Luận án tiến sĩ: Hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng ở công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng của công nhân sản xuất thú nhồi bông, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Nguyễn Trọng Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Trần Xuân Bách
• Trường học: Trường Đại Học Y - Dược Hải Phòng
• Chuyên ngành: Y tế Công cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Thực Trạng Và Hiệu Quả Can Thiệp Viêm Mũi Dị Ứng Của Công Nhân Sản Xuất Thú Nhồi Bông Tại Hải Phòng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Thực trạng VMDƢ ở công nhân dệt may và sản xuất thú nhồi bông
• 1.1.1. Bệnh viêm mũi dị ứng
• 1.1.1.1. Khái niệm
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.1.4. Cơ chế bệnh sinh của viêm mũi dị ứng
• 1.1.4.1. Giai đoạn mẫn cảm
• 1.1.4.2. Giai đoạn tức thì (pha sớm)
• 1.1.4.3. Giai đoạn muộn (pha muộn)
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm, thời gian và đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Cỡ mẫu và cách chọn mẫu
• 2.2.3. Nội dung, biến số và chỉ số trong nghiên cứu
• 2.2.4. Các phương pháp, công cụ và kỹ thuật thu thập thông tin
• 2.2.4.1. Đối với mục tiêu 1
• 2.2.4.2. Đối với mục tiêu 2
• 2.2.4.3. Đối với mục tiêu
• 2.2.5. Một số qui trình đánh giá
• 2.2.6. Sai số và cách khống chế sai số
• 2.2.7. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.2.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.2.9. Sơ đồ các bước nghiên cứu
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC PHỤ LỤC
• Phụ lục 1.0. Tiêu chuẩn về vệ sinh lao động
• Phụ lục 1. Phiếu đồng ý tham gia nghiên cứu
• Phụ lục 1.2. Phiếu điều tra công nhân tiếp xúc bụi bông
• Phụ lục 1.3. Phiếu khai thác tiền sử dị ứng
• Phụ lục 1.4. Phiếu điều tra Kiến thức – Thái độ - Thực hành
• Phụ lục 1.5. Bệnh án nghiên cứu VMDƢ
• Phụ lục 1.7. Phiếu xét nghiệm
• Phụ lục 1.8. Các bước rửa mũi

Tóm tắt

I. Tổng quan về viêm mũi dị ứng

Viêm mũi dị ứng (VMDƢ) là một tình trạng viêm niêm mạc mũi, thường do phản ứng dị ứng với các dị nguyên như bụi bông. Các triệu chứng chính bao gồm ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi và ngạt mũi. Theo thống kê, VMDƢ chiếm tỷ lệ cao trong các bệnh lý về mũi xoang, gây ra nhiều biến chứng như viêm xoang và viêm tai giữa. Tình trạng này đang gia tăng, đặc biệt ở các nước công nghiệp hóa, nơi mà ô nhiễm môi trường và tiếp xúc với dị nguyên ngày càng phổ biến. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc VMDƢ ở Việt Nam có thể lên tới 32,5% trong một số nhóm công nhân, đặc biệt là trong ngành dệt may và sản xuất thú nhồi bông.

1.1. Nguyên nhân và triệu chứng

Nguyên nhân chính gây ra VMDƢ là do tiếp xúc với các dị nguyên như bụi bông, phấn hoa và nấm mốc. Triệu chứng của bệnh thường xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc với dị nguyên và có thể tự khỏi hoặc cần điều trị. Các triệu chứng này không chỉ gây khó chịu mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và năng suất lao động của người bệnh. Theo nghiên cứu, VMDƢ có thể dẫn đến các bệnh lý nghiêm trọng hơn nếu không được điều trị kịp thời.

II. Thực trạng viêm mũi dị ứng ở công nhân sản xuất thú nhồi bông

Công nhân trong ngành sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng đang phải đối mặt với nguy cơ cao mắc VMDƢ do tiếp xúc với bụi bông. Môi trường làm việc không đảm bảo vệ sinh, cùng với việc sử dụng hóa chất trong sản xuất, đã làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh. Nghiên cứu cho thấy rằng tỷ lệ công nhân mắc VMDƢ do dị nguyên bụi bông lên tới 39%. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của công nhân mà còn tác động tiêu cực đến năng suất lao động và chất lượng sản phẩm.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe công nhân

Nhiều yếu tố như tuổi tác, giới tính, và tiền sử dị ứng cá nhân đều có mối liên quan đến tỷ lệ mắc VMDƢ. Công nhân trẻ tuổi có xu hướng mắc bệnh cao hơn do chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc phòng ngừa. Ngoài ra, điều kiện làm việc như độ ẩm, nhiệt độ và mức độ ô nhiễm không khí cũng ảnh hưởng đến tình trạng sức khỏe của công nhân. Việc cải thiện môi trường làm việc và áp dụng các biện pháp can thiệp y tế là cần thiết để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

III. Hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các biện pháp can thiệp như truyền thông giáo dục sức khỏe và rửa mũi có hiệu quả trong việc giảm triệu chứng của VMDƢ. Kết quả cho thấy sau khi áp dụng các biện pháp này, tỷ lệ công nhân có triệu chứng giảm đáng kể. Việc nâng cao nhận thức về bệnh và cách phòng ngừa là rất quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe công nhân. Các biện pháp can thiệp không chỉ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe mà còn nâng cao năng suất lao động.

3.1. Đánh giá hiệu quả can thiệp

Đánh giá hiệu quả can thiệp cho thấy rằng việc áp dụng các biện pháp như rửa mũi và giáo dục sức khỏe đã giúp giảm triệu chứng ngứa mũi, hắt hơi và chảy mũi. Kết quả này cho thấy tầm quan trọng của việc can thiệp sớm và hiệu quả trong việc quản lý VMDƢ. Các biện pháp này không chỉ mang lại lợi ích cho sức khỏe cá nhân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Ngành công nghiệp dệt may và sản xuất thú nhồi bông tại Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân. Theo số liệu của ITC (2014), Việt Nam là quốc gia xuất khẩu dệt may lớn thứ 4 trên thế giới, chiếm 4,92% giá trị xuất khẩu toàn cầu. Đến năm 2016, cả nước có trên 5.000 doanh nghiệp với hơn 2,5 triệu lao động (chiếm trên 20% lực lượng lao động công nghiệp), đạt kim ngạch xuất khẩu 25,79 tỷ USD (chiếm 15,88% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước). Cùng với sự mở rộng quy mô sản xuất và hiện đại hóa dây chuyền công nghệ theo hướng khép kín, việc gia tăng tiếp xúc với bụi bông và các yếu tố môi trường lao động đã làm biến đổi mô hình bệnh tật của công nhân, đặc biệt là các bệnh lý dị ứng đường hô hấp.

