Nghiên Cứu Động Học Khử Một Số Thuốc Trừ Sâu Nhóm Phospho Hữu Cơ Và Carbamat

Chuyên khảo phân tích Ứng dụng phương pháp lc ms ms trong nghiên cứu động học khử một số thuốc trử sâu nhom phospho hưu, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Đề tài: Nghiên Cứu Động Học Khử Thuốc Trừ Sâu Bằng Phương Pháp LC-MS/MS

Tóm tắt

I. Toàn Cảnh Về Nghiên Cứu Khử Thuốc Trừ Sâu Bằng LC MS MS

Nghiên cứu khoa học hiện đại đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xử lý dư lượng thuốc trừ sâu trong môi trường, đặc biệt là nguồn nước mặt. Việt Nam, với nền nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, đối mặt với thách thức ô nhiễm từ các hóa chất bảo vệ thực vật (BVTV), điển hình là nhóm phospho hữu cơ và carbamat. Các hợp chất này, dù giúp tăng năng suất cây trồng, nhưng lại tồn dư lâu dài, gây hại cho hệ sinh thái và sức khỏe con người. Việc tìm kiếm một phương pháp phân tích chính xác và một giải pháp xử lý hiệu quả là vô cùng quan trọng. Phương pháp LC-MS/MS (Sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần) nổi lên như một công cụ phân tích ưu việt. Kỹ thuật này cho phép định lượng đồng thời nhiều hoạt chất ở nồng độ rất thấp (cỡ ppb - phần tỷ) với độ chính xác và độ chọn lọc cao. Song song đó, công nghệ vật liệu nano TiO2 mở ra một hướng đi mới trong việc xử lý ô nhiễm. Với khả năng xúc tác quang hoạt, nano TiO2 có thể phân hủy các hợp chất hữu cơ độc hại thành những sản phẩm đơn giản và an toàn hơn dưới tác động của ánh sáng. Nghiên cứu kết hợp hai công nghệ này, vừa phân tích chính xác dư lượng, vừa đánh giá động học quá trình khử, mang lại giá trị khoa học và thực tiễn to lớn, góp phần bảo vệ môi trường nước bền vững.

1.1. Bối cảnh nghiên cứu dư lượng thuốc bảo vệ thực vật

Tình hình sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật tại Việt Nam đang ở mức báo động. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, hằng năm Việt Nam nhập khẩu hàng chục nghìn tấn hóa chất, trong đó phần lớn được sử dụng tại Đồng bằng sông Cửu Long. Sự lạm dụng và quản lý không chặt chẽ dẫn đến tình trạng tồn dư các hoạt chất như dimethoat, quinalphos, fenitrothion, carbaryl, và fenobucarb trong nguồn nước kênh rạch. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra sự hiện diện của các chất này không chỉ trong nước mặt mà còn cả trong nước uống, vượt ngưỡng cho phép của Ủy ban Châu Âu (0,1 µg/L cho mỗi loại và 0,5 µg/L cho tổng hàm lượng). Sự tồn lưu này gây ra các nguy cơ ngộ độc cấp và mạn tính, ảnh hưởng đến di truyền và các thế hệ tương lai. Do đó, việc nghiên cứu để xác định chính xác hàm lượng và tìm ra giải pháp xử lý là nhiệm vụ cấp bách.

1.2. Vai trò của phương pháp LC MS MS trong phân tích độc chất

LC-MS/MS là viết tắt của Sắc ký lỏng ghép khối phổ ba lần tứ cực, một kỹ thuật phân tích hiện đại. Ưu điểm vượt trội của phương pháp này là độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao. Nó có khả năng phát hiện và định lượng các chất ở nồng độ cực thấp mà các phương pháp truyền thống như HPLC-UV hay GC-MS khó đạt được. Trong nghiên cứu độc chất môi trường, phương pháp LC-MS/MS cho phép phân tích đồng thời nhiều loại thuốc trừ sâu trong một lần chạy mẫu, ngay cả trên nền mẫu phức tạp như nước kênh rạch, thực phẩm hay dược liệu. Bằng cách theo dõi các cặp ion mẹ-ion con đặc trưng (MRM - Multiple Reaction Monitoring), kỹ thuật này giảm thiểu tối đa ảnh hưởng của nhiễu nền, mang lại kết quả định lượng đáng tin cậy. Đây là công cụ không thể thiếu để thẩm định quy trình phân tích và đánh giá chính xác hiệu quả của các biện pháp xử lý môi trường.

