Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên vô cùng quý giá, nó cung cấp rất nhiều sản phẩm có lợi cho cuộc sống như: gỗ xây nhà, làm bàn ghế, thuốc chữa bệnh, thực phẩm hàng ngày, cây xanh bóng mát, thuốc nhuộm vv. Ngoài ra rừng còn là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, luôn gắn liền với đời sống của cộng đồng các dân tộc miền núi. Tùy theo từng nhóm hộ giàu nghèo, mà họ có mức độ phụ thuộc vào rừng khác nhau, việc tìm hiểu sự phụ thuộc vào tài nguyên rừng có thể giúp chúng ta hiểu thành phần nào tác động vào rừng mạnh mẽ nhất để từ đó có những biện pháp quản lý cũng như chính sách ưu đãi, hay tạo điều kiện để phát triển tài nguyên rừng tại chỗ, nhằm giúp họ có nguồn thu nhập ổn định, việc làm này rất có ý nghĩa đối với nhóm hộ nghèo, trung bình, là những hộ dân đã và đang và đang sống nhờ vào tài nguyên thực vật. Tuy nhiên hiện nay cuộc sống có phần được cải thiện nhưng rừng vẫn là người bạn đem đến những nét văn hóa, xã hội, kinh tế cho người dân nơi đây.
Tuy hiện nay cuộc sống đã có phần được cải thiện nhưng rừng vẫn là người bạn đem đến những nét văn hóa, xã hội, kinh tế cho người dân nơi đây. Những sản phẩm từ rừng nói chung và tài nguyên rừng nói riêng, được người dân thu hái có giá trị rất cao trong cuộc sống, cũng như trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân. Ngoài ra tài nguyên thực vật cũng là sản phẩm hàng hóa nhằm làm tăng thu nhập của cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào rừng. Cuộc sống ngày càng phát triển thì nhận thức của con người về tài nguyên thực vật cũng khác đi, họ chuộng những sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên hơn là những sản phẩm được chế từ những nguyên vật liệu khác, do đó việc mua bán lâm sản trên thị trường càng trở nên mạnh mẽ và sôi động hơn.
Và thật sự tài nguyên thực vật là một nguồn tài nguyên có giá trị trong việc phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ môi trường, do đó nhu cầu sử dụng đối với các loài đặc sản đó ngày càng cao hơn. n 2 Trong bối cảnh hiện nay, với hàng loạt các chính sách bảo vệ rừng được áp dụng thì các vườn quốc gia, các khu bảo tồn ngày một càng nhiều, việc quản lý khai thác các loại tài nguyên thực vật của các cán bộ kiểm lâm ngày một chặt chẽ hơn. Việc đó khiến cho người dân gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống. Vậy người dân sống gần rừng, họ phải khai thác, sử dụng các loại tài nguyên như thế nào để cho tài nguyên thực vật vừa có vai trò tích cực trong việc xóa đói giảm nghèo, vừa phải đảm bảo cho mục tiêu bảo vệ và bảo tồn được các cơ quan, ban, ngành đặt ra? Đó là vấn đề cấp bách đã thôi thúc cho mục tiêu của đề tài được đặt ra nhằm tìm hiểu tình hình sử dụng và gây trồng các loại tài nguyên thực vật trên đất canh tác của người dân xã La Bằng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, để đảm bảo luôn cung cấp nguồn tài nguyên thực vật cho thị trường một cách lâu dài trong bối cảnh quản lý rừng nghiêm ngặt như hiện nay từ những lý do đã thôi thúc tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu giá trị tài nguyên thực vật trạng thái rừng phục hồi tự nhiên(2b) tại xã La Bằng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên" được thực hiện nhằm tìm ra giá trị tài nguyên thực vật và hiện trạng khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thực vật của cộng đồng dân cư ở đây để từ đó có biện pháp để bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật ở địa bàn nghiên cứu.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đề tài thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau: - Đánh giá được thực trạng sử dụng, quản lý tài nguyên thực vật quý hiếm có nguy cơ cần bảo tồn nguồn gen cao tại xã La Bằng. - Phát hiện được khả năng ứng dụng nhóm giải pháp ưu tiên, trong việc quản lý tài nguyên rừng đặc biệt là các loài thực vật quý tại địa bàn nghiên cứu - Xác định được giải pháp ưu tiên trong quản lý tài nguyên rừng và phân tích tính ưu việt của chúng tại xã La Bằng. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp sinh viên làm quen với việc nghiên cứu khoa học, củng cố kiến thức đã học, vận dụng lý thuyết vào thực tế; biết cách thu n 3 thập, phân tích và xử lý thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với công đồng thôn bản và người dân.
Ý nghĩa trong thực tiễn Đề tài góp phần nghiên cứu về việc sử dụng các loài tài nguyên thực vật để làm thuốc, thực phẩm, màu nhuộm…. nhằm bảo nguồn gen quý hiếm của rừng. n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Khái niêm về tài nguyên thực vật Thực vật rừng là một nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia. Việt Nam nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nên có một hệ thực vật vô cùng phong phú và đa dạng.
