao với các chủng phân lập tại Việt Nam (KTY-PRRS-01, KTY-PRRS-03) và các chủng biến thể độc lực cao Trung Quốc (SHZ-2010, HUAY2-11, HENHB1), tách biệt hoàn toàn với dòng châu Âu (Lelystad) và các phân nhánh Bắc Mỹ cổ điển.

Thảo luận kết quả

Đường cong dịch tễ học theo thời gian cho thấy toàn bộ các ổ dịch bùng phát và kết thúc trọn vẹn trong tháng 4 năm 2014 (kéo dài từ ngày 01/4 đến 30/4/2014). Đỉnh dịch diễn ra vào ngày 15/4 với 37 cá thể lợn phát bệnh trong ngày. Nguyên nhân cốt lõi do thời điểm tháng 4 là giai đoạn giao mùa tại miền Bắc, độ ẩm không khí tăng cao kèm theo biến động nhiệt độ đột ngột làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên của đàn lợn. Khi trình bày dữ liệu này dưới dạng biểu đồ cột kết hợp đường phân bố thời gian, sự gia tăng đồng thời giữa số hộ có dịch và số ca mắc khẳng định quy luật lây truyền cơ học nhanh chóng qua không khí và tiếp xúc trực tiếp.

Sự tập trung dịch bệnh tại xã Tân Việt bắt nguồn từ yếu tố địa lý và kiểm dịch lỏng lẻo: xã có tuyến đường đê dài ven sông, lưu lượng vận chuyển gia súc liên xã tấp nập. Thêm vào đó, tâm lý bán chạy lợn ốm của các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ khi chưa tiêm phòng vắc-xin triệt để đã làm phát tán mầm bệnh. Về mặt di truyền học phân tử, sự sai khác 6 amino acid trên protein GP5 giữa chủng thực địa KTY-PRRS-07 và chủng vắc-xin JXA1 phản ánh tốc độ đột biến liên tục của PRRSV dưới áp lực chọn lọc miễn dịch tự nhiên. Tuy nhiên, mức độ tương đồng di truyền cao giữa KTY-PRRS-07 với nhóm chủng độc lực cao dòng Bắc Mỹ khẳng định rằng các dòng vắc-xin nhược độc nguồn gốc JXA1-R hoặc tương đương vẫn giữ vai trò bảo hộ hiệu quả nhất cho đàn vật nuôi tại địa phương so với các dòng vắc-xin châu Âu cổ điển.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm kiểm soát triệt để dịch bệnh PRRS và hạn chế nguy cơ tái bùng phát, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