II. Thách Thức Từ Ô Nhiễm Thuốc Trừ Sâu Trong Nước Kênh Rạch

Ô nhiễm thuốc trừ sâu trong nguồn nước kênh rạch là một vấn đề môi trường nghiêm trọng, đặt ra nhiều thách thức cho cả cơ quan quản lý và cộng đồng khoa học. Nguồn ô nhiễm chủ yếu đến từ hoạt động canh tác nông nghiệp, khi một lượng lớn hóa chất BVTV không được cây trồng hấp thụ hết sẽ bị rửa trôi vào hệ thống sông ngòi. Thói quen vứt bỏ bao bì, chai lọ và rửa bình phun trực tiếp xuống kênh rạch của người nông dân càng làm trầm trọng thêm tình trạng này. Các hợp chất thuộc nhóm phospho hữu cơ và carbamat có độc tính cao, tác động trực tiếp đến hệ thần kinh của sinh vật thủy sinh và con người thông qua chuỗi thức ăn. Một trong những thách thức lớn nhất là sự tồn tại của các chất này ở nồng độ vi lượng (µg/L hoặc ng/L), khiến việc phát hiện và xử lý trở nên khó khăn. Các phương pháp xử lý nước truyền thống như lắng, lọc, hay xử lý sinh học thường không đủ hiệu quả để loại bỏ hoàn toàn các phân tử hữu cơ bền vững này. Do đó, việc nghiên cứu các công nghệ tiên tiến hơn để giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm dư lượng thuốc trừ sâu là một yêu cầu tất yếu.

2.1. Hiện trạng đáng báo động về dư lượng thuốc trừ sâu

Các khảo sát thực địa tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy một bức tranh đáng lo ngại. Nghiên cứu của Phạm Văn Toàn chỉ ra nồng độ trung bình của các hoạt chất trong nước mặt đã ở ngưỡng 3,34 μg/L, với isoprothiolane đạt mức cao nhất là 11,24 μg/L. Một nghiên cứu khác của Nguyễn Đăng Giang Châu phát hiện fenobucarb với nồng độ tối đa 8,49 µg/L. Đáng chú ý, dư lượng thuốc trừ sâu còn được tìm thấy trong cả nước mưa và nước đóng chai, cho thấy mức độ phát tán rộng khắp trong môi trường. Việc người dân sử dụng trực tiếp nguồn nước kênh rạch bị ô nhiễm cho sinh hoạt và ăn uống làm tăng nguy cơ phơi nhiễm, dẫn đến các vấn đề sức khỏe lâu dài. Tình trạng này đòi hỏi phải có những biện pháp can thiệp kịp thời, bắt đầu từ việc giám sát chặt chẽ chất lượng nước.

2.2. Hạn chế của các công nghệ xử lý nước truyền thống

Các hệ thống xử lý nước thải thông thường chưa được thiết kế để loại bỏ các hợp chất hữu cơ vi lượng như thuốc trừ sâu. Các phương pháp vật lý như keo tụ, lắng, lọc cát chỉ có thể loại bỏ các chất rắn lơ lửng chứ không tác động đến các phân tử hòa tan. Các phương pháp sinh học, dù hiệu quả với chất hữu cơ dễ phân hủy, nhưng lại tỏ ra kém hiệu quả với các hợp chất phospho hữu cơ và carbamat có cấu trúc bền vững. Một số công nghệ tiên tiến hơn như hấp phụ bằng than hoạt tính có thể hiệu quả nhưng chi phí cao và cần tái sinh vật liệu định kỳ. Những hạn chế này thúc đẩy các nhà khoa học tìm đến các giải pháp đột phá, trong đó có quy trình oxy hóa nâng cao (AOPs), mà tiêu biểu là công nghệ xúc tác quang hoạt sử dụng vật liệu nano TiO2.

