Đồ gốm sứ thời Trần - Hồ ở khu vực thành Tây Đô

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh đồ gốm sứ thời trần hồ ở khu vực thành tây đô, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Đức Bình
• Người hướng dẫn: TS. Trần Anh Dũng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Đồ Gốm Sứ Thời Trần – Hồ Tại Khu Vực Thành Tây Đô
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu
• 0.5. Kết quả và đóng góp của luận văn
• 0.6. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU VÀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vị trí địa lý Thành Tây Đô
• 1.2. Di tích Thành Nhà Hồ
• 1.3. Di tích đàn Nam Giao
• 1.4. Lịch sử hình thành di tích
• 1.4.1. Lịch sử hình thành di tích Thành Nhà Hồ
• 1.5. Các cuộc khai quật tại khu vực Thành Tây Đô
• 1.5.1. Các cuộc khai quật tại di tích Thành Nhà Hồ
• 1.5.1.1. Khu vực Nền Vua
• 1.5.1.2. Khu vực Cửa Nam
• 1.5.1.3. Khai quật khu vực La Thành, năm 2010
• 1.5.1.4. Khai quật công trường khai thác đá cổ núi An Tôn
• 1.5.1.5. Khai quật di tích Cồn Mả, năm 2011
• 1.5.1.6. Khai quật di tích Gò Ngục năm 2011
• 1.5.2. Các cuộc khai quật tại di tích đàn Nam Giao
• 1.5.2.1. Đợt khai quật lần thứ nhất, năm 2004
• 1.5.2.2. Đợt khai quật lần thứ hai, năm 2007
• 1.5.2.3. Đợt khai quật lần thứ 3, năm 2008 - 2009
• 1.5.2.4. Đợt khai quật lần thứ tư, năm 2009 - 2010
• 1.5.2.5. Đợt khai quật lần thứ 5, năm 2012
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: GỐM SỨ THỜI TRẦN – HỒ Ở KHU VỰC THÀNH TÂY ĐÔ
• 2.1. NHỮNG ĐỒ GỐM SỨ CÒN NHẬN ĐƯỢC DÁNG
• 2.2. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG GỐM SỨ THỜI TRẦN – HỒ Ở KHU VỰC THÀNH TÂY ĐÔ
• 3.1. ĐẶC TRƯNG ĐỒ GỐM SỨ
• 3.1.1. Đặc trưng về số lượng và tỷ lệ
• 3.1.2. Đặc trưng về tạo dáng
• 3.1.3. Đặc trưng về loại hình
• 3.1.3.1. Đặc trưng của loại hình bát
• 3.1.3.2. Đặc trưng của loại hình đĩa
• 3.1.3.3. Đặc trưng của loại hình khác
• 3.1.4. Đặc trưng về hoa văn trang trí
• 3.1.4.1. Hoa văn trang trí trên đồ gốm còn dáng
• 3.1.4.2. Hoa văn trang trí trên mảnh vỡ
• 3.1.5. Kỹ thuật tạo dáng
• 3.1.6. Kỹ thuật tạo hoa văn
• 3.1.7. Kỹ thuật chống dính men
• 3.2. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đồ gốm sứ thời Trần Hồ tại thành Tây Đô

Đồ gốm sứ thời Trần - Hồ tại thành Tây Đô là một phần quan trọng trong di sản văn hóa Việt Nam. Thành Tây Đô, hay còn gọi là Thành Nhà Hồ, là một trong những di tích lịch sử nổi bật, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật gốm sứ trong giai đoạn này. Nghiên cứu về đồ gốm sứ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về kỹ thuật sản xuất mà còn về văn hóa, xã hội của thời kỳ Trần - Hồ.

1.1. Vị trí và tầm quan trọng của thành Tây Đô

Thành Tây Đô nằm ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những kinh đô quan trọng của Việt Nam. Vị trí địa lý thuận lợi đã giúp thành phố này trở thành trung tâm chính trị và văn hóa trong thời kỳ Trần - Hồ.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển đồ gốm sứ

Đồ gốm sứ thời Trần - Hồ được hình thành trong bối cảnh lịch sử đầy biến động. Sự chuyển giao quyền lực từ triều Trần sang triều Hồ đã tạo ra những thay đổi lớn trong nghệ thuật gốm sứ, phản ánh sự phát triển của kỹ thuật và phong cách trang trí.

