Luận văn thạc sĩ quản lý khoa học và công nghệ xây dựng mô hình hiệu quả cho sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo nghiên cứu trường hợp viện khoa học và công nghệ việt nam và đại học quốc gia hà nội

Khám phá mô hình hiệu quả kết hợp nghiên cứu khoa học và đào tạo tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam & Đại học Quốc gia Hà Nội.

• Tác giả: Bùi Việt Nga
• Người hướng dẫn: gS. Nguyễn Văn Điệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý Khoa học và Công nghệ
• Đề tài: Xây Dựng Mô Hình Hiệu Quả Cho Sự Kết Hợp Giữa Nghiên Cứu Khoa Học Và Đào Tạo
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO
• 1.1. Nghiên cứu khoa học
• 1.2. Năng lực nghiên cứu khoa học
• 1.3. Hoạt động đào tạo
• 1.4. Năng lực đào tạo
• 1.4.1. Nguồn nhân lực
• 1.4.2. Vật lực
• 1.5. Quan hệ giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo
• 2. CHƯƠNG 2: XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA HỆ THỐNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO VÀ CÁC MÔ HÌNH LIÊN KẾT GIỮA NGHIÊN CỨU VÀ ĐÀO TẠO ĐANG CÓ TẠI VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP ĐỂ MÔ HÌNH LIÊN KẾT NGHIÊN CỨU - ĐÀO TẠO GIỮA VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM VÀ ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI HOẠT ĐỘNG HIỆU QUẢ
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình kết hợp nghiên cứu khoa học và đào tạo

Mô hình kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo tại Việt Nam đang trở thành một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hội nhập toàn cầu. Nền giáo dục Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc kết hợp này không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo mà còn tạo ra những sản phẩm nghiên cứu có giá trị thực tiễn. Theo tác giả, việc xây dựng mối liên hệ hữu cơ giữa nghiên cứu và đào tạo là cần thiết để phát triển bền vững hệ thống giáo dục. "Chúng ta cần tạo lập được mối liên hệ hữu cơ giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo".

1.1. Tình hình hiện tại của giáo dục và nghiên cứu tại Việt Nam

Tình hình hiện tại cho thấy, giáo dục đại học tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào đào tạo, trong khi nghiên cứu khoa học chưa được chú trọng đúng mức. Tỷ lệ sinh viên trên giảng viên cao, dẫn đến việc giảng viên không có đủ thời gian để tham gia vào các hoạt động nghiên cứu. Điều này tạo ra sự mất cân đối trong hệ thống giáo dục, khi mà nghiên cứu khoa học tại các trường đại học chưa tương xứng với đội ngũ giảng viên đông đảo. "Nghiên cứu khoa học tại các trường đại học chưa tương xứng với đội ngũ giảng viên đông đảo và sứ mạng đào tạo nhân lực trình độ cao cho đất nước".

II. Các mô hình kết hợp nghiên cứu và đào tạo trên thế giới

Trên thế giới, có hai mô hình chính cho sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo. Mô hình đầu tiên là nghiên cứu và đào tạo được thực hiện chủ yếu trong một hệ thống là các trường đại học. Mô hình thứ hai cho phép nghiên cứu và đào tạo diễn ra độc lập tại các viện nghiên cứu và trường đại học. Mô hình thứ hai thường mang lại nhiều lợi ích hơn, khi mà các viện nghiên cứu có thể tập trung vào các dự án nghiên cứu chuyên sâu, trong khi các trường đại học có thể tập trung vào việc giảng dạy. "Nghiên cứu khoa học và đào tạo chủ yếu được thực hiện trong một hệ thống là các trường đại học".

2.1. Lợi ích của việc kết hợp nghiên cứu và đào tạo

Việc kết hợp giữa nghiên cứu và đào tạo mang lại nhiều lợi ích cho cả hai bên. Đối với sinh viên, họ có cơ hội tiếp cận với các nghiên cứu mới nhất, từ đó nâng cao kiến thức và kỹ năng thực tiễn. Đối với giảng viên, việc tham gia vào các dự án nghiên cứu giúp họ cập nhật kiến thức và nâng cao trình độ chuyên môn. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo ra một môi trường học tập tích cực. "Các trường đại học có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo ra những nhà khoa học hàng đầu trong lực lượng nghiên cứu".

