Luận án tiến sĩ về nghiên cứu địa mạo và giảm nhẹ thiệt hại do lũ lụt tại lưu vực sông Thu Bồn

Luận án tiến sĩ nghiên cứu địa mạo nhằm giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt tại lưu vực sông Thu Bồn, góp phần bảo vệ môi trường và cộng đồng.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Địa Mạo
• Đề tài: Nghiên Cứu Địa Mạo Giảm Thiểu Thiệt Hại Lũ Lụt Lưu Vực Sông Thu Bồn
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời mở đầu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TIẾP CẬN ĐỊA MẠO TRONG NGHIÊN CỨU GIẢM THIỂU TAI BIẾN LỞ LŨ
• 1.1. Tổng quan về tai biến lở lũ
• 1.2. Khái quát chung về lở
• 1.3. Tai biến lở lũ
• 1.4. Các hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu tai biến lở lũ
• 1.4.1. Nghiên cứu cơ sở và biến trình lở trên quan điểm thổ văn
• 1.4.2. Nghiên cứu tai biến lở lũ trên quan điểm địa mạo
• 1.4.3. Nghiên cứu sự phân bố và quan trắc lở lũ bằng công nghệ Viễn thám và GIS
• 1.5. Tổng quan về tiếp cận địa mạo trong nghiên cứu lở
• 1.5.1. Tổng quan về tiếp cận địa mạo trong nghiên cứu lở lũ trên thế giới và Việt Nam
• 1.5.2. Cơ sở phương pháp luận và quan điểm tiếp cận địa mạo trong nghiên cứu lở lũ
• 1.5.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 1.5.3.1. Nhắm các phương pháp nghiên cứu địa mạo truyền thống
• 1.5.3.2. Phương pháp viễn thám và GIS
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TẾ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH THÀNH TẠO ĐỊA HÌNH VÀ PHÁT SINH TAI BIẾN LỞ LŨ TRÊN LƯU VỰC SÔNG THU BỒN
• 2.1. Vị trí địa lý và hình thái sơn văn
• 2.2. Đặc điểm sơn văn và hình thái lưu vực
• 2.3. Đặc điểm địa chất và tân kiến tạo
• 2.3.1. Cấu trúc địa chất
• 2.3.2. Đặc trưng thạch học
• 2.3.3. Đặc trưng thạch học của các địa tầng Kainozoi
• 2.3.4. Đặc điểm các trầm tích Kainozoi
• 2.3.5. Đặc điểm tân kiến tạo và địa động lực hiện đại
• 2.3.5.1. Chuyển động tân kiến tạo và địa động lực hiện đại
• 2.4. Đặc điểm khí hậu
• 2.4.1. Chỗ đế nhiệt đới
• 2.4.2. Các hình thái thời tiết cực đoan
• 2.4.3. Gió mùa Đông Bắc
• 2.4.4. Gió mùa Tây Nam khô nóng
• 2.4.5. Đặc điểm mạng lưới sông
• 2.4.6. Đặc điểm chỗ đế thủy văn
• 2.4.7. Dòng chảy ven bờ
• 2.4.8. Đặc điểm và phong hóa và thảm nhũn
• 2.4.9. Đặc điểm thảm nhũn
• 2.4.10. Đặc điểm lớp phủ thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA MẠO LƯU VỰC SÔNG THU BỒN
• 3.1. Khái quát chung cấu trúc địa mạo lưu vực
• 3.2. Cấu trúc địa hình phân đới nổi (vùng trung và thượng lưu)
• 3.3. Cấu trúc địa hình thung lòng
• 3.4. Các thung lòng phát triển phù hợp với cấu trúc địa chất
• 3.4.1. Các thung lòng phát triển vuông góc với cấu trúc địa chất
• 3.5. Cấu trúc địa hình phân đới bằng
• 3.5.1. Đồng bằng mài mòn - bậc mòn - tích tụ
• 3.5.2. Đồng bằng châu thổ
• 3.5.3. Đồng bằng tích tụ
• 3.6. Địa hình nhân sinh
• 3.7. Đặc điểm các kiểu nguồn gốc địa hình
• 3.7.1. Địa hình do bậc mòn tầng hợp
• 3.7.2. Các bờ mặt san bằng
• 3.7.3. Địa hình nguồn gốc dòng chảy trên mặt
• 3.7.4. Địa hình dòng chảy tạm thời
• 3.7.5. Địa hình dòng chảy thường xuyên
• 3.7.6. Địa hình nguồn gốc sông - biển
• 3.7.7. Địa hình mài mòn - tích tụ
• 3.7.8. Địa hình tích tụ
• 3.8. Lịch sử phát triển địa hình
• 3.8.1. Giai đoạn sụt tở
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH ĐỊA MẠO VÀ ỨNG DỤNG GIS CẢNH BÁO TAI BIẾN LỞ LŨ LƯU VỰC SÔNG THU BỒN
• 4.1. Hiện trạng tai biến lở lũ trên lưu vực sông Thu Bồn
• 4.1.1. Lở ở vùng đồng bằng hạ lưu
• 4.1.2. Lở ở vùng trung và thượng lưu
• 4.2. Phân tích địa mạo trong mối liên quan đến tai biến lở lũ lưu vực sông Thu Bồn
• 4.2.1. Trên lở lịch sử năm 1999 trên đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn
• 4.2.2. Các hình thức lở lũ trên đồng bằng
• 4.2.3. Những dấu vết địa mạo của lở lũ trên đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn và ý nghĩa cảnh báo
• 4.2.4. Lở quét năm 1999 trên lưu vực sông Tây Loan
• 4.2.5. Lở quét năm 1964 trên lưu vực sông Ngân Thu Bồn trong mối liên hệ với các đặc trưng địa mạo của thung lòng sông
• 4.2.6. Nhận xét tổng quát
• 4.3. Cảnh báo tai biến lở lũ lưu vực sông Thu Bồn trên cơ sở nghiên cứu địa mạo và ứng dụng GIS
• 4.3.1. Bản đồ địa mạo chuyên đề phục vụ cảnh báo tai biến lở lũ
• 4.3.2. Cảnh báo tai biến lở lũ phân hạ lưu sông Thu Bồn
• 4.3.3. Cảnh báo tai biến lở lũ đoạn trung lưu sông Thu Bồn
• 4.3.4. Ứng dụng các nghiên cứu địa mạo và GIS trong đánh giá tai biến lở quét - bùn đá lưu vực sông Thu Bồn
• 4.3.4.1. Cơ sở ứng dụng và quy trình đánh giá
• 4.3.5. Cảnh báo tai biến lở lũ lưu vực sông Thu Bồn
• 4.3.6. Phân vùng nguy cơ tai biến lở lũ lưu vực sông Thu Bồn trên cơ sở địa mạo
• 4.3.6.1. Cơ sở phân vùng
• 4.3.7. Phân vùng nguy cơ tai biến lở lũ và các kiến nghị cho việc giảm thiểu thiệt hại
• Kết luận
• Danh mục các công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về địa mạo trong nghiên cứu giảm thiểu thiệt hại lũ lụt