II. Những thách thức trong nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần Hồ

Nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần - Hồ gặp nhiều thách thức, từ việc thu thập tư liệu đến việc phân tích và đánh giá các hiện vật. Sự thiếu hụt tài liệu và sự phân tán của các hiện vật là những vấn đề lớn cần được giải quyết.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập tư liệu

Việc thu thập tư liệu về đồ gốm sứ thời Trần - Hồ gặp khó khăn do nhiều hiện vật chưa được hệ thống hóa. Các báo cáo khai quật thường chỉ đề cập đến một số hiện vật nhất định, dẫn đến việc thiếu thông tin tổng quát.

2.2. Vấn đề phân tích và đánh giá hiện vật

Phân tích và đánh giá các hiện vật gốm sứ cần có sự so sánh với các mẫu gốm sứ từ các khu vực khác. Điều này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về kỹ thuật và phong cách gốm sứ.

III. Phương pháp nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần Hồ hiệu quả

Để nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần - Hồ, các phương pháp khảo cổ học và phân tích hiện vật được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định nguồn gốc, kỹ thuật sản xuất và đặc điểm trang trí của đồ gốm sứ.

3.1. Phương pháp khai quật và thu thập hiện vật

Khai quật tại khu vực thành Tây Đô đã được thực hiện nhiều lần, giúp thu thập một lượng lớn hiện vật gốm sứ. Các phương pháp khai quật hiện đại được áp dụng để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của dữ liệu.

3.2. Phân tích kỹ thuật sản xuất gốm sứ

Phân tích kỹ thuật sản xuất gốm sứ bao gồm việc nghiên cứu nguyên liệu, quy trình sản xuất và các kỹ thuật trang trí. Điều này giúp hiểu rõ hơn về trình độ tay nghề của các nghệ nhân thời kỳ này.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần Hồ

Nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần - Hồ không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể ứng dụng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Những phát hiện từ nghiên cứu có thể giúp nâng cao nhận thức về di sản văn hóa Việt Nam.

4.1. Bảo tồn di sản văn hóa gốm sứ

Việc bảo tồn các hiện vật gốm sứ thời Trần - Hồ là rất cần thiết. Các biện pháp bảo tồn hiện vật cần được thực hiện để giữ gìn giá trị văn hóa cho các thế hệ sau.

4.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Nghiên cứu và giới thiệu về đồ gốm sứ thời Trần - Hồ có thể được tích hợp vào chương trình giáo dục. Điều này giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa và lịch sử của di sản.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần Hồ

Nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần - Hồ tại thành Tây Đô mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu. Những phát hiện từ nghiên cứu không chỉ làm phong phú thêm kiến thức về văn hóa gốm sứ mà còn góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam.

5.1. Tóm tắt những đóng góp của nghiên cứu

Nghiên cứu đã hệ thống hóa các tư liệu về đồ gốm sứ thời Trần - Hồ, góp phần làm rõ hơn về đặc điểm và kỹ thuật sản xuất của gốm sứ trong giai đoạn này.