III. Đề xuất mô hình kết hợp hiệu quả tại Việt Nam

Dựa trên thực trạng hiện tại và các mô hình thành công trên thế giới, tác giả đề xuất một mô hình kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo tại Việt Nam. Mô hình này sẽ bao gồm việc thiết lập các liên kết chặt chẽ giữa các viện nghiên cứu và các trường đại học, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao chất lượng đào tạo. Cần có các chính sách hỗ trợ từ phía nhà nước để khuyến khích sự hợp tác này. "Cần phải xây dựng mô hình như thế nào để cho sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo có hiệu quả?".

3.1. Các chính sách hỗ trợ cần thiết

Để mô hình kết hợp giữa nghiên cứu và đào tạo hoạt động hiệu quả, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính phủ. Các chính sách này có thể bao gồm việc cấp kinh phí cho các dự án nghiên cứu, tạo điều kiện cho giảng viên tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, và khuyến khích sự hợp tác giữa các viện nghiên cứu và trường đại học. "Kết quả thu được vẫn còn nhiều điều cần phải xem xét và nghiên cứu".

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo trở thành một yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đại học và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Tỷ lệ sinh viên trên cán bộ giảng dạy tại các trường đại học Việt Nam hiện đạt khoảng 30/1, cao hơn nhiều so với mức trung bình thế giới (10-15/1), dẫn đến áp lực lớn cho giảng viên trong việc cân bằng giữa giảng dạy và nghiên cứu. Mục tiêu của luận văn là xây dựng mô hình hiệu quả cho sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo, lấy nghiên cứu trường hợp Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) và Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU) làm trọng tâm, trong phạm vi thời gian từ năm 2003 đến 2007.

Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng liên kết giữa hai hệ thống này, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm tối ưu hóa sự phối hợp, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và chất lượng đào tạo. Việc xây dựng mô hình kết hợp hiệu quả không chỉ giúp tận dụng tối đa nguồn lực khoa học, công nghệ, tài chính và nhân lực mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu. Các chỉ số như tỷ lệ bài báo công bố quốc tế (khoảng 66% do nội lực trường đại học và viện nghiên cứu đóng góp) và kinh phí đầu tư cho nghiên cứu khoa học cũng được xem xét để làm cơ sở đánh giá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về phương pháp luận nghiên cứu khoa học, hoạt động đào tạo đại học và các khái niệm liên quan đến mối quan hệ giữa nghiên cứu và đào tạo. Hai lý thuyết trọng tâm bao gồm:

1. Lý thuyết về năng lực nghiên cứu khoa học: Năng lực nghiên cứu được hiểu là kỹ năng phát hiện vấn đề, hình thành và chứng minh luận điểm khoa học, sử dụng các phương pháp thích hợp để tạo ra kết quả nghiên cứu có giá trị. Tiêu chí đánh giá năng lực bao gồm khả năng phát hiện mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tế, đặt câu hỏi nghiên cứu, xây dựng luận điểm và chứng minh bằng luận cứ đa dạng.

2. Lý thuyết về mô hình đại học nghiên cứu (Research University): Đại học nghiên cứu là mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực, kết hợp chặt chẽ giữa đào tạo và nghiên cứu khoa học nhằm tạo ra tri thức mới và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Mô hình này nhấn mạnh nguyên tắc "đào tạo qua nghiên cứu và cho nghiên cứu", giúp sinh viên vừa tiếp nhận kiến thức vừa tham gia vào quá trình sáng tạo tri thức.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: nghiên cứu khoa học, đào tạo đại học, năng lực nghiên cứu, mô hình phối hợp viện - trường, và đại học nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu và phỏng vấn sâu:

• Nguồn dữ liệu: Bao gồm các bài báo chuyên ngành, tài liệu trên Internet, số liệu thống kê từ các báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cũng như các báo cáo nghiên cứu trong nước và quốc tế.

• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện 30 cuộc phỏng vấn với cán bộ nghiên cứu tham gia đào tạo, cán bộ quản lý và giảng viên đại học tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn từ tháng 7/2007 đến tháng 9/2008. Các cuộc phỏng vấn tập trung vào xu hướng phát triển hệ thống giáo dục, điều kiện để mô hình phối thuộc hoạt động hiệu quả, và các khó khăn, thuận lợi trong liên kết.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Lựa chọn các đối tượng có vai trò quan trọng trong hoạt động nghiên cứu và đào tạo nhằm đảm bảo tính đại diện và sâu sắc của thông tin thu thập.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp phân tích định tính để tổng hợp, so sánh và đánh giá các thông tin thu thập được, đồng thời đối chiếu với các mô hình quốc tế để rút ra bài học phù hợp.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2003-2007, với thu thập dữ liệu và phỏng vấn diễn ra từ 2007 đến 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng phân tách giữa nghiên cứu và đào tạo: Tại Việt Nam, nghiên cứu khoa học và đào tạo thường được tổ chức độc lập, với các viện nghiên cứu và trường đại học hoạt động riêng biệt. Điều này dẫn đến lãng phí nguồn lực và hạn chế sự phát triển đồng bộ. Tỷ lệ sinh viên trên giảng viên tại các trường đại học là khoảng 30/1, cao hơn nhiều so với mức 10-15/1 ở các nước phát triển, gây áp lực lớn cho giảng viên trong việc cân bằng giữa giảng dạy và nghiên cứu.

2. Mô hình phối thuộc hiệu quả tại Pháp: Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS) đã xây dựng thành công mô hình các đơn vị nghiên cứu hỗn hợp (UMR) phối hợp với các trường đại học, chiếm hơn 90% tổng số đơn vị nghiên cứu. Mô hình này giúp tăng cường sự gắn kết giữa nghiên cứu và đào tạo, với tỷ lệ cán bộ nghiên cứu thuộc CNRS là 19%, giảng viên nghiên cứu của đại học chiếm 49%, và các kỹ thuật viên chiếm phần còn lại. Kinh phí hoạt động của CNRS năm 2008 đạt 3.277 triệu Euro, tương đương gần 80.000 tỷ đồng Việt Nam, gấp hàng trăm lần so với kinh phí của VAST.

3. Thực trạng tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Đại học Quốc gia Hà Nội: VAST có hơn 3.000 cán bộ khoa học, trong đó có trên 200 giáo sư và phó giáo sư, hơn 600 tiến sĩ, tập trung nghiên cứu đa ngành với 9 hướng trọng điểm. Đại học Quốc gia Hà Nội có gần 2.400 cán bộ, trong đó 1.418 giảng viên với 41 giáo sư và 225 phó giáo sư. Tuy nhiên, hoạt động nghiên cứu và đào tạo chưa được phối hợp chặt chẽ, sản phẩm nghiên cứu chưa được ứng dụng hiệu quả trong đào tạo. Kinh phí dành cho nghiên cứu của VNU tăng từ khoảng 24 triệu đồng năm 2001 lên gần 50 triệu đồng năm 2007.

4. Mô hình phối hợp viện - trường tại lĩnh vực y tế: Trường Đại học Y Hà Nội và các bệnh viện lớn như Bạch Mai, Việt Đức đã xây dựng mô hình phối hợp hiệu quả, với cán bộ kiêm nhiệm giữa viện và trường, giúp nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, đồng thời cải thiện chất lượng điều trị. Ví dụ, Bộ môn Phụ sản có 100% cán bộ làm việc tại Bệnh viện Phụ sản Trung ương, đồng thời tham gia giảng dạy tại trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự phân tách giữa nghiên cứu và đào tạo tại Việt Nam xuất phát từ lịch sử tổ chức mạng lưới nghiên cứu theo mô hình Liên Xô, trong đó các viện nghiên cứu hoạt động độc lập với các trường đại học. Điều này dẫn đến sự thiếu phối hợp, lãng phí nguồn lực và hạn chế phát triển năng lực nghiên cứu trong các trường đại học. So với mô hình phối hợp hiệu quả của CNRS tại Pháp, Việt Nam còn nhiều hạn chế về cơ chế, chính sách và đầu tư tài chính.