Viêm mũi dị ứng (VMDƯ) nghề nghiệp do dị nguyên bụi bông (DNBB) là bệnh lý phổ biến trong ngành dệt may và sản xuất thú nhồi bông. Dị nguyên bụi bông là một trong những nguyên nhân gây bệnh nghề nghiệp (thuộc danh mục các bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm). Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu trước đây đã khảo sát môi trường lao động và sức khỏe công nhân dệt may nói chung, nhưng các nghiên cứu chuyên sâu về thực trạng VMDƯ do dị nguyên bụi bông, các yếu tố liên quan và thử nghiệm giải pháp can thiệp dự phòng đặc hiệu tại các cơ sở sản xuất thú nhồi bông còn thiếu hụt. Hải Phòng là trung tâm công nghiệp lớn thứ ba cả nước, tập trung 13 doanh nghiệp sản xuất thú nhồi bông với gần 20.000 lao động, công suất 20 triệu sản phẩm/năm và kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 90 triệu USD (chiếm 19% kim ngạch xuất khẩu của thành phố giai đoạn 2014–2018). Tuy nhiên, nguy cơ tiếp xúc nghề nghiệp dẫn đến VMDƯ tại các cơ sở này chưa được đo lường đầy đủ và chưa có giải pháp can thiệp dự phòng khả thi được đánh giá bài bản. Do đó, đề tài "Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng của công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng" được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông ở công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng năm 2017–2018.
2. Xác định một số yếu tố liên quan đến viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông của các công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng.
3. Đánh giá hiệu quả của biện pháp can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe kết hợp rửa mũi đối với viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông ở đối tượng trên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Giai đoạn mô tả cắt ngang: 850 công nhân trực tiếp sản xuất tại các xưởng, chuyền may của nhà máy (có thời gian làm việc liên tục > 12 tháng, tự nguyện tham gia) và môi trường lao động tại 14 vị trí sản xuất đại diện.
  • Giai đoạn can thiệp: 172 công nhân được chẩn đoán xác định mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông (được chọn từ 850 công nhân), chia thành 2 nhóm tương đương theo cặp (86 người nhóm can thiệp và 86 người nhóm chứng).
• Phạm vi không gian: 2 nhà máy sản xuất thú nhồi bông thuộc Công ty TNHH may Xuất khẩu Minh Thành, địa chỉ số 307 Nguyễn Văn Linh, phường Kênh Dương, quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi thời gian: Từ tháng 03/2017 đến tháng 03/2018. Trong đó, điều tra mô tả cắt ngang thực hiện từ ngày 05/09/2017 đến ngày 08/09/2017; thử nghiệm can thiệp theo dõi trong 6 tháng từ ngày 08/09/2017 đến ngày 15/03/2018.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Bệnh lý đường hô hấp và VMDƯ do bụi bông đã được ghi nhận trong lịch sử y học từ thế kỷ 17 bởi Ramazini, phổ biến ở châu Âu trong thế kỷ 18–19 và được nghiên cứu có hệ thống từ cuối thế kỷ 19 dưới các tên gọi như "bệnh hen, VMDƯ của thợ dệt", "sốt nhà máy", "chứng ho của thợ dệt", bệnh phổi bụi bông (PBB).

Về dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh:

• Tỷ lệ mắc VMDƯ trong cộng đồng người trưởng thành tại Mỹ và châu Âu được Hoyte (2018) ghi nhận từ 20–30%. Nghiên cứu ISSAC (2012) tại Anh ghi nhận tỷ lệ 29%; tại Hồng Kông, Thái Lan, Hàn Quốc ghi nhận khoảng 40%; Masafumi Sakashita và cộng sự (2006–2007) ghi nhận tỷ lệ 44,2% ở độ tuổi 20–49 tại Nhật Bản. An-Soo Jang (2013) tại Hàn Quốc chỉ ra mối liên quan giữa VMDƯ và sự tiến triển của hen phế quản.
• Về tính chất dị nguyên bụi bông: U.OSHA định nghĩa bụi bông là hỗn hợp chứa sợi bông, đất, mảnh thực vật, vi khuẩn, nấm mốc và tạp chất. Bụi bông chứa 65–95% chất hữu cơ (xenluloza 49–85%, protein thực vật 8–17%, lisin 20%, lipit 2%). Prausnitz nhận định cuống và lá cây bông chứa protein gây dị ứng. Bouhuys (1937) phát hiện bụi bông gây giải phóng histamin. Evaro và Nicholls (1974), Douglas và cộng sự (1975) chứng minh dị nguyên bụi bông có bản chất glycoprotein, chịu nhiệt, mất hoạt tính khi đun với axit hoặc kiềm, có khối lượng phân tử khoảng $10^4$.
• Về tỷ lệ mắc trong ngành dệt: Schilling (1956) tại Anh ghi nhận 63% công nhân mắc; Bouhuys tại Mỹ ghi nhận 38%; Pickering (1988) tại Anh ghi nhận 13%; tại Ấn Độ dao động từ 30–47%. Tỷ lệ mới mắc theo Massin và cộng sự tại Lorraine (Pháp) là 6,2%, tại Anh (1992) lên tới 30%.
• Về môi trường và can thiệp: Raymond D. ParkV (1965–1980) ghi nhận 18–35% công nhân dệt may bị rối loạn chức năng cấp và mãn tính do tiếng ồn, tư thế gò bó; Artamonova và Satalop (1960–1990) tại Nga ghi nhận 38% công nhân dệt may mắc viêm phế quản. Nghiên cứu của Solís-Flores L. và cộng sự chứng minh truyền thông giáo dục sức khỏe giúp kiểm soát triệu chứng VMDƯ tốt hơn nhóm chứng. Các nghiên cứu của Cochrane (Anh) trên 1.659 bệnh nhân và Richard Harvey (Đại học Oxford) chứng minh rửa mũi bằng nước muối sinh lý hàng ngày giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, tương đương việc dùng một số loại thuốc và là điều trị bổ trợ hiệu quả.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Nguyễn Năng An, Nguyễn Văn Hướng, Vũ Minh Thục, Phan Quang Đoàn (1999) nghiên cứu tại Nhà máy Dệt 8/3 và Dệt thảm len Nam Đồng ghi nhận tỷ lệ mắc VMDƯ từ 31,02% đến 39%.
• Vũ Văn Sản, Vũ Minh Thục, Phạm Văn Thức (2002) tại Công ty dệt thảm Hải Phòng ghi nhận tỷ lệ VMDƯ do dị nguyên bụi bông là 32,5% (và 36% mắc VMDƯ nói chung).
• Hoàng Thị Thúy Hà (2015) khảo sát công nhân may Thái Nguyên ghi nhận tỷ lệ VMDƯ do bụi bông là 19,3% và chỉ ra mối liên quan với suy giảm chức năng hô hấp theo tuổi nghề.
• Khảo sát môi trường và bệnh lý hô hấp: Bùi Thị Tuyết Mai (1983) và Nguyễn Huy Đản (1988) ghi nhận nồng độ bụi từ 2,2 đến 56 $\text{mg/m}^3$; Nguyễn Thị Bích Liên (2003) tại Dệt 8/3 ghi nhận tỷ lệ bệnh hô hấp mãn tính 32,8%; Nguyễn Đình Dũng và cộng sự (1999) ghi nhận 34%; Nguyễn Văn Bằng và cộng sự (2005) ghi nhận 42,4% mắc bệnh phế quản với 7,1% mẫu bụi vượt tiêu chuẩn vệ sinh cho phép (TCVSCP); Khúc Thị Xuyền và cộng sự (2002) phát hiện nồng độ bụi có nơi vượt 33 lần TCVSCP; Phạm Văn Dịp (2006) tại Thái Bình ghi nhận nồng độ bụi 0,2–0,8 $\text{mg/m}^3$; Viện Nghiên cứu KHKT và Bảo hộ lao động (2003) ghi nhận chiếu sáng tại xưởng may chỉ đạt 200–280 Lux; Bùi Hoài Nam (2017), Đinh Viết Tuyên (2018), Nguyễn Giang Long (2018) nghiên cứu các biến đổi miễn dịch và yếu tố nguy cơ.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trong nước trước đây chủ yếu tập trung vào ngành dệt sợi, may mặc truyền thống hoặc nghiên cứu bệnh nghề nghiệp nói chung. Đặc thù của ngành sản xuất thú nhồi bông là dây chuyền sản xuất bố trí liên hoàn trong cùng một không gian kín (gồm phá kiện, xé bông, đánh tơi, nhồi bông, thổi bông, may, hoàn thiện), dẫn đến nguy cơ phát tán và phơi nhiễm bụi bông tập trung. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về thực trạng mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông, xác định các yếu tố liên quan về môi trường và cá nhân, đồng thời đánh giá hiệu quả của mô hình can thiệp kết hợp giữa truyền thông giáo dục sức khỏe và kỹ thuật tự rửa mũi bằng bình Neti pot tại một doanh nghiệp sản xuất thú nhồi bông cụ thể tại Hải Phòng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm chẩn đoán