• Tăng cường giám sát dịch tễ học phân tử chủ động: Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Hải Dương cần xây dựng mạng lưới giám sát thực địa thường xuyên, định kỳ thu thập mẫu bệnh phẩm tại các lò mổ và chợ buôn bán gia súc. Mục tiêu đạt 100% các ổ dịch nghi ngờ được xét nghiệm định danh chủng bằng kỹ thuật RT-PCR trong vòng 24 đến 48 giờ kể từ khi nhận tin báo.
• Chuẩn hóa quy trình tiêm phòng vắc-xin đặc hiệu: Trạm Thú y huyện Thanh Hà và cán bộ thú y cơ sở phải hướng dẫn người chăn nuôi sử dụng đúng loại vắc-xin nhược độc chủng độc lực cao (như dòng JXA1-R) có tính tương đồng kháng nguyên cao với chủng virus đang lưu hành. Thiết lập mục tiêu đạt tỷ lệ bao phủ vắc-xin trên 85% tổng đàn lợn nái và lợn thịt toàn huyện, thực hiện tiêm nhắc lại nghiêm ngặt định kỳ 4 tháng một lần.
• Thực thi nghiêm ngặt an toàn sinh học và tiêu độc khử trùng: Các hộ chăn nuôi phải áp dụng quy trình "cùng vào - cùng ra" (all-in/all-out), định kỳ phun sát trùng chuồng trại 1 đến 2 lần mỗi tuần bằng các loại hóa chất có hoạt tính cao. Khi phát hiện lợn bệnh, tuyệt đối cách ly ngay lập tức, không tắm cho lợn sốt và sử dụng phác đồ kháng sinh phổ rộng (Amoxicillin LA, Florfenicol) kết hợp thuốc hạ sốt, trợ sức để ngăn ngừa vi khuẩn kế phát, giúp giảm tỷ lệ chết xuống dưới 10%.
• Quy hoạch chuyển đổi phương thức chăn nuôi: Ủy ban nhân dân huyện Thanh Hà và Phòng Nông nghiệp cần đẩy mạnh chính sách hỗ trợ chuyển dịch từ chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ sang mô hình trang trại tập trung xa khu dân cư. Đặt mục tiêu trong lộ trình 3 năm nâng tỷ lệ chăn nuôi gia trại, trang trại khép kín lên trên 60% tổng đàn, xóa bỏ tình trạng thả rông và buôn bán lợn ốm tự do.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý thú y và cơ quan kiểm dịch động vật: Tiếp cận nguồn dữ liệu dịch tễ thực tế và quy trình khoanh vùng, dập dịch tai xanh tại địa bàn cấp huyện, từ đó xây dựng kế hoạch phòng chống dịch bệnh gia súc hàng năm sát với thực tiễn.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Thú y: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu chuẩn mực, từ kỹ thuật điều tra xã hội học dịch tễ đến các thao tác nuôi cấy tế bào MARC-145, phân lập virus, thực hiện RT-PCR và phân tích cây sinh học phân tử đoạn gen ORF5.
• Các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thuốc thú y, vắc-xin: Khai thác dữ liệu đột biến di truyền của chủng KTY-PRRS-07 để nghiên cứu, cải tiến công thức vắc-xin phù hợp với các biến chủng virus PRRS đang lưu hành thực tế tại miền Bắc Việt Nam.
• Chủ trang trại và kỹ thuật viên chăn nuôi lợn: Ứng dụng trực tiếp quy trình an toàn sinh học, phác đồ điều trị triệu chứng, chống nhiễm khuẩn kế phát và lịch tiêm phòng vắc-xin khoa học nhằm bảo vệ đàn lợn tối đa.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi: Chủng virus PRRS KTY-PRRS-07 có đặc điểm di truyền phân tử nào đáng chú ý nhất? Đáp: Chủng KTY-PRRS-07 mang đoạn gen ORF5 dài 720 bp, có 71 vị trí sai khác nucleotide và 30 đột biến amino acid so với các chủng chuẩn. Chủng này thuộc nhóm biến thể độc lực cao dòng Bắc Mỹ, có quan hệ tiến hóa rất gần với chủng vắc-xin JXA1 (chỉ sai khác 6 amino acid) và phá hủy tế bào MARC-145 cực mạnh với hiệu giá 2,25 x 10^6 TCID50/ml.

Hỏi: Tại sao lợn nái và lợn con theo mẹ lại chịu tỷ lệ chết và tiêu hủy cao nhất trong ổ dịch? Đáp: Virus PRRS tấn công trực tiếp vào đại thực bào phế nang gây viêm phổi kẽ nặng và thiếu oxy trầm trọng, dẫn đến hiện tượng sảy thai hàng loạt (tỷ lệ thai chết trên lợn chửa kỳ cuối lên tới trên 90%). Lợn con sinh ra bị suy kiệt hệ miễn dịch và chết nhanh chóng do các vi khuẩn cơ hội đường hô hấp và tiêu hóa kế phát với tỷ lệ tử vong vượt 20%.

Hỏi: Vai trò của kỹ thuật RT-PCR và giải trình tự gen ORF5 trong kiểm soát dịch bệnh là gì? Đáp: RT-PCR cho phép chẩn đoán xác định nhanh sự hiện diện của virus PRRS với độ nhạy và độ đặc hiệu cao trong 24 giờ. Việc giải trình tự đoạn gen ORF5 giúp xác định chính xác phân type di truyền của virus thực địa, từ đó giúp người chăn nuôi chọn đúng loại vắc-xin tương đồng để đạt hiệu quả bảo hộ miễn dịch tối đa.