Việc áp dụng mô hình phối thuộc như CNRS có thể giúp tận dụng tối đa nguồn lực cán bộ, trang thiết bị và kinh phí, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho giảng viên vừa giảng dạy vừa nghiên cứu. Mô hình phối hợp viện - trường trong lĩnh vực y tế tại Việt Nam đã chứng minh hiệu quả rõ rệt, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu, là minh chứng thực tiễn cho khả năng áp dụng mô hình này rộng rãi hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ cán bộ nghiên cứu và giảng viên tại CNRS và VAST, bảng thống kê kinh phí nghiên cứu qua các năm tại VNU, cũng như sơ đồ mô hình phối hợp viện - trường trong lĩnh vực y tế để minh họa sự gắn kết hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng mô hình phối thuộc viện - trường: Thiết lập các đơn vị nghiên cứu hỗn hợp giữa Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Đại học Quốc gia Hà Nội, với cơ chế quản lý chung, chia sẻ nguồn lực cán bộ và trang thiết bị. Mục tiêu đạt hiệu quả phối hợp trong vòng 3 năm, do Ban Giám đốc hai đơn vị phối hợp thực hiện.

2. Tăng cường đầu tư kinh phí cho nghiên cứu và đào tạo: Đề xuất tăng ngân sách dành cho hoạt động nghiên cứu khoa học tại các trường đại học, giảm tỷ lệ sinh viên trên giảng viên xuống mức 15-20/1 trong 5 năm tới nhằm tạo điều kiện cho giảng viên tập trung nghiên cứu. Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện.

3. Phát triển chính sách khuyến khích cán bộ kiêm nhiệm: Xây dựng chính sách ưu đãi cho cán bộ nghiên cứu và giảng viên tham gia đồng thời vào hoạt động đào tạo và nghiên cứu, bao gồm chế độ lương, thưởng và thăng tiến. Thời gian triển khai trong 2 năm, do các cơ quan quản lý nhà nước và lãnh đạo các đơn vị chủ trì.

4. Tăng cường hợp tác quốc tế và đào tạo sau đại học: Mở rộng hợp tác với các trung tâm nghiên cứu và đại học quốc tế để nâng cao năng lực nghiên cứu và đào tạo, đặc biệt trong đào tạo tiến sĩ và nghiên cứu sinh. Mục tiêu tăng số lượng nghiên cứu sinh quốc tế và chương trình liên kết trong 3 năm tới, do Viện và Đại học phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Lãnh đạo các trường đại học và viện nghiên cứu: Giúp hiểu rõ về mô hình phối hợp hiệu quả giữa nghiên cứu và đào tạo, từ đó xây dựng chiến lược phát triển phù hợp với điều kiện thực tế.

2. Cán bộ quản lý giáo dục và khoa học công nghệ: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng chính sách, cơ chế hỗ trợ liên kết viện - trường, nâng cao hiệu quả đầu tư và sử dụng nguồn lực.

3. Giảng viên và nhà nghiên cứu: Hỗ trợ nhận thức về vai trò của nghiên cứu trong đào tạo, khuyến khích tham gia các hoạt động nghiên cứu khoa học song song với giảng dạy.

4. Sinh viên và học viên sau đại học: Giúp hiểu rõ mối quan hệ giữa nghiên cứu và đào tạo, từ đó chủ động tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, nâng cao năng lực học tập và sáng tạo.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần kết hợp nghiên cứu khoa học và đào tạo trong đại học?
   Kết hợp giúp nâng cao chất lượng đào tạo, tạo môi trường học tập sáng tạo, đồng thời phát triển tri thức mới phục vụ xã hội. Ví dụ, mô hình đại học nghiên cứu tại nhiều nước phát triển đã chứng minh hiệu quả này.

2. Mô hình phối thuộc viện - trường là gì?
   Là mô hình trong đó các đơn vị nghiên cứu của viện và các khoa, bộ môn của trường đại học cùng quản lý, chia sẻ nguồn lực và cán bộ, tạo điều kiện cho giảng viên vừa giảng dạy vừa nghiên cứu. CNRS tại Pháp là ví dụ điển hình.

3. Làm thế nào để giảm tỷ lệ sinh viên trên giảng viên?
   Cần tăng cường tuyển dụng giảng viên, nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học để bổ sung nguồn nhân lực, đồng thời điều chỉnh quy mô đào tạo đại học. Mục tiêu giảm từ 30/1 xuống 15-20/1 trong 5 năm.

4. Vai trò của chính sách khuyến khích cán bộ kiêm nhiệm?
   Chính sách này giúp thu hút và giữ chân cán bộ có năng lực, tạo động lực cho họ tham gia nghiên cứu và giảng dạy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu.