III. Phương Pháp LC MS MS Định Lượng Đồng Thời Thuốc Trừ Sâu

Để đánh giá chính xác mức độ ô nhiễm và hiệu quả của các biện pháp xử lý, việc xây dựng một quy trình phân tích tin cậy là bước đi tiên quyết. Nghiên cứu động học khử thuốc trừ sâu đòi hỏi một phương pháp có khả năng định lượng đồng thời nhiều hoạt chất trên nền mẫu phức tạp. Phương pháp LC-MS/MS đáp ứng hoàn hảo yêu cầu này. Quy trình được xây dựng bắt đầu từ việc tối ưu hóa các điều kiện phân tích, bao gồm lựa chọn cột sắc ký, thành phần pha động, và các thông số khối phổ. Mục tiêu là tách hoàn toàn các chất phân tích như dimethoat, carbaryl, fenobucarb, fenitrothion, và quinalphos khỏi nhau và khỏi các thành phần gây nhiễu trong mẫu nước. Chất nội chuẩn, như triphenylphosphat (TPP), được thêm vào để kiểm soát sai số trong quá trình xử lý mẫu và phân tích. Sau khi có được các điều kiện tối ưu, quy trình phải được thẩm định một cách nghiêm ngặt theo các hướng dẫn quốc tế như AOAC và EC để đảm bảo tính chính xác, độ tin cậy và khả năng lặp lại của kết quả.

3.1. Quy trình tối ưu hóa điều kiện sắc ký và khối phổ

Quá trình tối ưu hóa bắt đầu bằng việc khảo sát các thông số khối phổ. Từng chất chuẩn được bơm trực tiếp vào hệ thống để xác định ion phân tử và các ion phân mảnh đặc trưng ở chế độ ion hóa phun điện tử (ESI). Các thông số như thế mao quản, năng lượng va chạm, và nhiệt độ khí bay hơi được điều chỉnh để thu được tín hiệu ổn định và mạnh nhất. Tiếp theo, các điều kiện sắc ký được khảo sát, bao gồm lựa chọn pha tĩnh (ví dụ, cột C18 hoặc Phenyl-Hexyl) và tối ưu hóa chương trình rửa giải của pha động (hỗn hợp acetonitril, methanol và nước có thêm acid formic). Mục tiêu là đạt được các peak sắc ký cân đối, tách hoàn toàn và có thời gian lưu ổn định, đảm bảo phân tích chính xác hỗn hợp 5 loại thuốc trừ sâu và nội chuẩn trong thời gian ngắn nhất.

3.2. Các bước thẩm định quy trình phân tích theo tiêu chuẩn

Một quy trình phân tích chỉ được xem là đáng tin cậy sau khi đã được thẩm định toàn diện. Các chỉ tiêu thẩm định bao gồm: tính đặc hiệu, tính tuyến tính, giới hạn phát hiện (LOD), giới hạn định lượng (LOQ), độ đúng và độ chính xác. Tính đặc hiệu được chứng minh bằng cách phân tích mẫu trắng để đảm bảo không có tín hiệu nhiễu tại thời gian lưu của các chất phân tích. Khoảng tuyến tính được xác định bằng cách xây dựng đường chuẩn với hệ số tương quan (r²) ≥ 0,99. LOD và LOQ được xác định dựa trên tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu (S/N), cho thấy nồng độ thấp nhất mà phương pháp có thể phát hiện và định lượng được. Cuối cùng, độ đúng (thể hiện qua độ thu hồi) và độ chính xác (thể hiện qua độ lệch chuẩn tương đối - RSD%) được đánh giá ở nhiều mức nồng độ khác nhau để đảm bảo sự ổn định của phương pháp.

IV. Hướng Dẫn Khử Thuốc Trừ Sâu Bằng Vật Liệu Nano TiO2

Giải pháp cho vấn đề ô nhiễm thuốc trừ sâu nằm ở các công nghệ xử lý tiên tiến, trong đó vật liệu nano TiO2 (titan dioxit) đang cho thấy tiềm năng vượt trội. Công nghệ này dựa trên nguyên lý xúc tác quang hoạt, một quá trình oxy hóa nâng cao có khả năng phân hủy các hợp chất hữu cơ độc hại. Titan dioxit, đặc biệt ở pha tinh thể anatase, là một chất bán dẫn. Khi được chiếu sáng bằng tia tử ngoại (UV) hoặc ánh sáng khả kiến (VIS) có năng lượng đủ lớn, các electron trong TiO2 sẽ dịch chuyển, tạo ra các cặp điện tử-lỗ trống (e-/h+). Các lỗ trống này có tính oxy hóa cực mạnh, có thể phản ứng với nước hoặc ion hydroxide để tạo ra các gốc hydroxyl (•OH). Đây là những tác nhân oxy hóa không chọn lọc, có khả năng tấn công và phá vỡ cấu trúc phân tử của các loại thuốc trừ sâu nhóm phospho hữu cơ và carbamat, biến chúng thành CO2, nước và các ion vô cơ vô hại. Việc nghiên cứu động học của quá trình này giúp xác định tốc độ và hiệu quả phân hủy, từ đó tối ưu hóa các điều kiện phản ứng để ứng dụng vào thực tế.