5.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về đồ gốm sứ thời Trần - Hồ, mở rộng ra các khu vực khác và so sánh với các nền văn hóa gốm sứ khác để có cái nhìn toàn diện hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Thành Tây Đô, còn gọi là Thành Nhà Hồ, tọa lạc tại huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, là một di tích kinh đô quan trọng của Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV. Với diện tích khai quật lên đến khoảng 21ha và các đợt khai quật kéo dài từ năm 2004 đến 2012, Thành Tây Đô đã cung cấp một kho tàng hiện vật phong phú, đặc biệt là đồ gốm sứ thời Trần – Hồ. Tổng số hiện vật gốm sứ thu thập được tại đây lên đến 2.255 hiện vật, trong đó có 221 hiện vật còn nhận được dáng, chiếm khoảng 10% tổng số hiện vật. Đây là nguồn tư liệu quý giá giúp nghiên cứu về văn hóa vật chất, kỹ thuật sản xuất và mỹ thuật gốm sứ thời kỳ chuyển giao giữa hai triều đại Trần và Hồ.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là hệ thống hóa, phân loại và phân tích các loại hình đồ gốm sứ khai quật được tại khu vực Thành Tây Đô, nhằm làm rõ đặc trưng về loại hình, kỹ thuật tạo dáng, hoa văn trang trí và kỹ thuật nung của đồ gốm sứ thời Trần – Hồ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các địa điểm khai quật chính như Cửa Nam, Nền Vua, Cồn Mả, Gò Ngục và đàn Nam Giao, với niên đại từ năm 1225 đến 1407, đồng thời so sánh với các sưu tập gốm sứ cùng thời ở Hà Nội, Bắc Giang, Tuyên Quang và Yên Bái để có cái nhìn toàn diện hơn.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ tiến trình phát triển của gốm sứ Việt Nam, đồng thời góp phần bổ sung kiến thức về văn hóa nghệ thuật và kỹ thuật sản xuất gốm sứ trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này. Các số liệu thống kê và phân tích chi tiết sẽ giúp đánh giá chính xác hơn về bản sắc văn hóa gốm sứ thời Trần – Hồ tại khu vực Thành Tây Đô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết duy vật biện chứng và lý thuyết duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ giữa sự phát triển kỹ thuật gốm sứ và bối cảnh lịch sử xã hội thời Trần – Hồ. Lý thuyết duy vật biện chứng giúp nhìn nhận sự biến đổi và phát triển của đồ gốm sứ trong mối liên hệ với các yếu tố kinh tế, chính trị và văn hóa. Lý thuyết duy vật lịch sử hỗ trợ đánh giá tiến trình lịch sử và sự kế thừa, đổi mới trong kỹ thuật và mỹ thuật gốm sứ.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào phân loại đồ gốm sứ dựa trên các khái niệm chính: loại hình (bát, đĩa, bình, cốc...), kỹ thuật tạo dáng, kỹ thuật trang trí hoa văn (in nổi, khắc chìm, vẽ lam...), kỹ thuật nung và men gốm (men trắng, men ngọc, men nâu, men xanh lá cây, gốm hai màu men). Các khái niệm này được sử dụng để phân tích đặc trưng và sự biến đổi của đồ gốm sứ trong khu vực nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các hiện vật gốm sứ thu thập qua 5 đợt khai quật khảo cổ tại Thành Tây Đô và đàn Nam Giao từ năm 2004 đến 2012, với tổng số 2.255 hiện vật, trong đó 221 hiện vật còn dáng. Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các tư liệu so sánh từ các địa phương khác như Hà Nội, Bắc Giang, Tuyên Quang và Yên Bái.

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Khảo cổ học thực địa: khai quật, thu thập hiện vật, điều tra, điền dã.
• Phân tích hiện vật: đo đạc, vẽ, chụp ảnh, thống kê số lượng, phân loại theo loại hình và kiểu dáng.
• So sánh đối chiếu: giữa các hiện vật trong khu vực và với các sưu tập gốm sứ cùng thời ở các địa phương khác.
• Phân tích kỹ thuật: nghiên cứu kỹ thuật tạo dáng, kỹ thuật trang trí hoa văn, kỹ thuật nung và men gốm.
• Phân tích tổng hợp: đánh giá mối quan hệ giữa các đặc trưng kỹ thuật và bối cảnh lịch sử xã hội.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ hiện vật gốm sứ khai quật được tại khu vực Thành Tây Đô, với phương pháp chọn mẫu toàn bộ nhằm đảm bảo tính đại diện và đầy đủ. Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu từ năm 2004 đến 2012, tương ứng với các đợt khai quật và chỉnh lý hiện vật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân loại đồ gốm sứ: Tổng số 2.255 hiện vật gốm sứ được phân loại thành các loại hình chính gồm bát (chiếm 71,49% hiện vật còn dáng), đĩa (21,27%), bình, cốc, lọ và các loại khác. Trong đó, bát loại 1 chiếm tỷ lệ lớn nhất với 97 tiêu bản (61,39% bát còn dáng), đa dạng về kiểu dáng và men gốm.

2. Đặc trưng kỹ thuật tạo dáng: Các loại bát và đĩa có hình dáng đa dạng, từ dáng bát hoa sen, cúc, đến dáng phễu và dáng cân đối. Kích thước bát phổ biến từ 13 đến 17cm đường kính miệng, chiều cao từ 5,6 đến 8cm. Chân đế có nhiều kiểu dáng như choãi, thẳng, cúp vào, với chiều cao trung bình từ 0,5 đến 1,2cm.