Luận án tiếp cận dựa trên lý thuyết miễn dịch học dị ứng và các hướng dẫn y khoa chuẩn:

• Định nghĩa VMDƯ (ARIA 2016): Tình trạng viêm niêm mạc mũi biểu hiện các triệu chứng ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi, ngạt mũi qua trung gian IgE khi tiếp xúc dị nguyên đường hô hấp, thường kèm theo viêm kết mạc dị ứng.
• Cơ chế bệnh sinh 3 giai đoạn:
  1. Giai đoạn mẫn cảm: Dị nguyên xâm nhập lần đầu, tế bào Th0 chuyển hóa thành Th2 dưới tác động của dị nguyên bụi bông; Th2 tiết IL-4 kích thích tế bào lympho B sản xuất IgE đặc hiệu gắn lên bề mặt tế bào mast và basophil.
  2. Giai đoạn tức thì (pha sớm, 10–15 phút): Tiếp xúc lại dị nguyên gây gắn kết chéo IgE trên tế bào mast, giải phóng chất trung gian hóa học dự trữ (histamin, tryptaza) và chất trung gian mới (leucotrien, prostaglandin, yếu tố hoạt hóa tiểu cầu), gây giãn mạch, tăng tính thấm, phù nề, kích thích thần kinh hướng tâm giải phóng chất P và tachykinin gây ngứa mũi, hắt hơi, tăng tiết dịch.
  3. Giai đoạn muộn (pha muộn, 2–48 giờ): Dưới tác dụng của các cytokin (IL-3, IL-5, IL-13), các tế bào viêm (eosinophil, neutrophil, basophil, đại thực bào) thâm nhiễm vào niêm mạc mũi. Eosinophil giải phóng protein cation, peroxidase và leukotriene gây tổn thương biểu mô và duy trì viêm mạn tính.
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (Hướng dẫn Bộ Y tế 2014):
  • Lâm sàng: Triệu chứng cơ năng (ngứa mũi, hắt hơi từng tràng, chảy nước mũi trong, ngạt mũi); triệu chứng thực thể qua nội soi/đèn Clar (niêm mạc nhợt màu, phù nề, cuốn dưới phì đại/quá phát, dịch nhầy ứ đọng sàn mũi/khe giữa).
  • Cận lâm sàng: Test lẩy da (Prick test) dương tính ($+$) với dị nguyên bụi bông (do Khoa Miễn dịch - Dị nguyên, Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương sản xuất). Bệnh nhân ngừng thuốc chống dị ứng ít nhất 2 tuần trước khi thử nghiệm.

Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

Nghiên cứu kết hợp hai thiết kế:

1. Thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích (Mục tiêu 1 và 2):
   • Áp dụng công thức tính cỡ mẫu ước lượng một tỷ lệ: $$n = Z_{1-\alpha/2}^2 \frac{p(1-p)}{d^2}$$ Trong đó: mức tin cậy 95% tương ứng $Z_{1-\alpha/2} = 1{,}96$; khoảng sai lệch $d = 0{,}05$; tỷ lệ tham khảo $p = 0{,}19$ (theo nghiên cứu của Hoàng Thị Thúy Hà, 2015).
   • Thực tế điều tra toàn bộ 850 công nhân trực tiếp sản xuất tại nhà máy thỏa mãn tiêu chuẩn lựa chọn (làm việc liên tục $> 12$ tháng).
2. Thiết kế can thiệp cộng đồng có đối chứng, so sánh trước - sau (Mục tiêu 3):
   • Chọn toàn bộ 172 công nhân mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông từ 850 đối tượng khảo sát.
   • Ghép cặp tương đồng về tuổi, giới, tuổi nghề, thời gian tiếp xúc bụi bông; bốc thăm ngẫu nhiên chia thành 2 nhóm ($n_1 = n_2 = 86$):
     • Nhóm can thiệp ($n_1 = 86$): Truyền thông giáo dục sức khỏe kết hợp tự rửa mũi bằng nước muối sinh lý qua bình Neti pot sau mỗi ca làm việc trong 6 tháng.
     • Nhóm chứng ($n_2 = 86$): Chỉ áp dụng truyền thông giáo dục sức khỏe, không hướng dẫn rửa mũi có hệ thống.