Nghiên cứu địa mạo đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt, đặc biệt là trong lưu vực sông Thu Bồn. Địa mạo không chỉ ảnh hưởng đến dòng chảy của nước mà còn quyết định mức độ thiệt hại mà lũ lụt có thể gây ra. Theo thống kê, từ năm 1971 đến 2001, thiệt hại do thiên tai, chủ yếu là lũ lụt, đã gây ra tổn thất lớn về người và tài sản. Đặc biệt, sông Thu Bồn với lưu vực rộng lớn, có nhiều trung tâm kinh tế và văn hóa, thường xuyên phải đối mặt với các hiện tượng thiên tai này. Việc phân tích địa mạo giúp xác định các khu vực dễ bị tổn thương và từ đó đề xuất các biện pháp quản lý lũ hiệu quả.

1.1. Khái quát chung về lũ lụt

Lũ lụt là hiện tượng tự nhiên xảy ra khi lượng mưa vượt quá khả năng thoát nước của đất và các dòng sông. Tại Việt Nam, lũ lụt thường xảy ra vào mùa mưa, gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho đời sống và sản xuất. Đặc biệt, trong lưu vực sông Thu Bồn, lũ lụt không chỉ ảnh hưởng đến người dân mà còn tác động đến hệ sinh thái và môi trường. Việc nghiên cứu lũ lụt cần phải kết hợp giữa các yếu tố địa mạo, khí hậu và hoạt động của con người để đưa ra các giải pháp phòng chống hiệu quả.

1.2. Các hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu lũ lụt

Nghiên cứu lũ lụt có thể được thực hiện qua nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích địa lý, mô hình hóa lũ và sử dụng công nghệ GIS. Các phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến lũ lụt, từ đó đưa ra các dự báo và cảnh báo kịp thời. Việc áp dụng công nghệ GIS trong nghiên cứu địa mạo giúp tạo ra các bản đồ lũ, từ đó hỗ trợ cho công tác quy hoạch và quản lý rủi ro thiên tai.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành địa hình và phát sinh lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn

Quá trình hình thành địa hình và phát sinh lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Đặc điểm địa chất, khí hậu và hoạt động của con người đều góp phần vào việc hình thành các dạng địa hình và mức độ rủi ro lũ lụt. Đặc biệt, sự biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất và cường độ của các trận lũ lụt. Việc phân tích các yếu tố này là cần thiết để đưa ra các giải pháp phòng chống hiệu quả.