3. Kỹ thuật trang trí hoa văn: Hoa văn chủ yếu là hoa cúc, hoa sen, bông mai, bát bảo, mây hình khánh, được thể hiện bằng kỹ thuật in nổi, khắc chìm và vẽ lam. Ví dụ, bát loại 1 kiểu 1 có thành trong chia thành 8 khoảng, mỗi khoảng in nổi các mô típ hoa lá khác nhau. Hoa văn trang trí trên đĩa cũng tập trung ở thành ngoài và thành trong, chủ yếu là hoa cúc cạo lõm hoặc in nổi.

4. Kỹ thuật nung và men gốm: Đồ gốm sử dụng các loại men trắng, men ngọc, men nâu, men xanh lá cây và gốm hai màu men. Men được tráng kín trong lòng và phần lớn thân ngoài, chân đế và lòng đế thường để mộc hoặc tô son nâu. Xương gốm chủ yếu làm từ cao lanh, có màu trắng đục hoặc trắng xám, xốp với tỷ lệ cao lanh khác nhau. Kỹ thuật chống dính men phổ biến là dùng con kê 4-5 mấu hoặc ve lòng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện cho thấy đồ gốm sứ thời Trần – Hồ tại Thành Tây Đô tiếp nối và phát triển từ truyền thống gốm sứ thời Lý – Trần, đồng thời có những đổi mới về kiểu dáng và kỹ thuật trang trí. Sự đa dạng về loại hình và hoa văn phản ánh sự phát triển phong phú của nghệ thuật gốm sứ trong bối cảnh lịch sử chuyển giao quyền lực và cải cách xã hội.

So sánh với các nghiên cứu về gốm sứ thời Lý – Trần ở các địa phương khác, đồ gốm tại Thành Tây Đô có nhiều điểm tương đồng về kỹ thuật và phong cách, nhưng cũng xuất hiện một số kiểu dáng và hoa văn mới, đặc biệt là các loại bát và đĩa có chân đế cao hoặc kiểu dáng phức tạp hơn, cho thấy sự sáng tạo và thích nghi với nhu cầu sử dụng và thẩm mỹ của thời Hồ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê chi tiết về số lượng hiện vật theo loại hình, kiểu dáng, men gốm và hoa văn, cũng như biểu đồ tỷ lệ các loại men và kỹ thuật trang trí. Các hình ảnh minh họa bản vẽ và ảnh chụp hiện vật giúp làm rõ đặc điểm kỹ thuật và mỹ thuật của đồ gốm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tiếp tục khai quật và bảo tồn hiện vật: Đẩy mạnh các đợt khai quật tại các khu vực chưa được khai quật trong Thành Tây Đô để bổ sung tư liệu, đồng thời tăng cường công tác bảo tồn hiện vật gốm sứ nhằm tránh hư hại do thời gian và điều kiện môi trường. Chủ thể thực hiện: Viện Khảo cổ học, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa. Timeline: 3-5 năm tới.

2. Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu hiện vật gốm sứ: Thiết lập cơ sở dữ liệu điện tử chi tiết về các hiện vật gốm sứ thời Trần – Hồ, bao gồm hình ảnh, mô tả kỹ thuật, phân loại và phân tích hoa văn để phục vụ nghiên cứu và quản lý di sản. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học. Timeline: 2 năm.

3. Phát triển các chương trình nghiên cứu liên ngành: Kết hợp khảo cổ học, lịch sử nghệ thuật, công nghệ vật liệu để nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật sản xuất và nguồn gốc nguyên liệu gốm sứ, từ đó làm rõ hơn tiến trình phát triển kỹ thuật gốm sứ Việt Nam. Chủ thể thực hiện: Các trung tâm nghiên cứu, trường đại học. Timeline: 3 năm.

4. Tăng cường công tác truyền thông và giáo dục di sản: Tổ chức các triển lãm, hội thảo, chương trình giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản gốm sứ thời Trần – Hồ tại Thành Tây Đô, góp phần bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Bảo tồn di sản, các bảo tàng, địa phương. Timeline: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử nghệ thuật: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đồ gốm sứ thời Trần – Hồ, giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về kỹ thuật, mỹ thuật và bối cảnh lịch sử của gốm sứ Việt Nam giai đoạn này.