850 Công nhân trực tiếp sản xuất (> 12 tháng làm việc)
   Phát hiện 172 công nhân mắc VMDƯ do DNBB
         Đánh giá lại sau 6 tháng:
         - Kiến thức, thái độ, thực hành (KAP)
         - Mức độ triệu chứng cơ năng & thực thể lâm sàng
         - Kết quả xét nghiệm Prick test

Phương pháp và công cụ thu thập thông tin

• Khảo sát môi trường lao động: Đo đạc tại 14 vị trí đại diện cho các chuyền, xưởng sản xuất về vi khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió), yếu tố vật lý (tiếng ồn, độ rọi ánh sáng), nồng độ bụi bông và hơi khí độc ($\text{CO}_2$), đối chiếu với Tiêu chuẩn vệ sinh lao động (TCVSLĐ).
• Bộ công cụ điều tra: Phiếu điều tra tiếp xúc bụi bông, phiếu khai thác tiền sử dị ứng cá nhân/gia đình, phiếu điều tra Kiến thức - Thái độ - Thực hành (KAP) về an toàn vệ sinh lao động và phòng bệnh, bệnh án nghiên cứu VMDƯ, phiếu xét nghiệm dị ứng.
• Đạo đức nghiên cứu: Công nhân tham gia có phiếu đồng ý tự nguyện; quy trình can thiệp và thăm khám đảm bảo an toàn, bảo mật thông tin.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng hợp các cơ sở lý luận và y văn liên quan đến bệnh viêm mũi dị ứng và dị nguyên bụi bông:

• Trình bày chi tiết định nghĩa, cơ chế bệnh sinh 3 giai đoạn (mẫn cảm, tức thì, muộn) qua trung gian kháng thể IgE và hệ thống cytokin (IL-4, IL-5, IL-13) cùng các chất trung gian hóa học (histamin, leukotrien).
• Phân loại VMDƯ theo nguyên nhân (theo mùa, quanh năm, nghề nghiệp) và theo ARIA (gián đoạn $\le 4$ ngày/tuần hoặc $\le 4$ tuần liên tiếp; dai dẳng $> 4$ ngày/tuần và $> 4$ tuần liên tiếp; mức độ nhẹ hoặc trung bình - nặng).
• Bản chất dị nguyên bụi bông: cấu tạo glycoprotein, trọng lượng phân tử $10^4$, khả năng mẫn cảm cao và kích thích giải phóng histamin.
• Dây chuyền sản xuất thú nhồi bông: bao gồm nhánh chế biến vải (cắt vải/cắt dập/laze, chuyền may, lộn hàng) và nhánh chế biến bông (phá kiện tay, xé trộn, đánh tơi, nhồi bông, thổi bông vào vỏ thú, khâu ráp, chỉnh sửa mặt thêu, thổi bụi, kiểm tra QC/QA dò kim loại, đóng thùng). Toàn bộ các công đoạn được bố trí trong không gian khép kín, làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm bụi bông.
• Các biện pháp can thiệp hiện hành: chính sách chế độ bảo hộ lao động; giải pháp công nghệ (thông gió, hút bụi, làm mát); truyền thông giáo dục sức khỏe; bảo hộ cá nhân (khẩu trang); các biện pháp y tế (quản lý sức khỏe, rửa mũi bằng nước muối sinh lý qua bình Neti pot, điều trị nội khoa bằng kháng histamin H1, corticoid xịt tại chỗ, thuốc co mạch, ổn định dưỡng bào và điều trị miễn dịch đặc hiệu SCIT/SLIT).
• Giới thiệu tổng quan về Công ty TNHH may Xuất khẩu Minh Thành tại Hải Phòng (thành lập năm 1997, quy mô trên 1.000 lao động, 2 nhà máy có công nghệ siêu vi tính hiện đại của Nhật Bản và Hàn Quốc).

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận và các bước triển khai:

• Địa điểm nghiên cứu tại 2 nhà máy của Công ty TNHH may Xuất khẩu Minh Thành (307 Nguyễn Văn Linh, Lê Chân, Hải Phòng). Thời gian nghiên cứu 12 tháng (03/2017–03/2018).
• Thiết kế nghiên cứu kết hợp mô tả cắt ngang có phân tích ($n = 850$) và can thiệp cộng đồng có đối chứng ($n_1 = 86$, $n_2 = 86$).
• Tiêu chuẩn lựa chọn: công nhân trực tiếp sản xuất $> 12$ tháng, tự nguyện tham gia. Tiêu chuẩn loại trừ: công nhân gián tiếp, vắng mặt, mắc các bệnh hô hấp mạn tính khác (lao phổi, viêm phế quản mạn, viêm đa xoang mạn tính), hoặc đã sử dụng thuốc chống dị ứng trong 2 tuần trước khi làm Prick test.
• Quy trình kỹ thuật: đo đạc môi trường lao động tại 14 vị trí; khám lâm sàng tai mũi họng kết hợp nội soi; thực hiện test lẩy da (Prick test) với dị nguyên bụi bông; phát phiếu điều tra KAP; hướng dẫn kỹ thuật rửa mũi bằng bình Neti pot và dung dịch nước muối sinh lý sau ca làm việc.
• Phương pháp khống chế sai số, quy trình xử lý số liệu bằng phần mềm thống kê y học và đảm bảo đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Thông số phương pháp	Nghiên cứu mô tả cắt ngang	Nghiên cứu can thiệp có đối chứng
Mục tiêu đáp ứng	Mục tiêu 1 & Mục tiêu 2	Mục tiêu 3
Cỡ mẫu ($n$)	850 công nhân	172 công nhân (chia 2 nhóm $86/86$)
Đối tượng	Công nhân sản xuất trực tiếp $>12$ tháng	Công nhân xác định mắc VMDƯ do DNBB
Thời gian theo dõi	Tháng 09/2017	6 tháng (09/2017 – 03/2018)
Phương pháp can thiệp	Không can thiệp (quan sát, đo lường)	Nhóm 1: Truyền thông GDSK + Rửa mũi Neti pot Nhóm 2: Truyền thông GDSK đơn thuần
Chỉ số đánh giá	Tỷ lệ mắc, phân bố triệu chứng, nồng độ bụi, OR	Điểm KAP, mức độ triệu chứng (ngứa, hắt hơi, chảy mũi, ngạt mũi), nội soi, Prick test

Chương 3: Kết quả nghiên cứu (theo cấu trúc danh mục bảng biểu)

Chương 3 trình bày các kết quả thu thập được qua các nhóm bảng biểu chính:

• Đặc điểm đối tượng và môi trường lao động: Phân bố công nhân theo tuổi đời, giới tính (lao động nữ chiếm đa số), tuổi nghề và tính chất công việc hàng ngày tại các phân xưởng. Kết quả đo đạc môi trường tại 14 vị trí về vi khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió), ánh sáng, tiếng ồn, nồng độ khí $\text{CO}_2$ và nồng độ bụi bông so với TCVSCP.
• Thực trạng VMDƯ do dị nguyên bụi bông: Tỷ lệ công nhân mắc bệnh lý mũi họng nói chung và tỷ lệ mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông xác định qua Prick test ($+$); tỷ lệ và mức độ của các triệu chứng lâm sàng kinh điển (ngứa mũi, hắt hơi tràng, chảy nước mũi, ngạt tắc mũi); hình ảnh nội soi niêm mạc mũi (phù nề, nhợt màu, ứ đọng dịch nhầy) và mức độ quá phát cuốn mũi dưới.
• Các yếu tố liên quan đến VMDƯ do dị nguyên bụi bông: Mối liên quan đơn biến và đa biến giữa tình trạng mắc bệnh với các yếu tố: độ tuổi, giới tính, thâm niên tuổi nghề, vị trí/tính chất công việc (tiếp xúc trực tiếp thường xuyên với bụi bông như xé, đánh tơi, thổi bông), tiền sử dị ứng cá nhân và tiền sử dị ứng gia đình.
• Hiệu quả của biện pháp can thiệp:
  • Đánh giá sự thay đổi về kiến thức, thái độ và thực hành (KAP) về an toàn vệ sinh lao động và phòng bệnh trước và sau can thiệp giữa hai nhóm.
  • Đánh giá sự thay đổi mức độ các triệu chứng cơ năng lâm sàng (ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi, ngạt mũi) trước và sau can thiệp ở nhóm rửa mũi kết hợp truyền thông so với nhóm chứng.
  • Đánh giá sự cải thiện thực thể trên niêm mạc mũi và mức độ quá phát cuốn dưới qua nội soi.
  • Đánh giá sự biến đổi mức độ phản ứng của xét nghiệm Prick test với dị nguyên bụi bông sau 6 tháng can thiệp.

Chương 4: Bàn luận (theo cấu trúc nội dung luận án)

Chương 4 tập trung phân tích, so sánh các phát hiện với các nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Bàn luận về tỷ lệ mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông tại cơ sở sản xuất thú nhồi bông so với các nghiên cứu trước đây tại các nhà máy dệt may (Vũ Văn Sản, Phan Quang Đoàn, Hoàng Thị Thúy Hà) và các tác giả quốc tế.
• Phân tích ảnh hưởng của đặc thù công nghệ sản xuất thú nhồi bông (dây chuyền khép kín, công đoạn thổi và nhồi bông xốp) tới nồng độ bụi bông và mức độ phơi nhiễm của công nhân.
• Biện giải mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tuổi nghề, tiền sử cơ địa dị ứng và vị trí làm việc với nguy cơ mắc bệnh.
• Phân tích cơ chế tác động của dung dịch nước muối sinh lý qua bình Neti pot: làm sạch cơ học các hạt bụi bông bám trên biểu mô niêm mạc, giảm nồng độ dị nguyên tiếp xúc, phục hồi chức năng biểu mô lông chuyển, giảm giải phóng các hóa chất trung gian gây viêm, từ đó cải thiện triệu chứng lâm sàng và giảm mức độ phản ứng dị ứng.
• Khẳng định tính khả thi, chi phí thấp và hiệu quả của mô hình kết hợp truyền thông giáo dục sức khỏe với vệ sinh mũi cá nhân trong y tế lao động.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

1. Dữ liệu thực trạng chuyên biệt: Luận án cung cấp bức tranh dịch tễ học toàn diện về bệnh viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông tại ngành sản xuất thú nhồi bông – một phân ngành có điều kiện vi khí hậu và tính chất phơi nhiễm bụi bông đặc thù nhưng chưa từng có công trình nghiên cứu hệ thống trước đó tại Hải Phòng.
2. Xác định các yếu tố liên quan: Làm rõ mối liên hệ giữa các yếu tố cá nhân (tuổi nghề, tính chất công việc trực tiếp tiếp xúc bụi bông, cơ địa/tiền sử dị ứng cá nhân và gia đình) và các yếu tố môi trường lao động (nồng độ bụi bông, điều kiện vi khí hậu trong nhà xưởng) đối với nguy cơ mắc VMDƯ.
3. Thử nghiệm thành công giải pháp can thiệp không dùng thuốc: Chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp kết hợp truyền thông giáo dục sức khỏe và hướng dẫn công nhân tự rửa mũi bằng nước muối sinh lý qua bình Neti pot sau ca làm việc. Biện pháp này giúp cải thiện rõ rệt điểm KAP, làm giảm mức độ các triệu chứng cơ năng (ngứa mũi, hắt hơi, chảy nước mũi, ngạt mũi), phục hồi niêm mạc mũi trên nội soi và cải thiện kết quả Prick test.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với cơ sở sản xuất: Cần cải thiện hệ thống thông gió, hút bụi cục bộ tại các vị trí phát sinh nhiều bụi (máy xé bông, máy thổi bông, bộ phận hoàn thiện); định kỳ đo đạc kiểm tra môi trường lao động; trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân (khẩu trang chuyên dụng) đạt chuẩn.
• Đối với công tác y tế doanh nghiệp: Đưa nội dung khám chuyên khoa tai mũi họng và xét nghiệm lẩy da (Prick test) vào quy trình khám sức khỏe tuyển dụng và khám bệnh nghề nghiệp định kỳ; tổ chức các buổi truyền thông giáo dục sức khỏe thường xuyên.
• Đối với người lao động: Thực hiện nghiêm túc việc mang khẩu trang trong giờ làm việc và duy trì thói quen tự rửa mũi bằng bình Neti pot với nước muối sinh lý sau mỗi ca lao động để chủ động loại bỏ dị nguyên bụi bông khỏi niêm mạc đường hô hấp trên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu được triển khai tại 2 nhà máy thuộc một doanh nghiệp may mặc thú nhồi bông cụ thể (Công ty TNHH may Xuất khẩu Minh Thành) tại Hải Phòng, do đó tính đại diện cho toàn bộ các quy mô doanh nghiệp khác nhau (nhất là các cơ sở tư nhân, làng nghề nhỏ lẻ có công nghệ lạc hậu hơn) cần được đánh giá thận trọng.
• Thời gian can thiệp và theo dõi dừng lại ở mốc 6 tháng, chưa đánh giá được hiệu quả duy trì lâu dài trong nhiều năm sau khi kết thúc chương trình giám sát chủ động.
• Nghiên cứu giả định mức độ sử dụng thuốc điều trị triệu chứng của hai nhóm là tương đồng mà chưa kiểm soát hoàn toàn việc tự ý dùng thuốc kháng histamin hoặc thuốc xịt mũi của công nhân ngoài giờ làm việc.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các cơ sở sản xuất thú nhồi bông và dệt may có quy mô, công nghệ khác nhau tại các tỉnh, thành phố khác.
• Kéo dài thời gian theo dõi (12–24 tháng) để đánh giá tính bền vững của thói quen rửa mũi và hiệu quả ngăn ngừa các biến chứng mạn tính đường hô hấp dưới (như hen phế quản, suy giảm chức năng thông khí phổi).
• Nghiên cứu kết hợp định lượng nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu và các cytokin (IL-4, IL-5, IL-13) trong huyết thanh hoặc dịch mũi để làm sáng tỏ hơn cơ chế sinh học phân tử sau can thiệp rửa mũi.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng thực tiễn và tham khảo học thuật cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Y học lao động và Bệnh nghề nghiệp: Tham khảo thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa mô tả cắt ngang có phân tích và thử nghiệm can thiệp cộng đồng có đối chứng; phương pháp tính cỡ mẫu, bộ công cụ điều tra KAP và quy trình đánh giá biến đổi lâm sàng/cận lâm sàng.
• Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng và Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng: Tham khảo dữ liệu về cơ chế bệnh sinh của dị nguyên bụi bông, quy trình sử dụng xét nghiệm Prick test trong chẩn đoán dị ứng nghề nghiệp và giá trị của kỹ thuật rửa mũi bằng bình Neti pot như một liệu pháp bổ trợ không dùng thuốc.
• Cán bộ quản lý y tế lao động và an toàn vệ sinh viên tại các doanh nghiệp: Ứng dụng trực tiếp quy trình truyền thông giáo dục sức khỏe và hướng dẫn công nhân kỹ thuật vệ sinh mũi sau ca làm việc nhằm giảm thiểu tỷ lệ mắc và mức độ trầm trọng của VMDƯ do phơi nhiễm bụi.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Dị nguyên bụi bông gây viêm mũi dị ứng theo cơ chế miễn dịch nào?

