CHƯƠNG 1 - BÀI TOÁN ĐỘNG LỰC HỌC CÔNG TRÌNH Thuật ngữ "động” có thể được hiểu đơn giản như là biến đổi theo thời gian [19, tr. Vậy tải trọng động là bất cứ tải trọng nào mà độ lớn, hướng hoặc vị trí thay đổi theo thời gian. Trong quá trình đó, các khối lượng trên công trình được truyền gia tốc nên phát sinh lực quán tính đặt tại các khối lượng. Lực quán tính tác dụng lên công trình gây ra hiện tượng dao động.
Dao động đó được biểu thị dưới dạng chuyển vị của kết cấu. Việc tính toán công trình có xét đến lực quán tính xuất hiện trong quá trình dao động được gọi là giải bài toán dao động công trình [10, tr. Phản ứng của kết cấu đối với tải trọng động, nghĩa là các ứng suất và độ võng xuất hiện khi đó, cũng là động (biến thiên theo thời gian). Nói chung, phản ứng của kết cấu đối vói tải trọng động được biểu diễn thông qua chuyển vị của kết cấu.
Các đại lượng phản ứng khác có liên quan như nội lực, ứng suất, biến dạng.đều được xác định sau khi có sự phân bố chuyển vị của hệ. Đôi khi, việc giải quyết bài toán động lực học công trình còn được tiến hành bằng việc đưa vào các hệ số động. Khi đó, nội lực, chuyển vị và mọi tham số của hệ đều được tính toán thông qua hệ số động với các kết quả tính toán tĩnh. Tất cả các đại lượng đó đều là các giá trị cực đại ứng với một thời điểm xác định, không phải là các hàm theo biến thòi gian.
Đặc trưng cơ bản của bài toán động lực học: Tải trọng thay đổi theo thời gian nên trạng thái ứng suất - biến dạng của hệ cũng thay đổi theo thời gian. Do đó, bài toán động sẽ không có nghiệm chung duy nhất như bài toán tĩnh. Vì vậy, bài toán động phức tạp và khó khăn hơn nhiều so với bài toán tĩnh. Sự cần thiết phải kể đến lực quán tính là điểm khác biệt cơ bản nhất của bài toán động lực học so với bài toán tĩnh.
Ngoài ra, việc xét đến ảnh hưởng của lực cản cũng là một đặc trưng cơ bản phân biệt hai bài 3 toán trên. Lực cản: Trong tính toán, đôi khi không xét đến ảnh hưởng của lực cản nhưng lực cản luôn luôn có mặt và tham gia vào quá trình chuyển động của hệ. Lực cản xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác nhau và ảnh hưởng của chúng đến quá trình dao động là rất phức tạp. Trong tính toán, đưa ra các giả thiết khác nhau về lực cản, phù hợp với điều kiện thực tế nhất định.
Trong đa số các bài toán dao động công trình, ta thường sử dụng mô hình vật liệu biến dạng đàn nhớt (ma sát nhớt) do nhà cơ học người Đức W.Voigt kiến nghị: xem lực cản tỷ lệ bậc nhất vái vận tốc dao động. Công thức của lực cản: Pc = Cy với c là hệ số tắt dần. Ngoài ra còn đưa ra một số giả thiết cơ bản sau: * Lực cản theo giả thiết Xôrôkin: là giả thiết về lực cản trong phi đàn hồi. Lực cản trong phi đàn hồi là lực cản tính đến sự tiêu hao năng lượng trong hệ, được biểu thị trong việc làm tổn thất trễ năng lượng biến dạng trong quá trình dao động.
Nó không phụ thuộc vào tốc độ biến dạng mà phụ thuộc vào giá trị biến dạng.Trong đó, quan hệ giữa các biến dạng chung (độ võng, góc xoay) với tải trọng ngoài là quan hệ phi tuyến. Công thức của lực cản: Pc= i Pđ 2 trong đó Pđ là lực đàn hồi; P là hệ số tiêu hao năng lượng. Ở các hệ đàn hồi tuyến tính: Pđ - ky với k là hệ sổ cứng (lực gây chuyển vị bằng 1 đơn vị)]. *Lực cản ma sát khô của Couiomb (Fms): tỷ lệ vói áp lực vuông góc N và có phương ngược với chiều chuyển động.
4 Công thức của lực cản: Fms = . Lực cản sẽ làm cho chu kỳ dao dộng dài hơn. Trong thực tế, có những công trình bị cộng hưởng nhưng chưa bị phá hoại ngay vì có hệ số cản khác không. Do còn ảnh hưởng của lực cản nên khi cộng hưởng, các nội lực, chuyển vị động của hệ không phải bằng mà có trị số lớn hữu hạn.
Đặc trưng động của hệ dao động tuyến tính: Dao động tuyến tính là dao động mà phương trình vi phân mô tả dao động là phương trình vi phân tuyến tính. Đặc trưng động của hệ dao động tuyến tính bao gồm: khối lượng của hệ, tính chất đàn hồi của hệ (độ cứng, độ mềm), nguồn kích động, tần số dao động (tần số dao động riêng, dạng dao động riêng), hệ số tắt dần. Bậc tự do cùa hệ đàn hồi là số thông số hình học độc lập cần thiết để xác định vị trí của hệ tại một thời điểm bất kỳ khi có chuyển động bất kỳ. Vấn đề xác định các tần số dao động riêng và các dạng dao động riêng của bài toán dao động hệ hữu hạn bậc tự do tương ứng với bài toán xác định các trị riêng và vecto riêng của đại số tuyến tính.