2. Sinh viên và học giả chuyên ngành khảo cổ học, lịch sử văn hóa: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc học tập, nghiên cứu chuyên sâu về khảo cổ học Việt Nam, đặc biệt là về đồ gốm sứ và di tích Thành Tây Đô.

3. Các cơ quan quản lý di sản văn hóa và bảo tàng: Giúp xây dựng kế hoạch bảo tồn, trưng bày và phát huy giá trị hiện vật gốm sứ, đồng thời hỗ trợ công tác quản lý di tích Thành Tây Đô.

4. Người làm công tác giáo dục và truyền thông văn hóa: Cung cấp nội dung khoa học, minh họa sinh động cho các chương trình giáo dục, truyền thông về di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Đồ gốm sứ thời Trần – Hồ có đặc điểm gì nổi bật?
   Đồ gốm sứ thời Trần – Hồ tại Thành Tây Đô đa dạng về loại hình, chủ yếu là bát và đĩa với hoa văn trang trí phong phú như hoa cúc, hoa sen, bát bảo, được thể hiện bằng kỹ thuật in nổi, khắc chìm và vẽ lam. Kỹ thuật nung và men gốm cũng đa dạng, phản ánh sự phát triển kỹ thuật và mỹ thuật gốm sứ giai đoạn này.

2. Phương pháp phân loại đồ gốm sứ trong nghiên cứu là gì?
   Phân loại dựa trên hình dáng hiện vật còn dáng, kết hợp với phân tích kỹ thuật tạo dáng, hoa văn trang trí và men gốm. Các mảnh vỡ được ghép nối dựa trên kiểu dáng và hoa văn để bổ sung cho phân loại.

3. Số lượng hiện vật gốm sứ khai quật được tại Thành Tây Đô là bao nhiêu?
   Tổng số hiện vật gốm sứ khai quật được là khoảng 2.255 hiện vật, trong đó có 221 hiện vật còn nhận được dáng, chiếm khoảng 10% tổng số hiện vật.

4. Ý nghĩa của nghiên cứu đồ gốm sứ thời Trần – Hồ là gì?
   Nghiên cứu giúp làm rõ tiến trình phát triển kỹ thuật và mỹ thuật gốm sứ Việt Nam, đồng thời cung cấp tư liệu quan trọng về văn hóa vật chất và lịch sử xã hội thời kỳ chuyển giao giữa hai triều đại Trần và Hồ.

5. Có thể tìm thấy đồ gốm sứ thời Trần – Hồ ở những địa phương nào khác ngoài Thành Tây Đô?
   Ngoài Thành Tây Đô, đồ gốm sứ thời Trần – Hồ còn được phát hiện tại các địa phương như Hà Nội, Bắc Giang, Tuyên Quang, Yên Bái và Nam Định, giúp so sánh và đánh giá sự phổ biến cũng như đặc trưng vùng miền của đồ gốm sứ thời kỳ này.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa và phân loại chi tiết 2.255 hiện vật gốm sứ thời Trần – Hồ khai quật tại Thành Tây Đô, trong đó 221 hiện vật còn dáng.
• Đã xác định được đặc trưng về loại hình, kỹ thuật tạo dáng, hoa văn trang trí và kỹ thuật nung của đồ gốm sứ thời kỳ này.
• Phát hiện cho thấy sự kế thừa và phát triển từ truyền thống gốm sứ thời Lý – Trần, đồng thời có những đổi mới phù hợp với bối cảnh lịch sử xã hội.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ tiến trình phát triển gốm sứ Việt Nam và giá trị văn hóa nghệ thuật của vương triều Hồ.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, nghiên cứu và truyền thông nhằm phát huy giá trị di sản gốm sứ thời Trần – Hồ tại Thành Tây Đô trong tương lai.

Luận văn mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về kỹ thuật sản xuất và mỹ thuật gốm sứ, đồng thời kêu gọi sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý và cộng đồng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật thể quý báu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TƯ LIỆU VÀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU 1. Vị trí địa lý Thành Tây Đô 1. Di tích Thành Nhà Hồ Thành Nhà Hồ là tên gọi phổ biến nhất hiện nay cho tòa thành đá nằm giữa 4 thôn: Tây Giai, Xuân Giai, Thượng Giai và Đông Môn thuộc 2 xã Vĩnh Long và Vĩnh Tiến (huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoá). Ngoài ra Thành còn có một số tên khác như: thành An Tôn, Tây Đô, Tây Kinh, Tây Giai, Thạch Thành…[117, tr.