4.1. Cơ chế xúc tác quang hoạt của vật liệu nano TiO2

Cơ chế hoạt động của nano TiO2 bắt đầu khi nó hấp thụ một photon ánh sáng có năng lượng lớn hơn hoặc bằng năng lượng vùng cấm của nó (khoảng 3.2 eV đối với pha anatase). Quá trình này tạo ra các cặp điện tử (e-) trên vùng dẫn và lỗ trống (h+) trên vùng hóa trị. Các lỗ trống (h+) sẽ oxy hóa phân tử nước (H₂O) hoặc ion (OH⁻) trên bề mặt vật liệu để sinh ra các gốc tự do hydroxyl (•OH) có khả năng oxy hóa rất cao. Trong khi đó, các điện tử (e-) sẽ phản ứng với oxy hòa tan (O₂) để tạo ra các gốc superoxide (•O₂⁻). Cả hai gốc tự do này đều là những tác nhân tấn công mạnh mẽ, có thể phân hủy hầu hết các hợp chất hữu cơ, bao gồm cả các loại thuốc trừ sâu bền vững nhất, mà không tạo ra sản phẩm phụ độc hại.

4.2. Nâng cao hiệu quả với cấu trúc dây ống nano và Au TiO2

Để tăng cường hiệu quả xúc tác quang hoạt, các nhà khoa học đã phát triển các cấu trúc nano TiO2 tiên tiến như dạng ống (TNAs) và dạng dây/ống (TNWs/TNAs). Các cấu trúc này có diện tích bề mặt lớn, giúp tăng khả năng hấp phụ chất ô nhiễm và tăng số lượng vị trí hoạt động. Một cải tiến đột phá hơn nữa là việc đính các hạt nano vàng (Au) lên bề mặt TiO2 (tạo thành vật liệu Au-TiO2). Các hạt nano vàng tạo ra hiệu ứng cộng hưởng plasmon bề mặt, giúp vật liệu hấp thụ được cả ánh sáng trong vùng khả kiến (VIS) thay vì chỉ có tia UV. Điều này làm tăng đáng kể hiệu suất tạo ra các cặp điện tử-lỗ trống, từ đó đẩy nhanh tốc độ động học khử thuốc trừ sâu, mở ra tiềm năng ứng dụng công nghệ này dưới ánh sáng mặt trời tự nhiên.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Động Học Khử Thuốc Trừ Sâu Thực Tiễn

Việc ứng dụng phương pháp LC-MS/MS đã được thẩm định và công nghệ vật liệu nano TiO2 vào các mẫu nước thực tế đã mang lại những kết quả đáng khích lệ. Đầu tiên, quy trình phân tích đã phát hiện và định lượng thành công dư lượng của 5 loại thuốc trừ sâu (dimethoat, carbaryl, fenobucarb, fenitrothion, quinalphos) trong 30 mẫu nước kênh rạch thu thập tại Cần Thơ và Hậu Giang. Kết quả cho thấy sự hiện diện phổ biến của các chất này, khẳng định mức độ ô nhiễm trên diện rộng. Tiếp theo, các thí nghiệm về động học khử được tiến hành. Mẫu nước chứa hỗn hợp thuốc trừ sâu được xử lý bằng bốn loại vật liệu nano TiO2 khác nhau dưới tác động của ánh sáng UV-VIS. Nồng độ các chất được theo dõi liên tục theo thời gian. Dữ liệu thu được cho phép đánh giá và so sánh hiệu quả phân hủy của từng loại vật liệu, chứng minh tiềm năng to lớn của công nghệ quang xúc tác trong việc làm sạch nguồn nước bị ô nhiễm bởi hóa chất nông nghiệp.

5.1. Kết quả phân tích dư lượng thuốc trừ sâu trong mẫu thực

Kết quả phân tích 30 mẫu nước cho thấy nhiều mẫu bị nhiễm đồng thời nhiều loại thuốc trừ sâu. Chẳng hạn, mẫu HG-CT2 (Châu Thành - Hậu Giang) được phát hiện nhiễm fenobucarb và fenitrothion ở nồng độ cao. Sự hiện diện của các hoạt chất này trong nước mặt là bằng chứng trực tiếp về tác động của hoạt động nông nghiệp đến môi trường. Việc định lượng chính xác hàm lượng dư lượng bằng LC-MS/MS cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho các cơ quan quản lý môi trường để đánh giá rủi ro và hoạch định các chính sách bảo vệ nguồn nước hiệu quả hơn. Các kết quả này cũng là dữ liệu đầu vào quan trọng cho các thí nghiệm xử lý tiếp theo.