Dị nguyên bụi bông có bản chất là glycoprotein (trọng lượng phân tử khoảng $10^4$). Khi tiếp xúc qua đường hô hấp, dị nguyên kích thích các tế bào lympho Th0 biệt hóa thành Th2, giải phóng IL-4 kích thích tế bào lympho B tổng hợp kháng thể IgE đặc hiệu (giai đoạn mẫn cảm). Khi tái tiếp xúc, dị nguyên gắn kết với IgE trên màng tế bào mast, làm thoát hạt giải phóng các chất trung gian hóa học như histamin, prostaglandin, leukotrien (pha sớm) gây giãn mạch, ngứa mũi, hắt hơi, tăng tiết dịch. Tiếp đó, các cytokin IL-3, IL-5, IL-13 thu hút và hoạt hóa tế bào eosinophil cùng các tế bào viêm khác thâm nhiễm vào niêm mạc mũi (pha muộn), làm tổn thương niêm mạc và duy trì tình trạng viêm mạn tính.

2. Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông trong luận án gồm những gì?

Chẩn đoán xác định dựa trên sự kết hợp giữa:

• Khai thác tiền sử tiếp xúc nghề nghiệp với bụi bông và tiền sử dị ứng.
• Triệu chứng lâm sàng cơ năng kinh điển: ngứa mũi, hắt hơi từng tràng, chảy nước mũi trong, ngạt tắc mũi.
• Triệu chứng thực thể qua khám/nội soi: niêm mạc mũi nhợt màu, phù nề, cuốn mũi dưới quá phát, có dịch nhầy ở khe hoặc sàn mũi.
• Tiêu chuẩn cận lâm sàng mang tính quyết định: Test lẩy da (Prick test) dương tính ($+$) với dị nguyên bụi bông chuẩn hóa (người bệnh không dùng thuốc chống dị ứng trong 2 tuần trước khi test).

3. Nghiên cứu can thiệp được thiết kế như thế nào và áp dụng biện pháp gì?

Nghiên cứu can thiệp áp dụng thiết kế thử nghiệm cộng đồng có đối chứng, so sánh trước - sau trên 172 công nhân mắc VMDƯ do dị nguyên bụi bông, chia đều thành 2 nhóm ghép cặp tương đương ($n_1 = n_2 = 86$):

• Nhóm can thiệp ($n_1 = 86$): Được truyền thông giáo dục sức khỏe và thực hiện rửa mũi bằng nước muối sinh lý thông qua bình Neti pot sau mỗi ca làm việc liên tục trong 6 tháng.
• Nhóm chứng ($n_2 = 86$): Chỉ được can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe đơn thuần.

4. Tại sao việc rửa mũi bằng bình Neti pot lại có hiệu quả đối với công nhân tiếp xúc bụi bông?

Rửa mũi bằng bình Neti pot giúp đưa dòng dung dịch nước muối sinh lý chảy liên tục từ hốc mũi bên này sang bên kia, tạo tác dụng cơ học cuốn trôi và thải loại các hạt bụi bông, mảnh xơ sợi và chất tiết ứ đọng bám trên niêm mạc. Biện pháp này giúp làm giảm nồng độ dị nguyên tiếp xúc trực tiếp, làm ẩm và phục hồi chức năng vận động của hệ thống lông chuyển niêm mạc mũi, giảm phản ứng viêm tại chỗ, từ đó làm thuyên giảm các triệu chứng ngứa, hắt hơi, chảy mũi, ngạt mũi và hạn chế các đợt bùng phát cấp tính.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Trọng Tuấn đã phản ánh toàn diện thực trạng bệnh viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông và xác định các yếu tố liên quan về môi trường, nhân khẩu học và cơ địa dị ứng ở công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng. Công trình đã thiết kế và thử nghiệm thành công mô hình can thiệp kết hợp truyền thông giáo dục sức khỏe với kỹ thuật rửa mũi bằng bình Neti pot sau ca làm việc, mang lại sự cải thiện rõ rệt về kiến thức - thực hành của người lao động cũng như giảm thiểu các triệu chứng lâm sàng và mức độ phản ứng dị ứng. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn có chi phí thấp, dễ áp dụng nhằm bảo vệ sức khỏe đường hô hấp cho người lao động trong ngành công nghiệp dệt may và sản xuất thú nhồi bông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay, ngành công nghiệp dệt may trong đó có sản xuất thú nhồi bông ở Việt Nam là một trong những ngành có nhiều đóng góp quan trọng trong nền kinh tế của đất nƣớc, không chỉ phục vụ cho nhu cầu đa dạng của con ngƣời mà còn tạo đƣợc nhiều việc làm, tăng thu nhập cho ngƣời lao động, góp phần vào phát triển kinh tế và an sinh xã hội. Theo số liệu của ITC - 2014, Việt Nam là nƣớc xuất khẩu dệt may lớn thứ 4 thế giới, chiếm 4,92% giá trị xuất khẩu hàng dệt may toàn cầu nhờ lợi thế về nhân công. Tính đến nay (2016) cả nƣớc có trên 5000 doanh nghiệp thu hút trên 2,5 triệu lao động, chiếm trên 20% lực lƣợng lao động công nghiệp, là ngành xuất khẩu lớn thứ 2 với tổng kim ngạch đạt 25,79 tỷ USD, chiếm 15,88% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nƣớc [1]. Viêm mũi dị ứng (VMDƢ) là bệnh khá phổ biến, nguyên nhân gây bệnh thƣờng đa dạng, trong đó dị ứng với bụi bông là một trong những ảnh hƣởng nghề nghiệp chủ yếu nhất là trong giai đoạn phát triển công nghiệp.

