Chương 1 Y ĐỨC VÀ GIÁO DỤC Y ĐỨC CHO SINH VIÊN NGÀNH Y 1. Quan niệm chung về y đức và giáo dục y đức 1. Y đức và những chuẩn mực của y đức * Các quan niệm về y đức trong lịch sử Quan niệm về y đức trong y học phương Tây Trong lịch sử tư tưởng nhân loại nói chung, lịch sử tư tưởng đạo đức nói riêng, y đức người thầy thuốc luôn được đề cập và quan tâm. Tuy có sự khác xa nhau về khu vực địa lý, nhưng trong quan niệm về y đức đều có những điểm tương đồng, là thầy thuốc phải luôn hết lòng vì người bệnh, luôn tận tâm với nghề, thậm chí có những lời thề nghề nghiệp như đại danh y Hyppocrat….
Ở Ấn Độ cổ đại, từ thế kỷ thứ V-III T.N trong tập thơ dân gian “Ana Vêda’’ đã đề cập đến tiêu chuẩn của người làm nghề y tế. Đó là những người: “Phải hết lòng chăm lo chạy chữa cho bệnh nhân, và cả đến lúc phải hy sinh cuộc đời mình cũng không có quyền làm cho bệnh nhân đau đớn, không bao giờ nên có trong đầu ý nghĩ làm phật lòng vợ kẻ khác, cũng như chà đạp lên của cải của họ…Dù có tài cao học rộng, người thầy thuốc cũng không nên khoe khoang những điều hiểu biết của mình’’. Ở Hy Lạp cổ đại, danh y Hyppocrat đã để lại cho chúng ta “Lời thề’’ bất tử. Lời thề ấy chứa đựng yếu tố nhân đạo, nó là sự đòi hỏi, phải giữ gìn mình, là bổn phận thái độ ứng xử sao cho có lương tâm, có trách nhiệm của con người với đồng loại, với đồng nghiệp và với bệnh nhân.
Tôi xin thề trước Apollon thần chữa bệnh, trước Ésculape thần Y học, trước thần Hygic và Panacu và trước sự chứng giám của tất cả nữ thiên thần là tôi sẽ đem hết sức lực và khả năng để làm trọn lời thề và lời cam kết sau đây: 9 z Tôi sẽ coi các thầy học của tôi ngang hàng với các bậc thân sinh ra tôi, khi cần tôi sẽ đáp ứng nhu cầu của các vị đó. Tôi sẽ coi con của thầy như anh em ruột thịt của tôi và nếu họ muốn học nghề y thì tôi sẽ dậy cho họ không lấy tiền công mà cũng không dấu nghề. Tôi sẽ truyền đạt cho họ những nguyên lý, những bài học truyền miệng và tất cả vốn hiểu biết của tôi cho con tôi, các con của thầy tôi và cho tất cả môn đệ cùng gắn bó bởi một lời thề và lời cam kết đúng với y luật mà không truyền dạy cho ai khác. Tôi sẽ chỉ dẫn mọi chế độ có lợi cho người bệnh, tùy theo khă năng và sự phán đoán của tôi, tôi sẽ tránh mọi điều xấu và bất công.
Tôi sẽ không trao thuốc độc cho bất kỳ ai, kể cả họ yêu cầu và cũng không tự mình gợi ý cho họ, cũng như vậy, tôi cũng không trao cho bất cứ người nào thuốc sẩy thai. Tôi suốt đời hành nghề trong sự vô tư và thân thiết. Tôi sẽ không thực hiện những phẫu thuật mổ bang quang mà dành công việc đó cho những người chuyên. Dù bất cứ giá nào tôi cũng chỉ vì lợi ích của người bệnh, tránh mọi hành vi xấu xa, cố ý và đồi bại, nhất là tránh cám dỗ phụ nữ và thiếu niên tự do hay nô lệ.