5. Làm sao để tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và đào tạo?
   Thông qua các chương trình liên kết đào tạo, trao đổi cán bộ, nghiên cứu sinh, và hợp tác thực hiện đề tài nghiên cứu chung. Việc này giúp nâng cao trình độ, tiếp cận công nghệ mới và mở rộng mạng lưới khoa học.

Kết luận

• Nghiên cứu khẳng định sự cần thiết và tính tất yếu của mô hình phối hợp giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo trong bối cảnh phát triển kinh tế tri thức.
• Mô hình phối thuộc viện - trường, như kinh nghiệm của CNRS tại Pháp, là hướng đi hiệu quả để Việt Nam áp dụng.
• Thực trạng tại VAST và VNU cho thấy tiềm năng lớn nhưng còn nhiều hạn chế về cơ chế, chính sách và nguồn lực.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm xây dựng mô hình phối hợp hiệu quả, tăng cường đầu tư, chính sách khuyến khích và hợp tác quốc tế.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai thí điểm mô hình phối thuộc, đánh giá hiệu quả và mở rộng áp dụng trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.

Hành động ngay hôm nay để thúc đẩy sự kết hợp nghiên cứu và đào tạo, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển khoa học công nghệ quốc gia!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về nghiên cứu khoa học và đào tạo 1. Nghiên cứu khoa học Theo truyền thong của nhiều đại hoc thé giới, nghiên cứu khoa học luôn là một bộ phận hợp thành chức năng của trường đại học. Tuy nhiên, tùy các thiết chế khác nhau của đại học ở mỗi quốc gia, mà chức năng nghiên cứu khoa học của đại học mang những đặc điểm và đạt được những trình độ khác nhau. Ngày nay, xã hội con người dang dan từ giã nền văn minh cơ học dé bước vào nền văn minh thông tin.

Hệ thống giáo dục của thé giới đã không ngừng biến đổi phù hợp với sự biến đổi của xã hội loài người. Hệ thống giáo dục ngày nay được mang khá đầy đủ dấu ấn của những công cuộc cải cách giáo dục trong xu thế của cách mạng công nghiệp. Các nhà nghiên cứu giáo dục hầu như đã thống nhất ý kiến cho răng các tiêu chí cơ bản của con người được đào tạo phải thé hiện ở ba mặt kiến thức, kỹ năng và hành VỊ. Hiện nay, ở nước ta ta còn tôn tại nhiêu cách hiêu rât khác nhau về khái niệm “nghiên cứu khoa học”.

Tác giả Vũ Cao Đàm đã nêu ra hai định nghĩa sau đây vê “nghiên cứu khoa học” [5]: Định nghĩa thứ nhất, nghiên cứu khoa học là một hoạt động tìm tòi, khám phá bản chất các sự vật (tự nhiên, xã hội, con người), nhằm thoả mãn nhu cầu nhận thức, đồng thời sáng tạo các giải pháp tác động trở lại sự vật, biến đồi sự vật theo mục đích sử dụng. 14 Định nghĩa thứ hai, nghiên cứu khoa học là một hoạt động xã hội với chức năng tìm kiếm những điều mà khoa học chưa biết: hoặc là phát hiện bản chất sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thế giới, hoặc là sáng tạo phương pháp mới và phương tiện kỹ thuật mới đề cải tạo thế giới. Xét về mặt ban chất kỹ ndng thao tác, nghiên cứu khoa hoc là quá trình phát hiện van đề khoa học, hình thành và chứng minh luận điềm khoa học. Năng lực nghiên cứu khoa học Theo tác giả Vũ Cao Đàm cùng các cộng sự [6], năng lực nghiên cứu là sự thành thạo về kỹ năng hình thành và chứng minh luận điểm (tư tưởng) khoa học, tạo ra được kêt quả thỏa mãn yêu câu của mục tiêu nghiên cứu.

Như vậy, khi nói đến năng lực nghiên cứu là nói đến kỹ năng hình thành luận điềm (tư tưởng) khoa học và kỹ năng chứng minh luận điềm đó. Theo tác giả Vũ Cao Đàm [7], tiêu chí để đánh giá năng lực nghiên cứu là: — Biết phát hiện các sự kiện khoa học, nghĩa là biết phát hiện nơi xuất hiện mâu thuẫn giữa lý thuyết khoa học và thực tế. — Biêt đặt van đê nghiên cứu, hình dung rat rõ sẽ phải trả lời câu hỏi nào trong nghiên cứu. — Biết đưa ra luận điêm khoa học của mình, chính là luận điêm vê giải quyết van dé đã đặt ra ở trên.