20] Di tích có toạ độ địa lý khoảng 20004'06" đến 20005'01" vĩ độ Bắc và 105026'23" đến 105037'00" kinh độ Đông. Thành nằm trên đường 217 từ Vĩnh Lộc đi Cẩm Thuỷ, Bá Thước… cách thị trấn Vĩnh Lộc khoảng 1km về phía Đông Nam, cách di tích đàn Nam Giao khoảng 2,5km, cách di tích Ly Cung khoảng 25km. Thành được xây dựng trên khu đất trũng và bằng phẳng, xung quanh có nhiều núi sông bao bọc: phía Bắc thành có núi Thổ Tượng (Voi đất), phía Nam có núi Đốn Sơn, phía Đông có núi Hắc Khuyển (Chó đen) và sông Bưởi, phía Tây và Tây Nam được bao bọc bởi dãy núi Ngưu Ngọa (Trâu nằm), An Tôn và sông Mã. Di tích đàn Nam Giao Đàn Nam Giao là một trong số thành phần kiến trúc quan trọng trong tổng thể kiến trúc Thành Tây Đô.

Di tích nằm ở núi Đốn Sơn (dân địa phương quen gọi là núi Đún). Đốn Sơn là một quả núi dài, có hai đỉnh, thuộc địa phận xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Đàn Nam Giao đã được chọn đặt ở khu vực giữa của hai đỉnh này. Chính vì vậy, đàn tế Nam Giao của nhà Hồ chỉ có 3 là mặt Đông, Tây và Nam (mặt phía Bắc tựa núi).

Xây dựng đàn Nam giao trên núi là một sự khác biệt của nhà Hồ so với các vương triều trước đó. Di tích nằm trong khu vực La thành của Thành Nhà Hồ, có tọa độ địa lý 2003’50’’ vĩ độ Bắc và 105037’40’’ kinh độ Đông. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đàn Nam Giao cách Thành Nhà Hồ khoảng 2,5km về phía Tây Bắc, cách đường 217 khoảng 500m về phía Đông, cách di tích Ly Cung khoảng 25km về phía Đông Nam, cách sông Mã khoảng 1km về phía Đông, cách sông Bưởi khoảng 1km. Diện tích khu vực đàn Nam Giao khoảng 2ha với 4 cấp nền.

Tiếp giáp khu vực này về phía Nam là các thửa ruộng trồng lúa thuộc cánh đồng Nam Giao có độ cao 10,5m so với mực nước biển. Lịch sử hình thành di tích 2. Lịch sử hình thành di tích Thành Nhà Hồ Thành Tây Đô được hình thành trong bối cảnh lịch sử xã hội thời Trần đang lâm vào khủng hoảng trầm trọng trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội và ngoại giao. Trong bối cảnh ấy Hồ Quý Ly – một đại thần nhà Trần đã quyết đoán trong việc xây dựng kinh đô mới tại vùng đất An Tôn – phủ Thanh Hóa (nay là huyện Vĩnh Lộc tỉnh Thanh Hóa).

Điều này đã được ghi chép trong một số tài liệu cổ sử như: Đại Việt sử kí toàn thư; Lịch triều hiến chương loại chí, Đại Nam nhất thống chí, Phương Đình dư địa chí, Sử học bị khảo… Sách Đại Việt sử kí toàn thư chép: “Đinh sửu năm thứ 10 (1397). Mùa xuân, tháng giêng, sai Lại bộ thượng thư kiêm Thái sử lệnh Đỗ Tỉnh đi xem đất ở động An Tôn phủ Thanh Hoá, đắp thành đào hào, lập Miếu nền Xã, mở đường phố, có ý muốn dời kinh đô đến đấy, 3 tháng làm xong” [46, tr. Cũng trong năm 1397 “Mùa đông, tháng 11, Quý Ly bức vua rời đô đến phủ Thanh Hoá” [46, tr. Và “Sai Hành khiển đồng tri Đại tông chính tự là Lương Nguyên Bưu dỡ gạch ngói, gỗ lớn ở các cung điện Thuỵ Chương, Đại An giao hết cho các châu Từ Liêm và Nam Sách chở tới kinh đô mới, gặp bão chìm đắm mất quá nửa” [46, tr.