5.2. Đánh giá hiệu quả và tốc độ khử của vật liệu nano TiO2

Thí nghiệm động học khử đã chứng minh hiệu quả vượt trội của các vật liệu nano TiO2. Kết quả cho thấy nồng độ của cả 5 loại thuốc trừ sâu giảm nhanh chóng theo thời gian chiếu sáng. Đặc biệt, vật liệu dạng dây/ống nano (TNWs/TNAs) cho hiệu quả khử cao hơn so với dạng ống nano (TNAs) thông thường. Hiệu quả này còn được tăng cường đáng kể khi có sự hiện diện của các hạt nano vàng (vật liệu Au/TNWs). Chỉ sau 25 phút chiếu sáng, một lượng lớn thuốc trừ sâu đã bị phân hủy. Việc phân tích động học cho thấy quá trình phân hủy tuân theo các quy luật phản ứng hóa học nhất định, cho phép tính toán hằng số tốc độ phản ứng. Những dữ liệu này khẳng định rằng xúc tác quang hoạt là một giải pháp khả thi và hiệu quả để xử lý ô nhiễm dư lượng thuốc trừ sâu.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Ứng Dụng Công Nghệ Nano Xử Lý Nước

Nghiên cứu này đã thành công trong việc xây dựng và thẩm định một phương pháp LC-MS/MS nhạy, chính xác để định lượng đồng thời 5 loại thuốc trừ sâu nhóm phospho hữu cơ và carbamat trong nước kênh rạch. Phương pháp này đã được ứng dụng hiệu quả để đánh giá thực trạng ô nhiễm tại các vùng nông nghiệp trọng điểm. Quan trọng hơn, nghiên cứu đã chứng minh và đánh giá được động học khử của các chất ô nhiễm này bằng công nghệ xúc tác quang hoạt sử dụng các loại vật liệu nano TiO2 tiên tiến. Kết quả cho thấy tiềm năng to lớn của công nghệ nano trong việc giải quyết một trong những thách thức môi trường cấp bách nhất hiện nay. Những phát hiện này không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn mở ra hướng ứng dụng thực tiễn trong việc thiết kế các hệ thống xử lý nước hiệu quả, chi phí hợp lý và thân thiện với môi trường, góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển nông nghiệp bền vững. Tương lai của công nghệ xử lý nước có thể sẽ chứng kiến sự tích hợp rộng rãi của các vật liệu nano quang xúc tác vào các quy trình hiện có.

6.1. Tổng kết giá trị khoa học của nghiên cứu động học khử

Về mặt khoa học, nghiên cứu đã cung cấp một bộ dữ liệu toàn diện về động học khử thuốc trừ sâu bằng vật liệu nano TiO2. Việc so sánh hiệu quả giữa các cấu trúc nano khác nhau (ống, dây/ống, và có đính hạt vàng) đã làm sáng tỏ mối liên hệ giữa cấu trúc vật liệu và hoạt tính xúc tác. Các kết quả này là cơ sở quan trọng để các nhà khoa học vật liệu tiếp tục tối ưu hóa và phát triển các thế hệ chất quang xúc tác mới hiệu quả hơn. Đồng thời, việc xây dựng thành công quy trình phân tích đa dư lượng bằng LC-MS/MS cũng đóng góp một phương pháp luận chuẩn mực cho các nghiên cứu tương tự trong lĩnh vực hóa phân tích và môi trường.

6.2. Triển vọng ứng dụng công nghệ nano trong thực tiễn

Về mặt ứng dụng, triển vọng của công nghệ xúc tác quang hoạt là rất lớn. Các hệ thống xử lý nước quy mô nhỏ, sử dụng năng lượng mặt trời để hoạt hóa vật liệu nano TiO2, có thể được lắp đặt tại các khu vực nông thôn hoặc tại nguồn thải của các trang trại. Điều này giúp xử lý ô nhiễm ngay tại nguồn, giảm gánh nặng cho các nhà máy xử lý nước tập trung. Hơn nữa, vật liệu TiO2 có giá thành tương đối rẻ, bền và có thể tái sử dụng nhiều lần, giúp tối ưu hóa chi phí vận hành. Trong tương lai, việc kết hợp công nghệ này với các màng lọc nano hoặc các quy trình xử lý khác có thể tạo ra các hệ thống xử lý nước toàn diện, đảm bảo loại bỏ triệt để dư lượng thuốc trừ sâu và các chất ô nhiễm hữu cơ khác, mang lại nguồn nước sạch và an toàn cho cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Hóa chất bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ 1. Đặc điểm chung Các hóa chất bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ gồm những hợp chất ester của acid phosphoric hay acid thiophosphoric với các gốc của các hợp chất hữu cơ khác. Ví dụ: diazinon, quinalphos, demithoate, fenitrothion,.