Dù có nhìn hoặc nghe thấy gì trong xã hội, trong và ngoài lúc hành nghề của tôi. Tôi sẽ xin im lặng trước những điều không bao giờ để lộ ra và coi sự kín đáo trong trường hợp đó là một nghĩa vụ. Nếu tôi làm tròn lời thề này và không có gì vi phạm tôi sẽ hưởng một cuộc sống sung sướng và sẽ được hành nghề trong sự quý trọng mãi mãi của con người. Nếu tôi vi phạm lời thề này hay tôi tự phản bội thì tôi sẽ chịu một số phận khổ sở ngược lại.
Như vậy ngay từ buổi bình minh của lịch sử y học phương tây Hyppocrat đã đưa ra những quan điểm quan trọng, cốt lõi cho y đức của người thầy thuốc như chữa bệnh cho người nghèo, tận tâm, tận lực, hết lòng vì người bệnh. 10 z Quan niệm về y đức trong lịch sử y học phương Đông Ở phương Đông, y đức có nguồn gốc từ quan niệm đạo đức của người thầy thuốc phải rộng như biển cả, và tự mình phải minh. Phật giáo và thuyết nhân- quả luân hồi khuyên người thầy thuốc giỏi phải có đức độ, vị tha như lời khuyên của Phật “y đức là niết bàn”. Theo Lão học và Đạo học: Bản chất của y khoa là cứu người, cái đức của người thầy thuốc là cứu người mà không thấy rằng mình cứu người, không nói rằng mình cứu người Với lòng nhân ái cao cả “thương người như thể thương thân” nhân dân ta rất quý trọng nghề y và tôn vinh những người thầy thuốc hết mình vì người bệnh mà các bậc danh y như Tuệ Tĩnh (thế kỷ XIV), Hải Thượng Lãn Ông (1720 - 1791) đều hết sức chú trọng xây dựng và truyền đạt y đức tới người thầy thuốc.
Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác là một trong những tấm gương sáng về y đức, y đạo, y thuật của y học cổ truyền Việt Nam. Trong suốt cuộc đời rèn luyện và phục vụ y học, ông luôn tự nhắc nhở mình phải: “Tiến đức, tu nghiệp”. Tiến đức là mỗi ngày phải rèn luyện cho toàn thiện, toàn mỹ đạo đức của người hành nghề y. Tu nghiệp là hàng ngày phải chăm chỉ học tập cho y thuật ngày càng giỏi.
Đối với Hải Thượng Lãn Ông, đạo làm thuốc không chỉ bó hẹp trong phạm vi chuyên môn nghề nghiệp, mà còn bao hàm cả đạo đức nghề nghiệp. Y thuật phải gắn liền với y đức. Thấm nhuần chủ nghĩa nhân đạo trong nghề y, Hải Thượng Lãn Ông cho rằng, một người thầy thuốc chân chính không những phải có kiến thức vững vàng về chuyên môn, mà còn phải xác định cho mình những quy chuẩn đạo đức đúng đắn, đó là ý nghĩa đích thực của đạo làm thuốc và cũng là bí quyết để xây dựng và phát triển nghề y. Ông viết: “Suy nghĩ thật sâu xa tôi hiểu rằng thầy thuốc là bảo vệ sinh mạng cho con người, sống chết một tay mình nắm, họa phúc một tay mình giữ.
Thế thì đâu có thể kiến thức không đầy đủ, đức hạnh không trọn vẹn, tâm 11 z hồn không rộng lớn, hành vi không thận trọng mà dám liều lĩnh học đòi cái nghề cao quý đó chăng ” [44, tr.159] Trong Y huấn cách ngôn, ông viết: “Đạo làm thuốc là một nhân thuật, chuyên bảo vệ sinh mạng cho con người, lo cái lo của người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc cứu sống mọi người làm nhiệm vụ của mình, không nên cầu lợi, kể công” [44, tr.153] Từ những quan niệm đó ông đã đưa ra các chuẩn mực của người thầy thuốc cần phải có: Nhân, minh, trí, đức, thành, lượng, khiêm, cần. Như vậy, có thể thấy rằng Hải Thượng Lãn Ông là một trong những danh y nổi tiếng trong lịch sử y học dân tộc ta, ông đã nêu ra những chuẩn mực sâu sắc về đạo nghề nghiệp. Đó chính là đạo đức nghề nghiệp-y đức có giá trị cho muôn đời sau. Quan niệm về y đức giai đoạn hiện đại Kế thừa truyền thống y đức của ông cha, tiếp thu y đức nhân loại, trên cương vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc và một nhà văn hóa lớn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc trau rồi và rèn luyện y đức.