Năm “Kỉ mão (1399)…Tháng 9…Sai Trần Ninh đốc suất người phủ Thanh Hoá trồng tre gai ở phía Tây thành, phía Nam từ Đốn Sơn, phía Bắc từ An Tôn đến tận cửa Bào Đàm, phía Tây từ chợ Khả Lãng ở Vực Sơn đến sông Lỗi Giang, vây bọc làm la thành, nhân dân ai lấy trộm măng thì xử tử” [46, tr. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm “Canh thìn (1400)…Tháng 2, ngày 28, Lê Quý Ly bức vua nhường ngôi và buộc người tôn thất và các quan ba lần dâng biểu khuyên lên ngôi. Quý Ly giả vờ cố tình từ chối nói: “Ta sắp xuống lỗ đến nơi rồi, còn mặt mũi nào trông thấy tiên đế dưới đất nữa?” Rồi tự lập làm vua, đặt niên hiệu là Thánh Nguyên, quốc hiệu là Đại Ngu, đổi thành họ Hồ” [46, tr. Sách Đại Nam nhất thống chí, mục CỔ TÍCH có đoạn: “Thành nhà Hồ: Sử chép là đô thành cũ của Hồ Quí Ly cũng gọi là thành Tây Đô, ở các xã Tây Giai, Xuân Giai, Phương Giai huyện Vĩnh Lộc, bốn mặt đều xây đá xanh, mỗi mặt dài 120 trượng, cao 1 trượng 2 thước.

Lại xây một con đường lát đá hoa từ cửa Nam suốt đến đàn Nam Giao ở Đốn Sơn phía ngoài thành. Mặt nam thành xây cửa ba tầng bằng đá, như cửa Châu Tước ở thành Thăng Long, còn về mặt đông, mặt bắc và mặt tây đều mở một cửa xây đá; quanh các cửa đều xây bằng đá xanh; thành xây bằng gạch vuông dày và rắn; dưới chân thành có hào ở ngoài. Trong thành ước hơn 300 mẫu, nay đều là ruộng, chỗ nào trũng thấp là hồ ao. Tả hữu thành đều gần núi đá; phía trước thành là sông Mã.

Phía ngoài thành lại đắp đất làm la thành, phía tả từ tổng Cổ Biện, phía đông qua các xã Bút Sơn và Cổ Điệp theo ven sông Bảo chạy về nam đến núi Đốn Sơn; phía hữu từ tổng Quan Hoàng huyện Cẩm Thuỷ theo ven sông Mã chạy về đông thẳng đến núi Yên Tôn mấy vạn trượng; nay đều đổ nát, dân sở tại vỡ làm ruộng” [71, tr. Sách Lịch triều hiến chương loại chí chép: “Cuối đời Trần, Hồ Quí Ly dời kinh đô đến động An Tôn, huyện Vĩnh Phúc gọi là Tây Đô, đắp thành đào hào, nền móng bền vững. Bên tả bên hữu thành, gần sát núi đá, sông Mã, sông Lương họp lại chảy về phía trước. Triều thần khi ấy là [Nguyễn] Nhữ Thuyết cho rằng chỗ đất ấy ở về cuối nước đầu núi, can Quí Ly không nên đóng đô ở đây.

Nhưng Quí Ly không nghe. Rồi sau hai cha con họ Hồ bị quân Minh bắt được, thành ấy phải bỏ”… [11, tr. Sách Sử học bị khảo: “Nói về mặt đô hội thì Thành Nhà Hồ không rộng rãi, bằng phẳng bằng Thăng Long, mà nói về mặt hình thế thì Thăng Long không hiểm cố bằng Thanh Hóa. Cho nên lập đô dựng nước, ngoài Thăng Long ra có lẽ không đâu hợp bằng Thanh Hóa” [99, tr.