— Biêt đưa ra nhiêu loại luận cứ đê chứng minh luận diém của minh. 15 — Biết sử dụng nhiều phương pháp thích hợp khác nhau dé tìm kiếm và chứng minh luận cứ và sử dụng hệ thống luận cứ để chứng minh luận điểm khoa hoc của minh. Hoạt động đào tạo Trên thế giới hiện nay, khi nhiều nước chuyển sang nên kinh tế dịch vụ hậu công nghiệp, giáo dục đại học càng trở nên quan trọng khi nó được coi là nền móng của kinh tế tri thức thế kỷ XXI. Vai trò của giáo dục đại học vô cùng quan trọng đối với nền kinh tế này cũng như đối với những biến đổi xã hội.

Các trường đại học là những cơ quan trọng yếu nối kết thông tin, đào tạo và nghiên cứu. Hơn nữa, trường đại học là nơi giao tiếp về khoa học và công nghệ giữa các quốc gia khác nhau và các nền học thuật trên thế giới đang có mối liên hệ ngày càng tăng với các nền kinh tế. Giáo dục đại học đang thực hiện những chức năng cụ thể sau: [22] Đào tạo: Các nền kinh tế tri thức cần nhân sự có kỹ năng ở mọi trình độ và với số lượng ngày càng nhiều. Công nghệ đòi hỏi những kiến thức chuyên sâu, và điều này quan trọng không kém, kỹ năng thích nghỉ với những thay đổi công nghệ đang diễn ra với tốc độ rất nhanh.

Trường đại học và các trường nghề sau trung học cung cấp dịch vụ giáo dục và dao tao này. Các trường đại học có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo ra những nhà khoa học hàng đầu trong lực lượng nghiên cứu, cũng như trong việc tạo ra những người lao động trình độ cao vô cùng cần thiết đối với nền kinh tê mới. Nghiên cứu: Trường đại học cung cấp những nghiên cứu cơ bản và ứng dung cần thiết cho nền kinh tế tri thức. Mối liên hệ giữa trường đại học và công nghiệp sản xuất cũng như những liên quan về mặt khoa học trong lĩnh vực công nghệ sinh học và những lĩnh vực khác đã cho thấy giá trị và 16 sự liên quan mật thiết giữa nghiên cứu và đời sống.

Sản phâm mà các trường đại học tạo ra đã làm tăng một cách đáng ké những phương tiện cải thiện nền kinh tế. Truyền thông: Đối với cộng đồng học thuật, các trường đại học không chỉ liên quan đến truyền thông tri thức, mà còn là những mắt xích trọng yếu đối với việc tiếp thu và truyền đạt tri thức, đồng thời tiếp nhận chuyền giao tri thức từ cộng động khoa học quốc tế. Cải cách: Trường đại học tập hợp các nhà khoa học trên nhiều lĩnh vực chuyên môn trong một môi trường ngày càng nhấn mạnh tư duy liên ngành. Những trường đại học tốt nhất bao giờ cũng khuyến khích những hoạt động nghiên cứu và triên khai có tính chât liên ngành và đôi mới.

Diễn đàn văn hoá và xã hội: Vai trò của trường dai học như một diễn đàn thảo luận vé đời sông trí tuệ, chính tri và văn hoá thường là chưa được coi trọng ngang băng vai trò của nó trong khoa học ở thé ky XXI. La nơi lưu trữ tri thức cho toàn xã hội: Trường dai học, thông qua các thư viện, bao tàng, cùng các khoa và chương trình đào tạo, đóng góp to lớn vào việc sáng tạo và diễn giải các nền văn hoá cũng như lưu giữ các thành tựu của loài người. Một số nơi trên thế giới, như ở các nước đang phát triển, khi các nhà văn hoá, nhà bảo tàng còn ít ỏi, vai trò của trường đại học trong van dé này càng đặc biệt quan trọng. Đề thực hiện tốt các chức năng trên, hệ thống giáo dục đại học phát triển theo những đặc trưng đa dạng, thực tiễn và chất lượng cao.