Hỏi: Yếu tố nào khiến xã Tân Việt ghi nhận tỷ lệ lợn mắc bệnh tai xanh cao nhất huyện Thanh Hà? Đáp: Xã Tân Việt có tuyến đê sông Hồng chạy qua với hoạt động giao thương, vận chuyển lợn giống và thịt lợn liên huyện diễn ra mật độ cao. Ngoài ra, việc các nông hộ nhỏ lẻ tại đây chưa thực hiện tiêm phòng vắc-xin đầy đủ và chậm trễ khai báo dịch đã khiến mầm bệnh phát tán nhanh trên diện rộng với 105 con lợn mắc bệnh.

Hỏi: Có thể chữa khỏi bệnh tai xanh bằng thuốc kháng sinh hay không? Đáp: Kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt virus PRRS do bản chất bệnh là do virus gây ra. Tuy nhiên, việc sử dụng các kháng sinh phổ rộng như Florfenicol, Amoxicillin kết hợp thuốc trợ tim, hạ sốt và bồi bổ điện giải là bắt buộc để ngăn chặn các vi khuẩn bội nhiễm kế phát, giúp nâng cao tỷ lệ hồi phục của đàn lợn lên tới 80%.

Kết luận

• Luận văn đã tổng kết chi tiết bức tranh dịch tễ học bệnh PRRS năm 2014 tại huyện Thanh Hà với 259 ca mắc tại 43 hộ chăn nuôi thuộc 4 xã, xác định tháng 4 là giai đoạn cao điểm phát sinh ổ dịch do ảnh hưởng thời tiết giao mùa.
• Nhóm lợn nái và lợn con theo mẹ được xác định là đối tượng chịu tổn thất nghiêm trọng nhất với tỷ lệ mắc bệnh lần lượt là 3,95% và 2,22%, cùng tỷ lệ tiêu hủy ở mức cao từ 15,87% đến 20,92%.
• Nghiên cứu đã phân lập và xác định thành công các đặc tính sinh học phân tử của chủng KTY-PRRS-07, chứng minh chủng này thuộc nhánh biến thể độc lực cao dòng Bắc Mỹ với hiệu giá đạt 2,25 x 10^6 TCID50/ml.
• Dữ liệu so sánh chuỗi gen ORF5 chỉ ra chủng thực địa sai khác 6 amino acid so với chủng vắc-xin JXA1 và 29 amino acid so với chủng VR-2332, cung cấp bằng chứng khoa học chuẩn xác cho chiến lược tiêm phòng vắc-xin tương đồng tại địa phương.
• Trong thời gian tới, các cơ quan chuyên môn cần tiếp tục mở rộng giám sát giải trình tự toàn bộ hệ gen PRRSV định kỳ hàng năm và thúc đẩy chuyển dịch quy hoạch chăn nuôi an toàn sinh học tập trung để bảo vệ bền vững ngành chăn nuôi lợn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho quá trình đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Khi tế bào đại thực bào bị virus phá huỷ, các phản ứng miễn dịch không xảy ra được, lợn nhiễm bệnh rơi vào trạng thái suy giảm miễn dịch và dễ dàng mắc các bệnh nhiễm trùng thứ phát. Hậu quả suy giảm miễn dịch còn thể hiện ở góc độ không hoặc giảm hiệu lực của các vacxin khác ở lợn như vacxin dịch tả, tụ huyết trùng,. Điều này có thể thấy rõ ở những đàn lợn vỗ béo chuẩn bị giết thịt, khi bị nhiễm PRRS sẽ có sự tăng đột biến về tỷ lệ viêm phổi thứ (kế) phát do những vi khuẩn vốn sẵn có trong đường hô hấp (Drew TW, 2000).