Nhóm này có thời gian bán hủy nhanh hơn hóa chất bảo vệ thực vật nhóm clo hữu cơ và có đặc điểm chung là phổ tác dụng rộng, an toàn với cây trồng, diệt được nhiều sâu hại, tác dụng diệt côn trùng nhanh, có độc tính cao với động vật máu nóng. Phospho hữu cơ tác động vào thần kinh của côn trùng và người bằng cách ngăn cản sự tạo thành men cholinestase (ChE) làm cho thần kinh hoạt động kém, làm yếu cơ, gây choáng váng và chết. Các chất nhóm phospho hữu cơ gây phosphorin hóa enzym acetylcholinesterase. Men ChE có tác dụng phân giải acetylcholin theo cơ chế dẫn truyền xung động thần kinh qua synap.

Khi men ChE bị ức chế, làm ứ động acetylcholin, gây rối loạn dẫn truyền cholinergic, làm ức chế dẫn truyền các xung thần kinh tới các tế bào cơ, tuyến, não và hạch. Nhiễm độc xảy ra cấp tính có thể gây nôn, co thắt ruột, nhức đầu, mệt mỏi, chóng mặt, co giật, suy hô hấp hôn mê và tử vong. Các hóa chất bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ được sử dụng phổ biến từ những năm 1980, nhưng ngày nay, do độc tính cao nên rất nhiều chất trong nhóm này đã bị cấm hoặc hạn chế sử dụng ở Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới. Các hợp chất phospho hữu cơ tương đối ít tích lũy lâu trong lipid, mô mỡ, lipoprotein nhưng lại hòa tan và tồn tại rất lâu trong dẫn xuất ester của 4 các acid hữu cơ vòng thơm.

Các hợp chất này có thể gây ngộ độc cấp tính cho sinh vật khi tiếp xúc trực tiếp, nuốt nhầm hoặc qua đường hô hấp. Chúng cũng có thể gây ra ngộ độc mạn tính, không có triệu chứng ban đầu biểu hiện cụ thể [20]. Cấu tạo và tính chất của một số chất bảo vệ thực vật nhóm phospho hữu cơ Tính chất của quinalphos, fenitrothion và dimethoat được trình bày trong bảng 1. Tính chất lý hoá của quinalphos, fenitrothion và dimethoat Công thức phân tử Tên chất Khối lượng phân tử Tính chất Công thức cấu tạo Bền ở nhiệt độ thường, ít tan trong nước CTPT: C12H15N2O3PS (độ tan 17,8 mg/l ở 23oC), tan tốt trong Quinalphos KLPT: 298,3 g/mol methanol, ethanol, acetonitril.

LD50 đường uống trên chuột là 71 mg/kg, ADI 0,0005 mg/kg cân nặng. Bền trong điều kiện thường, ít tan trong CTPT: C9H12NO5PS nước (độ tan 38 mg/l ở 25oC), tan tốt Fenitrothion KLPT: 277,2 g/mol trong alcol, ester, ceton. LD50 đường uống trên chuột là 330 mg/kg, ADI là 0,006 mg/kg cân nặng. Tương đối bền trong môi trường trung CTPT: C5H12NO3PS2 tính và acid yếu, ít tan trong nước (độ Dimethoat KLPT: 229,3 g/mol tan 23,3 mg/l ở 25oC), tan tốt trong alcol, ceton, cloroform.

LD50 đường uống trên chuột 245 mg/kg, ADI là 0,002 mg/kg cân nặng. Hóa chất bảo vệ thực vật nhóm carbamat 1. Đặc điểm chung Ngày nay, các hợp chất carbamat được sử dụng rất phổ biến để làm thuốc diệt côn trùng, diệt cỏ, diệt ốc, diệt nấm và được phối hợp với các hóa chất bảo vệ thực vật khác để tăng cường phổ tác dụng. Nhóm carbamat có đặc điểm chung là phổ tác dụng hẹp, hiệu lực thuốc ngắn, ít tan trong nước, tan nhiều dung môi hữu cơ, bị kiềm phân hủy.