Bệnh VMDƢ nghề nghiệp ở nhiều nƣớc công nghiệp chiếm từ 2 - 4% bệnh nhân (BN) mắc các bệnh lý về dị ứng. Ở Việt Nam theo một số nghiên cứu nhƣ của Vũ Văn Sản (2002) tại công ty dệt thảm Hải Phòng thì tỷ lệ VMDƢ do dị nguyên bụi bông (DNBB) là 32,5% [2]. Còn Phan Quang Đoàn và cộng sự (1999) thì tỷ lệ mắc bệnh ở công nhân Nhà máy dệt 8/3 và Dệt thảm len Nam Đồng là 39% [3]. Trong những năm gần đây do nhu cầu của xã hội lĩnh vực sản xuất thú nhồi bông ngày càng phát triển nhanh cùng với hệ thống các dây chuyền, công nghệ không ngừng đƣợc cải tiến nâng cấp theo hƣớng khép kín và hiện đại có xu hƣớng ngày càng sử dụng nhiều loại hóa chất nguy cơ gây ô nhiễm môi trƣờng.

Hậu quả dẫn đến mô hình bệnh tật của công nhân (CN) cũng nhƣ các bệnh nghề nghiệp trong đó có VMDƢ có nhiều thay đổi gây ảnh hƣởng sức khỏe ngƣời lao động [4]. Vì vậy, cần thiết có thêm những đề tài, nghiên cứu trong lĩnh vực này nhất là VMDƢ do bụi bông trong các cơ sở sản xuất thú nhồi bông. Đây là những luan an 2 vấn đề mang tính thời sự, cấp thiết cho các nhà khoa học, nhà nghiên cứu cũng nhƣ các cấp, các ngành. Hải Phòng là thành phố ở vùng Duyên hải Bắc Bộ, lớn thứ 3 của cả nƣớc (sau Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh), là trung tâm công nghiệp và cảng biển lớn nhất phía Bắc, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp dệt may và sản xuất thú nhồi bông lớn của cả nƣớc.

Trong thời gian qua đã có những công trình nghiên cứu về môi trƣờng lao động, về sức khỏe của ngƣời lao động trong ngành dệt may, nhƣng chủ yếu tập trung vào các vấn đề bất cập về điều kiện lao động cũng nhƣ các tác động tới sức khỏe, bệnh tật. Còn đối với VMDƢ do DNBB - mang đặc thù của nghề nghiệp - chiếm tỷ lệ khá cao, gây ảnh hƣởng sức khỏe cũng nhƣ chất lƣợng cuộc sống của ngƣời lao động trong lĩnh vực sản xuất thú nhồi bông thì chƣa thấy báo cáo nào đề cập đến - Nguy cơ tiếp xúc nghề nghiệp dẫn đến VMDƢ chƣa đƣợc đo lƣờng, chƣa tìm đƣợc giải pháp dự phòng cũng nhƣ giảm thiểu hậu quả của bệnh một cách khoa học và khả thi. Vì vậy câu hỏi đặt ra cho nghiên cứu là thực trạng và yếu tố liên quan viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông ở công nhân sản xuất thú nhồi bông nhƣ thế nào và giải pháp nào có hiệu quả dễ thực hiện. Do vậy, chúng tôi tiến hành đề tài: ―Nghiên cứu thực trạng và hiệu quả can thiệp viêm mũi dị ứng của công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng”.

Với các mục tiêu: 1/. Mô tả thực trạng viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông ở công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng năm 2017- 2018. Xác định một số yếu tố liên quan đến viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông của các công nhân sản xuất thú nhồi bông tại Hải Phòng. Đánh giá hiệu quả của biện pháp can thiệp truyền thông giáo dục sức khỏe kết hợp rửa mũi đối với viêm mũi dị ứng do dị nguyên bụi bông ở đối tượng trên.

luan an 3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN 1.Thực trạng VMDƢ ở công nhân dệt may và sản xuất thú nhồi bông 1. Bệnh viêm mũi dị ứng 1. Khái niệm: VMDƢ là tình trạng viêm niêm mạc mũi biểu hiện các triệu chứng: Ngứa mũi; hắt hơi; chảy mũi và ngạt mũi bởi phản ứng viêm qua trung gian IgE do tiếp xúc dị nguyên đƣờng hô hấp, các triệu chứng có thể tự khỏi hoặc do điều trị. Thƣờng kèm theo viêm kết mạc dị ứng ( với đặc trƣng là ngứa, chảy nƣớc mắt, đỏ mắt, thậm chí sƣng nề mắt) - ARIA 2016 [5].

Đặc điểm dịch tễ học Bệnh VMDƢ là bệnh hay gặp trong TMH và là dạng dị ứng phổ biến nhất trong các bệnh dị ứng. Theo thống kê bệnh chiếm tỷ lệ cao nhất trong viêm mũi xoang (VMX), có thể gây các biến chứng nhƣ: Viêm xoang, viêm tai giữa (VTG), HPQ,. Bệnh có xu hƣớng ngày càng tăng và có tỷ lệ cao trong cộng đồng, vấn đề nghiên cứu về dịch tễ học của VMDƢ đang đƣợc quan tâm song còn gặp nhiều khó khăn các thông tin cũng nhƣ các dữ liệu thƣờng không đầy đủ. Thực tế, nhiều nghiên cứu trong cộng đồng đôi khi vì một số lý do đã không tiến hành các test chẩn đoán dị ứng.