9 c Viêm phổi làm thiếu oxy nên gây rối loạn chuyển hóa của thai, thai bị suy dinh dưỡng và gây chết thai, sảy thai. Lợn chửa kỳ cuối thì nhu cầu oxy tăng cao vì phải nuôi thai, ở thời kỳ cuối thai tăng trưởng rất nhanh nên nhu cầu về oxy tăng gấp bội, vì vậy lượng thiếu hụt oxy càng nghiêm trọng, nên thai hay sảy vào kỳ cuối. Sau sảy thai tế bào nội mạc tử cung bị thoái hóa, hoại tử nên làm chậm các quá trình sinh lý khác. Triệu chứng lâm sàng Theo ghi nhận của nhiều nghiên cứu về các triệu chứng lâm sàng ở lợn mắc bệnh PRRS cho thấy, lợn bệnh thường có các triệu chứng đầu tiên là sốt cao, bỏ ăn, mẩn đỏ da, khó thở, táo bón hoặc ỉa chảy và một số triệu chứng khác tuỳ thuộc vào bệnh kế phát và từng loại lợn.

Lợn con theo mẹ: Hầu như lợn con sinh ra chết sau vài giờ. Số con sống sót tiếp tục chết vào tuần thứ nhất sau khi sinh, một số tiếp tục sống đến lúc cai sữa nhưng có triệu chứng khó thở và tiêu chảy (Kamakawaa A. , 2006) Lợn có triệu chứng biếng ăn, ho nhẹ, lông xơ xác, gầy yếu, sưng mí mắt và kết mạc, đôi khi đây là triệu chứng mang tính chẩn đoán đối với lợn con dưới 3 tuần tuổi mắc bệnh PRRS có biểu hiện: tai, mõm tím, rối loạn hô hấp, tiêu chảy phân màu nâu đỏ hoặc xám. Tỷ lệ lợn chết là 15% hoặc cao hơn do viêm phổi và bội nhiễm vi khuẩn kế phát.

Lợn nái: các triệu chứng chủ yếu là tím âm hộ, sảy thai, thai chết lưu, thai gỗ hàng loạt, đẻ non, lợn con đẻ ra yếu ớt, tỷ lệ tử vong cao. Tỷ lệ thai chết tăng lên theo độ tuổi của thai: thai dưới 2,5 tháng tuổi tỷ lệ chết 20%, thai trên 2,5 tháng tỷ lệ chết là 93,75% (Phạm Ngọc Thạch và cs , 2007). Lợn nái trong giai đoạn nuôi con thường lười uống nước, viêm vú, mất sữa, viêm tử cung âm đạo, mí mắt sưng, có thể táo bón hoặc ỉa chảy, viêm phổi. Lợn chậm động dục trở lại Lợn đực giống: sốt cao, bỏ ăn, đờ đẫn hoặc hôn mê, một số con có hiện tượng tai xanh.

Đặc biệt xuất hiện hiện tượng viêm dịch hoàn, bìu dái nóng đỏ (chiếm 95%), dịch hoàn sưng đau, lệch vị trí (85%), giảm hưng phấn (Lê Văn Năm, 2007) lượng tinh ít, chất lượng kém. Lợn đực giống rất lâu mới hồi phục được khả năng sinh sản ( Nguyễn Như Thanh, 2007). Bệnh tích: Bệnh tích đặc trưng nhất là ở phổi. Viêm phổi hoại tử và thâm nhiễm đặc 10 c trưng bởi những đám đặc chắc (nhục hóa) trên các thùy phổi.

Thùy bị bệnh có màu đỏ xám, có mủ và đặc chắc. Trên mặt cắt ngang của thùy bệnh lồi ra, khô. Nhiều trường hợp viêm phế quản phổi hóa mủ ở mặt dưới thùy đỉnh. Một số bệnh tích khác có thể thấy như: thận có thể có xuất huyết lấm tấm như đầu đinh ghim; não xung huyết; hạch hầu họng, amidan sưng hoặc sung huyết; gan sưng, tụ huyết; lách sưng, nhồi huyết; hạch màng treo ruột xuất huyết; loét van hồi manh tràng (Nguyễn Như Thanh và cs , 2001).

Vật chủ và phương thức truyền lây - Vật chủ: PRRS chỉ gây bệnh cho lợn, lợn ở tất cả các lứa tuổi đều cảm nhiễm, nhưng lợn con và lợn nái mang thai thường mẫn cảm hơn cả. Ngoài ra, lợn rừng cũng mắc bệnh và đây có thể được coi là nguồn dịch thiên nhiên và phát tán bệnh. Theo Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO), PRRS được xác định không lây truyền và gây bệnh sang gia súc khác và con người (Rossow K D, 1994). - Đường truyền lây: Virus PRRS có trong dịch mũi, nước bọt, phân và nước tiểu của lợn ốm hoặc lợn mang trùng và phát tán ra môi trường; tinh dịch của lợn đực giống nhiễm virus cũng là nguồn lây lan bệnh.