6] 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Như vậy, các nguồn tài liệu trên đây đã cung cấp khá đầy đủ các thông tin cơ bản về Thành Tây Đô: Niên đại xây dựng (1397), người chủ trương xây dựng là Hồ Quý Ly, người thực hiện là Đỗ Tỉnh, vị trí xây dựng là vùng đất động An Tôn, phủ Thanh Hóa – nay là huyện Vĩnh Lộc tỉnh Thanh Hóa. Lịch sử hình thành di tích đàn Nam Giao Sau khi hoàn thành các công việc xây dựng cơ bản, Thành Nhà Hồ còn có nhiều lần được tu bổ và hoàn thiện. Trong đó việc xây dựng đàn Nam Giao là một công việc quan trọng không thể thiếu của một kinh đô. Việc này được con trai của Hồ Quý Ly là Hồ Hán Thương thực hiện vào năm 1402.

Sự kiện này được sách Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên cho biết: “Nhâm Ngọ (1402),…Tháng 8, Hán Thương đắp đàn Giao ở Đốn Sơn để làm lễ tế Giao; Đại xá cho thiên hạ. Ngày hôm tế, Hán Thương ngồi kiệu Vân Long do cửa nam đi ra. 733] Sự kiện này còn được nhắc lại trong sách Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục (thế kỷ XIX) như sau: "Nhâm Ngọ (1402). Hán Thương, năm Thiệu Thành thứ 2.

Tháng 8, mùa thu, Hán Thương cử hành lễ tế Giao.Theo phép cũ, nghi vệ lễ tế Giao rất long trọng, chia ra ba hạng lễ là: lễ Lớn, lễ Trung bình và lễ Nhỏ.Lễ tế Giao này suốt đời nhà Trần chưa cử hành lần nào, đến nay Hán Thương mới đắp đàn Giao ở đốn Sơn, chọn ngày lành, đi xe vân long, ra cửa Nam thành, trăm quan và cung tần, mạng phụ theo thứ tự đi sau. 712 - 714] Sách Đại Nam nhất thống chí (thế kỷ XIX) , trong mục CỔ TÍCH cũng có ghi: “Giao đàn cũ nhà Hồ: ở phía Nam trên đỉnh núi Đốn Sơn thuộc xã Cao Mật huyện Vĩnh Lộc, do Hồ Quí Ly xây dưới đàn có giếng tắm, xây đá làm thành, do Hồ Hán Thương xây, di tích vẫn còn” [71, tr. 238] Và “Núi Đốn Sơn: ở cách huyện Vĩnh Lộc 13 dặm về phía Tây - Bắc; mạch núi từ núi Yên Tôn, qua các núi Thọ Đồn và Phú Sơn kéo đến, nổi vọt lên hai ngọn. Tác giả Lưu Công Đạo trong cuốn Thanh Hóa tỉnh, Vĩnh Lộc huyện chí ghi: “Núi Đốn Sơn (Đún Sơn) ở địa phận xã Cao Mật, núi từ các núi An Tôn kéo qua Thọ Đồn, Phú Sơn mà đến.

Khởi vọt lên hai ngọn, tựa hình chiếc kiếm, một ngọn tựa hình cây cung…Ở phía Đông núi có đàn tế Nam Giao, có giếng Ngự Dục (Ngự 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Duyên), xếp đá làm thành, bệ cấp uy nghiêm, đều là di tích của Hồ Hán Thương…” [23, tr. 31-32] Như vậy, cũng như Thành Nhà Hồ, sự hình thành của đàn Nam Giao vào năm 1402 cũng được các nguồn tài liệu cổ sử ghi chép lại khá chi tiết. Các nguồn tài liệu cổ sử trên đây là minh chứng quan trọng cho sự hình thành và tồn tại của Thành Tây Đô. Tuy nhiên, nguồn tài liệu này không hề ghi chép tới vấn đề đồ gốm sứ, ngoại trừ Đại Việt sử ký toàn thư chép về việc Hồ Quý Ly đánh rơi chén rượu: “Tháng 8, Hán Thương đắp đàn Giao ở Đốn Sơn để làm lễ tế Giao, đại xá cho thiên hạ.

Ngày hôm tế, Hán Thương ngồi kiệu Vân Long, do cửa Nam đi ra,…Khi dâng chén rượu (hiến tước), tay run rượu đổ xuống đất rồi thôi…”. Tuy nhiên, cũng không rõ có phải chiếc chén mà Hồ Hán Thương làm rơi khi tiến hành lễ tế có phải là cốc gốm sứ hay không? Như vậy, việc nghiên cứu đồ gốm sứ ở di tích đàn Nam Giao chỉ có thể dựa vào tư liệu khai quật khảo cổ học.