Người đã nhiều lần gửi thư, trực tiếp gặp, thăm các cơ sở y tế và nói rõ quan điểm của Đảng và Chính phủ ta về phẩm chất đạo đức của người thầy thuốc. Trong thư gửi Hội nghị quân y tháng 8/1948, Bác viết: “Người thầy thuốc chẳng những có nhiệm vụ cứu chữa bệnh tật mà còn phải nâng đỡ tinh thần cho những người ốm yếu”. Người có câu: “Lương y kiêm từ mẫu” nghĩa là : “Người thầy thuốc phải là người mẹ hiền”[37, tr.395] Trong thư gửi Hội nghị cán bộ y tế toàn quốc tháng 6/1953, Người đã chỉ ra những việc cán bộ y tế cần làm: “Về chuyên môn luôn luôn học tập, nghiên cứu để luôn tiến bộ, nhưng phải chú trọng cái gì thiết thực và thích hợp với hoàn cảnh kháng chiến của ta;Về chính trị cần trau rồi tư tưởng và đạo đức của người cán bộ trong chế độ dân chủ: yêu nước, yêu dân, yêu nghề, đoàn kết nội bộ, thi đua học tập, thi đua công tác’’. Trong thư gửi 12 z cán bộ y tế ngày 27/2/1955 một lần nữa Người nhắc nhở: “Người bệnh phó thác tính mệnh nơi các cô, các chú việc chữa bệnh tật và sức khỏe cho đồng bào.
Đó là nhiệm vụ vẻ vang, vì vậy cán bộ phải thương yêu chăm sóc người bệnh như anh em ruột thịt mình, coi họ đau đớn cũng như mình đau đớn, lương y phải như từ mẫu [37, tr.478] Như vậy, Hồ Chí Minh đã nâng nội dung y đức lên một bước: “Muốn hồng phải chuyên”, tức là đòi hỏi phải thương yêu bệnh nhân và không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ. Lời dạy của Người có sức thuyết phục và sức cảm hóa mạnh là vì Người đã nêu một tấm gương sáng về lòng thương yêu vô hạn đối với nhân dân, với đức hi sinh cao cả, về lối sống giản dị, mẫu mực và trong sáng. Ngày nay, trong bối cảnh mới của đất nước, vấn đề y đức cũng đang được đặt ra như một vấn đề bức súc. Sự chuyển đổi từ một nền y tế bao cấp sang một nền y tế trong cơ chế thị trường, những tác động tiêu cực của nó ảnh hưởng không nhỏ đến vấn đề giữ gìn đạo đức, phẩm chất của người thầy thuốc.
Nhận thức rõ tính bức xúc trên đây, trong thời gian qua ngành y tế bằng nhiều biện pháp đã đặc biệt quan tâm đến vấn đề xây dựng y đức, với quyết tâm càng ngày càng nâng cao hơn nữa lòng tin của nhân dân đối với ngành y tế. Bộ y tế đã ban hành 12 điều quy định về y đức. Có thể nói rằng 12 điều quy định này đã được dư luận rộng rãi nhân dân trong cả nước đồng tình và ủng hộ. Ở trong ngành y tế đã và đang có những đợt sinh hoạt chính trị rộng rãi để quán triệt, tổ chức thực hiện 12 điều quy định về y đức.
Những nội dung trọng tâm của 12 điều y đức là những quy định về tinh thần trách nhiệm, thái độ của người thầy thuốc đối với bệnh nhân, thái độ niềm nở, tận tình, khẩn trương tổ chức khám chữa, tôn trọng bệnh nhân không phân biệt giàu nghèo.