Thông thường, để đánh giá một công trình chịu tải trọng động, chúng ta thường đánh giá sơ bộ thông qua tần số dao động riêng thứ nhất và dạng đao động riêng thứ nhất (tần số dao động cơ bản và dạng dao động cơ bản) 1. Dao động tuần hoàn - Dao động điểu hòa: Hầu như bất cứ hệ kết cấu nào cũng có thể chịu một dạng tải trọng động nào đó trong suốt quá trình sống của nó (tải trọng tĩnh được xem như dạng đặc biệt của tải trọng động). Các tải trọng được phân thành: tải trọng tuần hoàn và tải trọng không tuần hoàn. Các tải trọng không tuần hoàn có thể là các tải trọng xung ngắn hạn hoặc có thể là các tải trọng tổng quát dài hạn, các dạng đơn giản hoá có thể dùng được.
5 Một tải trọng tuần hoàn thể hiện sự biến thiên theo thời gian giống nhau liên tiếp đối với một số lượng lớn chu kỳ. Tải trọng tuần hoàn đơn giản nhất có dạng hình sin (hoặc cosin) và được gọi là điều hoà đơn giản. Nhờ có phân tích Fourier mà bất cứ một tải trọng tuần hoàn cũng có thể được biễu diễn như là một chuỗi các thành phần điều hoà đơn giản. Tải trọng tuần hoàn gây ra dao động tuần hoàn trong kết cấu.
Dao động tuần hoàn: Là dao động được lặp lại sau những khoảng thời gian T nhất định. Nếu dao động được biêu diễn bởi hàm số của thời gian y(t) thì bất kỳ dao động tuần hoàn nào cũng phải thỏa mãn: y(t) = y(t+T). Thời gian lặp lại dao động T được gọi là chu kỳ của dao động và nghịch đảo của nó f = 1/T được gọi là tần số. Dạng đơn giản nhất của dao động tuần hoàn là dao động điều hòa.
Dao động điều hòa: thường được mô tả bằng hình chiếu trên một đường thẳng của một điểm di chuyển trên một vòng tròn với vận tốc góc . Do đó chuyển vị y được viết: y = Asin t. Bởi vì dao động lặp lại trong khoảng thời gian 2 nên có mối liên hệ: 2 / 2f Vận tốc và gia tốc cũng là điều hòa với cùng tần số của dao động nhưng lệch với độ dịch chuyển lần lượt là /2 và : = Asin( t+ /2 ) = - 2Asin t = 2Asin( t+ ) Vậy: = - 2t => gia tốc tỷ lệ với độ dịch chyển. Các phương pháp để xây dựng phương trình chuyển động: Phương trình chuyển động của hệ có thể xây dựng dựa trên cơ sở của phương pháp tĩnh hoặc các nguyên lý biến phân năng lượng.
Các biểu thức toán 6 học để xác định các chuyển vị động được gọi là phương trình chuyển động của hệ, nó có thể được biểu thị dưới dạng phương trình vi phân. Phương pháp tĩnh động học: [Nội dung nguyên lý D’Alembert đối với cơ hệ: trong chuyển động của cơ hệ, các lực thực sự tác dụng lên chất điểm của hệ gồm nội lực và ngoại lực cùng với các lực quán tính lập thành hệ lực cân bằng] Dựa trên cơ sở những nguyên tắc cân bằng của tĩnh học có bổ sung thêm lực quán tính viết theo nguyên lý D’Alember, điều kiện cân bằng (tĩnh động) đối với các lực tổng quát viết cho hệ n bậc tự do: Q J k * k k 1. n 0 trong đó: Qk - lực tổng quát của các lực đã cho. Jk - lực tổng quát của các lực quán tính của các khối lượng, tương ứn với các chuyển vị tổng quát qt.
xi, yi, zi - lực các chuyển vị của khối lượng mi theo phương các trục toạ độ, biểu diễn thông qua các toạ độ tổng quát qk.,qn) yi = yi (q1, q2, .,qn) zi = zi (q1, q2, .,qn) Cũng có thể viết: Jk = -Mkqk, với Mk là khối lượng quy đổi, tương ứng với chuyển vị tổng quát qk. Phương pháp năng lượng: Dựa trên định luật bảo toàn năng lượng, trường hợp bỏ qua các lực ngăn cản chuyển động, ta có: K + U = const. trong đó: K - động năng của hệ: 7 mi vi2 v(2z ) K= m( z ) dz 2 2 U - thế năng của hệ, có thể được biểu thông qua công của các ngoại lực hoặc công của các nội lực (trường hợp hệ phẳng): 1 1 U= 2 Pi cos( Pi i ) dP. cos( dP, ) 2 Hoặc: 1 M 2 ds N 2 ds Q 2 ds U= 2 EJ EF GF 1. Phương pháp ứng dụng nguyên lý công ảo: [Nội dung của nguyên lý: điều kiện cần và đủ để một cơ liên hệ lý tưởng giữ và dừng được cân bằng tại một vị trí đã cho là tổng công ảo của tất cả các lực hoạt động tác dụng lên hệ đều bằng không trong di chuyển ảo bất kỳ từ vị trí đã cho: Nguyên lý được áp dụng như sau: U i Ti 0 (i=1 n ) trong đó: U i - công khả dĩ của nội lực.
Ti - công khả dĩ của ngoại lực (gồm lực kích thích, lực cản, lực quán tính). Trong ba phương pháp đã giới thiệu ở trên, phương pháp tĩnh động đưa ra cách giải quyết đơn giản cho hệ một số bậc tự do. Sự cần thiết phải xem xét các lực liên kết và các biểu đồ vật thể tự do trong phương pháp này dẫn đến những khó khăn đại số đối với những hệ có bậc tự do cao hơn.