Ở lợn nái mang thai, virus có thể từ mẹ xâm nhiễm sang bào thai và gây bệnh. Lợn con nhiễm bệnh và lợn mang trùng có thể đào thải virus ra môi trường trong vòng 6 tháng (La Tấn Cường, 2005). Bệnh truyền chủ yếu theo đường không khí, có thể lây trực tiếp thông qua sự tiếp xúc giữa lợn ốm, lợn mang trùng với lợn khoẻ và cũng có thể lây gián tiếp qua các nhân tố trung gian (không khí, đất, nước, thức ăn,…) bị nhiễm virus, virus có khả năng phát tán rộng và dễ gây nhiễm qua đường hô hấp ( Cho J. Chẩn đoán Chẩn đoán lâm sàng Chẩn đoán dựa vào 2 nhóm triệu chứng: + Triệu chứng đường sinh sản: chủ yếu đối với lợn nái.

Vào giai đoạn đầu của dịch PRRS, có thể thấy hiện tượng sảy thai ở giai đoạn cuối thời kỳ mang thai và đẻ non, có các thai yếu, thai chết lưu, đồng thời có thai gỗ, lợn con yếu, chết trước khi cai sữa. + Triệu chứng đường hô hấp: Chủ yếu dựa vào biểu hiện viêm phổi ở lợn con và lợn vỗ béo (Tô Long Thành, 2007). 11 c Chẩn đoán bằng phương pháp giải phẫu bệnh + Đối với lợn con, lợn vỗ béo, lợn xuất chuồng: Bệnh tích khi mổ khám thấy phổi rắn, chắc và có vùng xám và hồng. + Trên tiêu bản vi thể: Viêm phổi kẽ tăng sinh đa điểm hoặc lan tràn làm vách phế nang dày lên, viêm não giữa và giảm số lượng tế bào lympho trong các tổ chức lympho.

+ Đối với thai sảy và thai chết lưu: Không có bệnh tích đại thể hoặc vi thể (Tô Long Thành, 2007). Phát hiện virus Lấy bệnh phẩm là huyết thanh, huyết tương, bạch cầu, phổi, hạch Amidan, tổ chức Lympho, dịch báng của thai chết lưu hoặc lợn chết ngay sau khi sinh để phát hiện virus. Có thể áp dụng một số kỹ thuật sau đây để phát hiện virus: - Phân lập virus trên một số loại tế bào: Tế bào phế nang của lợn, tế bào MA-104, tế bào MARC-145, CL-2621 và CL-11171. - Phương pháp bệnh lý miễn dịch.

- Phương pháp huỳnh quang gián tiếp phát hiện kháng nguyên. - Phương pháp sinh học phân tử. + Phương pháp nhân gen (RT-PCR). + Phương pháp lai phân tử tại chỗ (in situ hybridization).

Phản ứng RT-PCR có độ chính xác cao đáp ứng được yêu cầu phát hiện sớm và chính xác virus PRRS trên đàn lợn. Trong quá trình chẩn đoán, việc ứng dụng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật RT-PCR góp phần xây dựng chiến lược kiểm soát bệnh trong ngành chăn nuôi lợn Việt Nam (Nguyễn Ngọc Hải và cs, 2007). Phương pháp sinh học phân tử có độ nhạy và độ chính xác cao đang được ứng dụng rộng rãi trong chẩn đoán xác định bệnh dịch, và cung cấp các dữ liệu di truyền học của virus PRRS giúp cho việc nghiên cứu và điều chế vacxin phòng bệnh thế hệ mới. Chẩn đoán huyết thanh học Có thể phát hiện kháng thể kháng virus PRRS trong huyết thanh, dịch của 12 c cơ thể hoặc từ thai chết lưu bằng một số phương pháp huyết thanh học bao gồm phương pháp kháng thể huỳnh quang gián tiếp, phương pháp miễn dịch enzyme, ELISA và phản ứng trung hòa huyết thanh.