2.1. Đặc điểm địa lý và hình thái lưu vực

Lưu vực sông Thu Bồn có địa hình đa dạng với nhiều thung lũng, đồi núi và đồng bằng. Đặc điểm này ảnh hưởng đến dòng chảy của nước và khả năng thoát nước của khu vực. Các khu vực có địa hình dốc thường dễ bị lũ lụt hơn do nước chảy nhanh và không có khả năng thẩm thấu tốt. Việc nghiên cứu địa hình giúp xác định các khu vực dễ bị tổn thương và từ đó đề xuất các biện pháp quản lý lũ hiệu quả.

2.2. Tác động của môi trường và hoạt động con người

Hoạt động của con người như khai thác rừng, xây dựng công trình và phát triển đô thị cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ lũ lụt. Việc thay đổi bề mặt đất và hệ sinh thái tự nhiên làm giảm khả năng hấp thụ nước của đất, dẫn đến tình trạng ngập lụt nghiêm trọng hơn. Do đó, việc quản lý và bảo vệ môi trường là rất quan trọng trong công tác phòng chống lũ lụt.

III. Phân tích địa mạo và ứng dụng GIS trong cảnh báo thiên tai lũ lụt

Phân tích địa mạo kết hợp với công nghệ GIS là một công cụ hữu hiệu trong việc cảnh báo và giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt. GIS cho phép thu thập, phân tích và hiển thị thông tin địa lý một cách trực quan, giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về tình hình lũ lụt. Việc sử dụng GIS trong nghiên cứu địa mạo giúp xác định các khu vực có nguy cơ cao và từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa kịp thời.

3.1. Hiện trạng lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn

Lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn đã xảy ra nhiều lần trong lịch sử, gây ra thiệt hại lớn về người và tài sản. Việc phân tích hiện trạng lũ lụt giúp xác định các nguyên nhân và yếu tố tác động, từ đó đưa ra các giải pháp phòng chống hiệu quả. Các bản đồ lũ được tạo ra từ GIS giúp theo dõi và dự báo tình hình lũ lụt một cách chính xác hơn.

3.2. Đề xuất biện pháp giảm thiểu thiệt hại

Dựa trên kết quả phân tích địa mạo và dữ liệu GIS, các biện pháp giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt có thể được đề xuất. Các giải pháp này bao gồm cải thiện hệ thống thoát nước, xây dựng các công trình phòng chống lũ và nâng cao nhận thức cộng đồng về nguy cơ lũ lụt. Việc áp dụng các biện pháp này không chỉ giúp giảm thiệt hại mà còn bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tai biến lũ lụt là một trong những hiện tượng thiên nhiên gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản trên toàn cầu. Theo ước tính, từ năm 1971 đến 2001, thiệt hại do thiên tai tại Việt Nam chủ yếu do lũ lụt gây ra đã lên tới hàng chục tỷ USD, với hơn 15.500 người chết và mất tích. Riêng trận lũ lụt năm 1999 đã làm thiệt mạng 717 người, mất tích 218 người và thiệt hại vật chất lên đến hơn 4.000 tỷ đồng Việt Nam. Lưu vực sông Thu Bồn, với diện tích khoảng 10.300 km², là một trong những lưu vực sông chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi tai biến lũ lụt tại miền Trung Việt Nam. Khu vực này không chỉ có nhiều trung tâm kinh tế, văn hóa quan trọng như thành phố Đà Nẵng, Hội An, mà còn là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số với điều kiện kinh tế còn khó khăn, đang trong quá trình phát triển công nghiệp và đô thị hóa nhanh chóng.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ mối quan hệ giữa đặc điểm địa mạo với quá trình hình thành và phát sinh tai biến lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn, từ đó đề xuất các giải pháp cảnh báo và giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt gây ra. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ lưu vực sông Thu Bồn thuộc địa bàn các tỉnh Quảng Nam, Đà Nẵng và một phần tỉnh Kon Tum, trong khoảng thời gian từ cuối thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ công tác quy hoạch, quản lý tài nguyên và phòng chống thiên tai, góp phần phát triển bền vững khu vực miền Trung Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết địa mạo học và mô hình cảnh báo tai biến lũ lụt.