Tài nguyên thực vật rừng (TNTV) nước ta mới được nghiên cứu kể từ cuối thế kỷ thứ 19. Tổng quan về TNTV TNTV có vai trò rất quan trọng đối với sinh kế của các hộ dân sống gần rừng. Họ sử dụng TNTV để làm lương thực, thức ăn chăn nuôi gia súc vì chúng là nguồn thực phẩm chứa nhiều đạm, chất béo, năng lượng, vitamin và khoáng chất. Ngoài ra TNTV còn được sử dụng làm dược liệu, vật liệu xây dựng, trang trí và các đồ tiêu dùng khác, một số khác còn được đem bán để tăng thêm thu nhập cho gia đình hoặc đổi lấy các mặt hàng thiết yếu khác như gạo, quần áo.
Các kiến thức về sử dụng TNTV của người đã được hình thành rất lâu đời và rất phong phú. Ngoài ra TNTV còn đóng góp nhiều cho nền kinh tế của đất nước. Ví dụ như tre nứa, công ty xuất khẩu mây tre (Batotex) chỉ 5 tháng đầu năm 2001 đã xuất khẩu hàng bàn ghế mây tre đạt giá trị 2 triệu USD. Theo định nghĩa của Tổ chức Nông Lương thế giới (FAO) năm 1999, TNTV là các sản phẩm nguồn gốc sinh vật (không kể gỗ công nghiệp) có ở rừng, đất rừng và cả các cây cối bên ngoài rừng.
Giá trị của TNTV - Giá trị về mặt kinh tế: trên thế giới có khoảng 150 loài TNTV có giá trị kinh tế, giá trị trao đổi nằm khoảng 5 đến 10 tỷ đô la (1990). Giá trị về mặt kinh tế của TNTV không những thể hiện ở giá trị trao đổi hàng hoá mà TNTV còn là nguồn thu nhập, nguồn sống của các gia đình, cộng đồng sống gần rừng và phụ thuộc vào rừng. TNTV không những góp phần vào bữa ăn của người dân mà còn được chế biến làm thuốc chữa bệnh, đó là một nguồn dược liệu hiệu quả và rẻ tiền. Theo đánh giá của n 5 cơ quan y tế thế giới (WHO) thì 80% dân số các nước đang phát triển dùng TNTV để chữa bệnh và làm thực phẩm.
- Giá trị về mặt xã hội: TNTV góp phần vào ổn định và an ninh cho đời sống người dân phụ thuộc vào rừng. TNTV tạo ra thu nhập thường xuyên cho người dân, tạo công ăn việc làm tại chỗ, giải quyết đói và thiếu thực phẩm. - Giá trị về mặt môi trường: TNTV góp phần vào bảo tồn đa dạng sinh học, cân bằng sinh thái. Không những thế TNTV còn góp phần vào gián tiếp bảo vệ rừng, nguồn nước.
Tổng quan về quản lý TNTV ở Việt Nam Ở nước ta, kiểu rừng chủ yếu là nhiệt đới ẩm quanh năm nên rất đa dạng về hệ động thực vật. Do đó nguồn tài nguyên TNTV rất đa dạng và phong phú. Hiện nay các nhà thực vật học đã thống kê được trên 12.000 loài cây, trong đó 7.000 loài đã được mô tả, 5.000 loài còn chưa được biết công dụng, phần lớn là các loài cây dưới tán rừng không cho gỗ. Trong số những loài đã biết có 113 loài cây cho chất thơm; 800 loài cho tannin; 93 loài chứa chất làm thuốc nhuộm; 458 loài có tinh dầu; 473 loài chứa dầu và 1863 loài cây dược liệu.
TNTV ngày nay được sử dụng không những trong nhân dân, cộng đồng sống gần rừng mà còn có giá trị rất cao trong hàng hóa xuất khẩu và nguyên liệu công nghiệp đóng góp vào phát triển kinh tế đất nước. Tuy nhiên cho đến nay việc khai thác và sử dụng theo hướng bảo tồn và phát triển bền vững vẫn chưa được quan tâm từ cả 2 góc độ người dân và chính quyền địa phương. Hiện nay nhà nước chỉ ban hành các chính sách khai thác, tiêu thụ và hưởng lợi chứ chưa có một nghị định nào quy định việc quản lý bảo vệ và xử phạt các hành vi vi phạm về khai thác TNTV. Các chính sách, quyết định liên quan đến quản lý TNTV đã được nhà nước ban hành như: nghị định 32/2006/NĐ-CP quy định các loại thực vật động vật cấm khai thác và hạn chế khai thác; quyết định 661/TTg ngày 29/07/1998 có quy định mọi sản phẩm khai thác từ rừng trồng, tre, nứa và lâm sản phụ khai thác từ rừng tự nhiên được tự do lưu thông trên thị trường; ngoài ra còn có các quyết định 664/TTG quy định về việc xuất khẩu một số TNTV có giá trị; nghị định số 18/HĐBT về việc tận thu các loại TNTV.
n 6 Nhìn chung công tác quản lý bảo vệ các loại TNTV trong đó có các loại TNTV có giá trị cao về mặt kinh tế và khoa học gặp rất nhiều khó khăn. Việc khai thác không có tính bền vững đang dẫn đến nguy cơ là mất đi nguồn gen và suy thoái số lượng loài. Việc bảo tồn TNTV đang gặp những khó khăn và thách thức sau: - Các loạiTNTV dưới tán rừng chưa được coi trọng bảo tồn. - Việt Nam mới có các khu bảo tồn chung về hệ sinh thái hay loài, TNTV chưa được coi là đối tượng bảo vệ quan trọng của các khu bảo tồn.
Trong chương trình theo dõi diễn biến tài nguyên rừng, đối tượng TNTV cũng chưa được kiểm kê, thống kê đẩy đủ.