Có hơn 50 loại carbamat được biết đến phần lớn có nguồn gốc tổng hợp và là các ester của acid carbamic (H2N- COOH) và dẫn xuất của acid carbamic. Đại diện cho nhóm này như: carbaryl, fenobucarb…[21]. Các hợp chất carbamat cũng có khả năng tích lũy và đầu độc hệ thần kinh của người và động vật nhưng độc tính kém hơn các hợp chất phospho hữu cơ. Chúng tác động trực tiếp vào men cholinesterase của hệ thần kinh và có cơ chế gây độc giống như nhóm phospho hữu cơ, khi đó acetylcholin không bị thủy phân, tích lũy trong cơ thể thành lượng lớn, dẫn đến hệ thần kinh không kiểm soát được, làm mất khả năng phối hợp giữa các cơ quan, dây thần kinh bị tổn thương hoặc đứt đoạn, sự kích thích thần kinh bị tê liệt và rối loạn dẫn đến chết.

Tuy nhiên mức độ độc hại không bằng các hợp chất nhóm phospho hữu cơ [24]. Cấu tạo và tính chất của một số chất bảo vệ thực vật nhóm carbamat Tính chất hoá lý của carbaryl và fenocubcarb được trình bày trong bảng 1. Tính chất lý hoá của carbaryl và fenobucarb Công thức phân tử Tên chất Khối lượng phân tử Tính chất Công thức cấu tạo Bền ở nhiệt độ thường, ít tan CTPT: C12H11NO2 trong nước (độ tan 110 mg/l ở KLPT: 201,2 g/mol o Carbaryl 22 C), tan trong aceton, isopropanol. LD50 đường uống trên chuột là 614 mg/kg, ADI là 0,008 mg/kg cân nặng.

Bền ở điều kiện thường, ít tan CTPT: C12H17NO2 trong nước (độ tan 0,42 g/l ở KLPT: 207,3 g/mol Fenobucarb 20oC), tan tốt trong aceton, cloroform, benzen. LD50 đường uống trên chuột là 620 mg/kg, ADI là 0,06 mg/kg cân nặng. Tình hình sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp tại Việt Nam và thế giới 1. Tình hình sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trên thế giới Hóa chất bảo vệ thực vật đóng vai trò quan trọng trong nông nghiệp của tất cả các quốc gia trên thế giới.

Các loại hóa chất BVTV được sử dụng ở các nước là rất lớn. Trong đó nước Mỹ có nền nông nghiệp phát triển, hàng năm lượng hóa chất BVTV được sử dụng lớn nhất, lên tới 1/3 tổng số hóa chất BVTV trên toàn thế giới, chủ yếu là hóa chất diệt cỏ. Châu Âu cũng sử dụng nhiều hoá chất BVTV (30%), trong khi đó con số này ở các nước còn lại là khoảng 20% [40]. Tình sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trên thế giới năm 2004.

Thực trạng sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật ở Việt Nam Phần lớn các loại hóa chất BVTV được sử dụng ở nước ta hiện nay có nguồn gốc từ nhập khẩu. Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn năm 2014 về thực trạng và giải pháp quản lý hóa chất BVTV nhập khẩu cho thấy hằng năm Việt Nam nhập khẩu từ 70.000 tấn hóa chất BVTV, trong đó thuốc trừ sâu chiếm 20,4%, thuốc trừ bệnh chiếm 23,2%, thuốc trừ cỏ chiếm 44,4%, các loại hóa chất bảo vệ thực vật khác như thuốc xông hơi, khử trùng, bảo quản lâm sản, điều hòa sinh trưởng cây trồng chiếm 12% [19]. Tình hình nhập khẩu hóa chất bảo vệ thực vật trong những năm gần đây. Nguồn: Tổng cục Môi Trường, 2015 [19].