Trong đó, ELISA là phương pháp tiện lợi hơn cả. Thuận lợi của phương pháp này là có thể chẩn đoán một số lượng lớn các mẫu huyết thanh và các kết quả thu được của các phòng thí nghiệm (khi chẩn đoán huyết thanh cùng lúc) là tương đối đồng nhất (Tô Long Thành, 2007). Tuy nhiên, việc chọn lọc kháng nguyên chẩn đoán là hết sức quan trọng do PRRS là nhóm virus đa dòng, đa chủng. Phòng và điều trị bệnh Vệ sinh phòng bệnh: Để phòng bệnh PRRS cần phải thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp, nhất là trong điều kiện thực tế của Việt Nam.

Để các biện pháp vệ sinh phòng bệnh đạt hiệu quả, việc thay đổi phương thức chăn nuôi từ nhỏ lẻ, phân tán sang chăn nuôi lớn tập trung, nhập con giống phải khoẻ mạnh rõ nguồn gốc đóng vai trò quan trọng đầu tiên. Bên cạnh đó, cần phải áp dụng triệt để các biện pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi, chuồng trại phải đảm bảo vệ sinh an toàn thú y. Thường xuyên chăm sóc tốt cho lợn để nâng cao sức đề kháng cho lợn, đối với lợn mới mua về không rõ nguồn gốc cần cách ly ít nhất 3 tuần để theo dõi (Nguyễn Bá Hiên và cs, 2011). Phòng bệnh bằng vacxin: Bệnh chưa có loại thuốc nào đặc hiệu để điều trị, trong khi điều trị cần sử dụng thuốc tăng cường sức đề kháng, điều trị triệu chứng và chủ yếu là ngăn ngừa bệnh kế phát.

Chính vì vậy, để phòng chống bệnh ngoài việc chăn nuôi an toàn sinh học, chăm sóc nuôi dưỡng tốt.thì tiêm phòng vacxin cũng là một giải pháp. Việc tiêm vacxin sẽ giúp tạo được kháng thể cho đàn lợn, làm giảm tình trạng mẫn cảm của gia súc với chủng virus gây bệnh. Hiện trong "Danh mục vacxin được phép lưu hành và sử dụng tại Việt Nam" của Bộ Nông nghiệp và PTNT có 7 loại vacxin có thể sử dụng để phòng, chống bệnh PRRS ở lợn, cụ thể: Vacxin nhược độc BSL-PS 100 của Công ty Bestar - Sing-ga-po, chủng vacxin JKL 100 thuộc dòng Bắc Mỹ; 13 c Vacxin nhược độc Amervac PRRS của Công ty Hipra - Tây Ban Nha, chủng vacxin VP046 BIS; vacxin Porcilis PRRS của Công ty Intervet Hà Lan. Vacxin nhược độc Ingelvac PRRS MLV của Công ty Boehringer - Đức, chủng vacxin ATCC VR-2332 thuộc dòng Bắc Mỹ; Vacxin vô hoạt PRRS của Công ty Chengdu- Trung Quốc, chủng NVDC- JXA1 thuộc dòng Bắc Mỹ; Vacxin nhược độc chủng JXA1-R của Công ty China Animal Husbandry Industry Company (CAHIC) - Trung Quốc, chủng JXA1-R thuộc dòng Bắc Mỹ; Vacxin nhược độc chủng độc lực cao (live (JXA1-R Highly Pathogenic Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome vaccine), của Công ty Đại Hoa Nông - Trung Quốc, chủng JXA1-R thuộc dòng Bắc Mỹ.

Tuy nhiên, để phòng bệnh hiệu quả, người chăn nuôi cũng cần thực hiện tiêm phòng đầy đủ các loại vacxin phòng 4 bệnh đỏ là: Dịch tả lợn, Đóng dấu lợn, tụ huyết trùng lợn và Phó thương hàn lợn. Ngoài ra tiêm thêm vacxin E.coli, Suyễn lợn. để phòng bệnh.