Vì vậy, thƣờng gây khó khăn trong việc xác định nguyên nhân gây bệnh cũng nhƣ phân biệt giữa viêm mũi dị ứng và không dị ứng [6]. - Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài: Thời gian qua, các nghiên cứu trên thế giới đều ghi nhận tình trạng mắc viêm mũi dị ứng cũng nhƣ các bệnh lý dị ứng hô hấp trong cộng đồng ở nhiều quốc gia nhất là các nƣớc đang phát triển và công nghiệp hóa có xu hƣớng gia tăng [7], [8]. Nghiên cứu của Hoyte (Mỹ -2018) cho thấy bệnh tăng nhanh và gây ảnh hƣởng 20-30% ngƣời trƣởng thành ở Mỹ và Châu Âu, bệnh gây ảnh hƣởng sức khỏe làm giảm luan an 4 chất lƣợng cuộc sống, năng suất lao động và tăng gánh nặng ngân sách quốc gia cũng nhƣ chi phí khám chữa bệnh [10]. Theo nghiên cứu tại Anh (ISSAC-2012) thì tỷ lệ VMDƢ ở ngƣời lớn 29%, còn một số nghiên cứu tại Hồng Kông, Thái Lan, Hàn Quốc khoảng 40% [7], [11], [12].

Những năm 90 thế kỷ XX, theo điều tra quốc gia tại Pháp cho thấy VMDƢ ở ngƣời lớn có tỷ lệ 25,9%. Ở Nhật, nghiên cứu của Masafumi Sakashita và cộng sự (2006 - 2007) thì tỷ lệ mắc bệnh ở độ tuổi từ 20 -49 là 44,2% [13]. VMDƢ có tính di truyền, cơ địa dị ứng với các dị nguyên (DN) hay gặp nhƣ: Phấn hoa, bụi, bụi mạt nhà, nấm mốc, lông vũ,. Khi tiếp xúc lại với di nguyên đã đƣợc mẫn cảm, cơ thể sẽ giải phóng các chất trung gian có tác dụng gây viêm và tiết dịch làm xuất hiện bệnh cảnh dị ứng với triệu chứng: Ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi,.

Bệnh gây phiền toái, ảnh hƣởng sức khoẻ, giảm năng suất lao động và chất lƣợng cuộc sống ngƣời bệnh [5]. Bệnh tiến triển dễ dẫn đến viêm mũi xoang mạn tính (VMXMT) [14] và HPQ [15]. Nghiên cứu của An-Soo Jang (Hàn quốc) - 2013 đã nêu ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy VMDƢ có thể ảnh hƣởng đến quá trình tiến triển của bệnh HPQ [16]. - Tình hình nghiên cứu trong nước: Việt Nam là nƣớc nhiệt đới, có độ ẩm cao, đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, các nghiên cứu gần đây cho thấy tỉ lệ VMDƢ quanh năm khá cao.

Cùng với sự ô nhiễm môi trƣờng và sự xuất hiện của các dị nguyên mới là tác nhân gây bệnh quan trọng. Trong những năm gần đây, tình trạng ô nhiễm môi trƣờng, thời tiết chuyển mùa cộng với sự xuất hiện của những dị nguyên lạ làm cho bệnh có xu hƣớng gia tăng nhất là tại các thành phố, tỉ lệ mắc bệnh ở mức khá cao với khoảng 12,3 - 18% dân số [6]. Ở Việt Nam, từ năm 1969, bệnh VMDƢ đã đƣợc nghiên cứu áp dụng song chủ yếu mới chỉ các vấn đề về chẩn đoán lâm sàng và điều trị triệu chứng. Những năm sau đó, hàng loạt nghiên cứu về VMDƢ của các tác giả Nguyễn Năng An, Nguyễn Trọng Tài, Vũ Minh Thục, Phan Quang Đoàn, Phạm Văn Thức, Trịnh luan an 5 Mạnh Hùng, Bùi Hoài Nam.đã góp phần làm rõ thêm về nguyên nhân gây bệnh, cơ chế bệnh sinh, đƣa ra các phƣơng pháp chẩn đoán và điều trị miễn dịch đặc hiệu (MDĐH) [3], [17], [18], [19].

Cơ chế bệnh sinh của viêm mũi dị ứng Quá trình viêm mũi dị ứng trải qua 3 giai đoạn [14], [20]: - Giai đoạn mẫn cảm: Dị nguyên gây bệnh lần đầu xâm nhập vào cơ thể, gây ra hiện tƣợng mẫn cảm và các kháng thể IgE đặc hiệu với dị nguyên này đƣợc sinh ra. Giai đoạn này hầu nhƣ chƣa có biểu hiện triệu chứng lâm sàng. - Giai đoạn tức thì (gọi là pha sớm): Xảy ra trong 10 - 15' ngay khi cơ thể tiếp xúc lại với DN đã mẫn cảm trƣớc đó và gây ngứa mũi, hắt hơi, chảy mũi,.Đây là do sự gắn kết giữa IgE với DN này làm hoạt hóa tế bào mast ở niêm mạc mũi. Các chất trung gian hóa học (histamin, tryptaza) đƣợc giải phóng từ các hạt trong tế bào và các chất trung gian mới có nguồn gốc từ màng tế bào (leucotrien, prostaglandin) kèm theo các chất trung gian có nguồn gốc lipit nhƣ yếu tố hoạt hóa tiểu cầu đƣợc hình thành và gây tác dụng.

Đặc tính sinh học của tất cả các chất này là gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch dẫn đến phù nề, ngạt mũi. Các tuyến nhầy mũi tăng tiết. Các dây thần kinh hƣớng tâm bị kích thích gây ngứa mũi, hắt hơi. Các chất trung gian, đặc biệt là histamin kích thích sợi thần kinh hƣớng tâm và sợi trục giải phóng các neuropeptit tại chỗ (chất P và tachykinin).

Những chất này lại kích thích tế bào mast thoát hạt. Ngoài ra, dị nguyên bụi bông làm các tế bào lympho T (CD4+Th0) hoạt hóa thành tế bào lympho T (CD4 + Th2). - Giai đoạn muộn (gọi là pha muộn): Xảy ra từ 2 - 48 giờ. Giai đoạn này thì đáp ứng tế bào chiếm ƣu thế do sự tƣơng tác giữa các tế bào dƣới ảnh hƣởng các cytokin.

Tính chất đặc trƣng HPQ, VMDƢ,.là sự tích tụ các tế bào viêm nhƣ lympho TCD4, eosinophil, basophil, neusophil.