Theo xu hướng xã hội hoá giáo dục này, hệ thong giáo duc dai hoc có những đặc trưng sau: [10] 17 Số lượng các trường đại học và cao đăng nhiều và đa dạng. Các trường đại học khác nhau về nhiều tiêu chí: Cơ quan trợ cấp (Chính phủ, tư nhân.); Loại bằng cấp đào tạo (Tiến sĩ, Thạc sĩ, cử nhân, cao đăng); Tính đa ngành của Chương trình (đơn ngành, đa ngành, đa lĩnh vực); Chức năng (giáo dục, nghiên cứu, dịch vụ). Các trường đại học cũng rất khác nhau về sứ mệnh, mục tiêu và qui mô để đáp ứng nhu cầu rất đa dạng và ngày càng cao của xã hội học tập về nâng cao dân trí, đào tạo nguôn nhân lực và bôi dưỡng nhân tài. Các trường đại học toàn diện có qui mô lớn (hàng vạn sinh viên, hang trăm mã ngành đào tạo), các trường đơn ngành thường có qui mô nhỏ; về bậc đào tạo: có trường chi đào tạo bac đại học, có trường dao tạo bậc thạc sĩ và có trường đào tạo cả bậc tiễn sĩ; có trường tập trung tại một địa điểm, có trường gồm nhiều địa điểm khác nhau.

Tuy nhiên bao giờ cũng có một tỷ lệ nhất định các đại học nghiên cứu chất lượng cao dé dao tao tinh hoa, tài năng (nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế tri thức). Các trường dai học có tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm cao, các trường gần như tự quyết định mọi hoạt động của nhà trường. Các trường đại học là nơi giao thoa của ba chức năng: Đảo tạo, Nghiên cứu khoa học và phục vụ xã hội, sự kết hợp chặt chẽ ba chức năng này hiện nay cũng là xu hướng cơ bản trong chiến lược phát triển giáo dục đại học của các nước trên thế giới. Các trường đại học không chỉ là trung tâm đào tạo mà thực sự trở thành các trung tâm nghiên cứu khoa học, sản xuất, sử dụng, phân phối, xuất khẩu tri thức và chuyền giao công nghệ mới hiện đại.

Trong đó, nghiên cứu khoa học và phục vụ thực tiễn vừa là phương tiện (học qua nghiên cứu), vừa là mục đích (học cho nghiên cứu) vừa là động lực để đào tạo, nhất là đào 18 tạo chất lượng cao. Nói một cách khác, nghiên cứu khoa học và phục vụ xã hội là yếu tố quyết định nhất tới chất lượng đảo tạo. Vì vậy, liên kết với các doanh nghiệp, với sản xuất (theo công thức: Nhà nước - Đại học — Cộng đồng — Doanh nghiệp) là xu hướng ngày một phát trién. Các trường dai học có vai trò rất quan trong trong các hoạt động khoa học và công nghệ của đất nước với ba thế mạnh: Tiềm năng to lớn về chất xám của đội ngũ cán bộ; Lực lượng hùng hậu sẵn sàng triển khai các đề tài nghiên cứu khoa học; Tạo ra hiệu quả kép (sản phẩm khoa học và công nghệ và sản phẩm dao tạo).

Các trường đại học có giải pháp phù hợp dé hạ thấp quy mô dao tao đại hoc, nâng cao dần quy mô dao tạo sau đại học; giảm dan tỷ lệ giữa sinh viên và giảng viên dé day mạnh hoạt động nghiên cứu trong đội ngũ giảng viên (tỷ lệ này ở các trường đại học của nước ta là 25+30/1; ở Đại học Quốc gia Hà Nội là 23/1; trên thế giới tỷ lệ này là 10-15 sinh vién/1 giáo viên). Các trường Đại học là nơi tập hợp đội ngũ các nhà khoa học, các giáo sư dau ngành. Đối với các cán bộ giảng dạy đại học, bên cạnh hoạt động đảo tạo, hoạt động nghiên cứu khoa học — dich vụ là hoạt động bắt buộc. Thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học, đội ngũ cán bộ giảng dạy luôn cập nhật kiến thức và nâng cao trình độ, cũng như học vị, học hàm.

Tỷ lệ thời gian dành cho các hoạt động này khác nhau tùy loại trường.