Tổng khối Thuốc trừ sâu Thuốc trừ bệnh Thuốc trừ cỏ lượng Tên Tên Tên Năm (Tấn Tỷ lệ Tỷ lệ Tỷ lệ thành thành thành thành % % % phẩm phẩm phần phẩm) 2010 72.602,8 26,3% 8 Theo thông tư 03/2016/TT – BNNTTNT ngày 21 tháng 4 năm 2016 ban hành danh mục các thuốc BVTV được phép sử dụng và cấm sử dụng ở Việt Nam [4]. Danh mục các hóa chất bảo vệ thực vật được phép sử dụng và cấm sử dụng ở Việt Nam Hóa chất BVTV Hóa chất BVTV cấm sử Danh mục được phép sử dụng dụng Thuốc trừ sâu 775 hoạt chất 21 hoạt chất Thuốc trừ cỏ 227 hoạt chất 1 hoạt chất Thuốc trừ bệnh 608 hoạt chất 6 hoạt chất Thuốc trừ chuột 10 hoạt chất 1 hoạt chất Thuốc điều hòa sinh trưởng 50 hoạt chất - Thuốc trừ ốc 27 hoạt chất - Thuốc trừ mối 14 hoạt chất - Thuốc dẫn dụ côn trùng 8 hoạt chất - 1. Tình trạng ô nhiễm hóa chất bảo vệ thực vật và mối nguy hại đến môi trường sinh thái tại Việt Nam Ðể đảm bảo được năng suất lúa, đồng thời để ngăn chặn sự tàn phá của dịch hại ngày càng theo chiều hướng cực đoan do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, người dân đã sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật ngày càng tăng. Trong tổng số thuốc được nhập khẩu hằng năm, có trên 53% được sử dụng tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long.

Trong các loại thuốc thường được sử dụng có khoảng 50% loại thuốc thuộc nhóm II và III (mức độ độc trung bình và nhẹ) theo sự phân loại của tổ chức Y tế Thế giới. Các loại thuốc thường được sử dụng thuộc nhóm conazoles, pyrethroids, biopesticides và carbamat. Nhóm thuốc phospho hữu cơ vẫn còn được sử dụng nhưng với tần suất thấp. Các nghiên cứu gần đây cho thấy rằng người dân sử dụng và bảo quản thuốc không hợp lý chiếm tỷ lệ cao [16].

9 Sau khi được sử dụng phần lớn hộp, chai và vỏ hóa chất BVTV bị vứt trực tiếp tại nơi sử dụng. Khoảng 70% nông hộ được phỏng vấn vứt bỏ vỏ thuốc sau khi sử dụng ngay tại nơi phun thuốc. Rất dễ tìm thấy chai, lọ thuốc đã sử dụng ở ngoài đồng, chẳng hạn như dọc theo các bờ ruộng và kênh hay trong vườn. Chỉ một phần nhỏ nông hộ (17%) giữ lại các chai lọ thuốc có thể bán phế liệu.

Tuy nhiên, chúng thường được thu gom và cất giữ không an toàn tại ruộng, vườn hay xung quanh nhà. Phần không bán phế liệu được, thường bị đốt hoặc chôn lấp một cách không an toàn ngay tại ruộng, vườn. Phần lớn nông dân được điều tra (88%) rửa bình phun thuốc ngay trong kênh nội đồng hoặc trong các mương, ao trong ruộng. Nước thải từ việc rửa các dụng cụ phun thuốc được đổ ngay trong ruộng.

Những người còn lại mang bình phun thuốc rửa và đổ nước thải trực tiếp trong kênh. Có thể thấy thói quen này đã đưa dư lượng hóa chất BVTV vào nước trong kênh rạch, nó là một nguồn gây ô nhiễm nước mặt. Liên quan đến hỗn hợp thuốc còn dư sau khi phun thuốc, gần phân nửa số hộ được điều tra phỏng vấn (48%) xử lý hỗn hợp thuốc còn dư bằng cách phun lại cho lúa hay hoa màu ven bờ ruộng hay những nơi có mức độ sâu bệnh tàn phá nhiều. Khoảng 43% người được hỏi đổ hỗn hợp thuốc còn dư trực tiếp xuống ruộng.

Khoảng 5% người dân được phỏng vấn đổ thuốc còn dư trực tiếp xuống kênh rạch. Việc xử lý hỗn hợp thuốc dư không hợp lý này làm cho dư lượng hóa chất BVTV phát tán trong nguồn nước mặt, dẫn đến sự phơi nhiễm thuốc khi sử dụng nước cho nhu cầu ăn uống, vệ sinh và tác động đến hệ thủy sinh vật. Tuy nhiên, những nghiên cứu quan trắc về dư lượng thuốc thường sử dụng gần đây trong khu vực còn rất ít. Một số khảo sát trước đây ở Việt Nam đã cho thấy rằng dư lượng của hoạt chất hóa chất bảo vệ thực vật trong nước, trong trầm tích tồn tại với nồng độ khá cao [15].