1. Lý thuyết địa mạo học: Địa mạo được hiểu là sản phẩm của các quá trình nội sinh và ngoại sinh tác động lên bề mặt Trái Đất, bao gồm các yếu tố như địa hình, địa chất, khí hậu và hoạt động nhân sinh. Các khái niệm chính bao gồm:

   • Đặc điểm địa hình: độ cao, độ dốc, hướng dốc, cấu trúc thung lũng và bậc thềm sông.
   • Nguồn gốc địa mạo: phân loại theo tuổi địa chất và quá trình hình thành (ví dụ: địa mạo do bồi tụ, xói mòn, kiến tạo).
   • Phân vùng địa mạo: dựa trên sự phân bố các dạng địa hình và đặc điểm địa chất liên quan đến nguy cơ lũ lụt.

2. Mô hình cảnh báo tai biến lũ lụt: Sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) kết hợp với các mô hình thủy văn như HMS, TANK, SSARR để phân tích dòng chảy, tính toán mức nước lũ và xác định vùng nguy cơ cao. Các khái niệm chính:

   • Mức nước lũ đỉnh và tần suất lũ: xác định mức nước cao nhất và chu kỳ lặp lại của các trận lũ.
   • Phân vùng nguy cơ: dựa trên địa hình, dòng chảy và lịch sử lũ để phân loại các khu vực theo mức độ nguy hiểm.
   • Dữ liệu viễn thám và GIS: thu thập và xử lý dữ liệu không gian để mô hình hóa và cảnh báo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Dữ liệu địa hình số (DEM) với độ phân giải cao, ảnh viễn thám Landsat TM, ảnh radar RADARSAT.
• Dữ liệu khí tượng thủy văn: lượng mưa, mực nước sông, tần suất lũ từ các trạm quan trắc trong lưu vực.
• Dữ liệu địa chất, địa mạo thu thập từ các công trình điều tra địa chất và khảo sát thực địa.
• Tài liệu lịch sử về các trận lũ lụt và thiệt hại liên quan.

Phương pháp phân tích:

• Phân tích địa mạo dựa trên DEM và ảnh viễn thám để xác định các dạng địa hình, bậc thềm sông, vùng trũng thấp và các đặc điểm địa chất liên quan.
• Sử dụng GIS để tích hợp các lớp dữ liệu không gian, phân vùng nguy cơ lũ lụt theo các cấp độ khác nhau.
• Áp dụng mô hình thủy văn HMS và TANK để mô phỏng dòng chảy và tính toán mức nước lũ đỉnh.
• Phân tích mối quan hệ giữa đặc điểm địa mạo và sự phân bố các trận lũ lụt trong lịch sử.
• Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 1999 đến 2008, với cỡ mẫu khảo sát thực địa khoảng 130 điểm trượt lở, ngập lụt và các hiện tượng địa mạo khác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân vùng địa mạo lưu vực sông Thu Bồn: Nghiên cứu xác định được 35 dạng địa hình với nguồn gốc và tuổi khác nhau, thuộc 6 nhóm nguồn gốc chính gồm địa hình núi, địa hình bậc thềm, địa hình đồng bằng phù sa, địa hình ven biển và địa hình nhân sinh. Trong đó, các bậc thềm sông và vùng đồng bằng phù sa chiếm khoảng 40% diện tích lưu vực, là những khu vực có nguy cơ ngập lụt cao.

2. Mối quan hệ giữa địa mạo và nguy cơ lũ lụt: Các vùng đồng bằng thấp, bậc thềm sông có độ cao dưới 10 m so với mực nước biển, đặc biệt là các vùng trũng ven sông, có nguy cơ ngập lụt cao với tần suất lũ lớn hơn 50% trong các năm gần đây. Mức độ ngập lụt tại các điểm này có thể lên tới 1-2 m, gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất và sinh hoạt.

3. Ảnh hưởng của đặc điểm địa hình đến dòng chảy và lũ quét: Các khu vực có địa hình dốc, hẹp như thung lũng trung lưu và thượng lưu sông Thu Bồn thường xảy ra lũ quét với tốc độ dòng chảy nhanh, gây sạt lở đất và phá hủy cơ sở hạ tầng. Tỷ lệ sạt lở đất tại các khu vực này chiếm khoảng 15-20% tổng diện tích lưu vực.

4. Hiệu quả của mô hình GIS trong cảnh báo lũ lụt: Việc tích hợp dữ liệu địa mạo, khí tượng thủy văn và mô hình thủy văn trong GIS đã giúp phân vùng nguy cơ lũ lụt một cách chính xác, với độ chính xác trên 85% so với các trận lũ lịch sử. Các bản đồ cảnh báo được xây dựng đã hỗ trợ hiệu quả cho công tác phòng chống thiên tai tại địa phương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự phân bố nguy cơ lũ lụt không đồng đều trên lưu vực sông Thu Bồn là do sự đa dạng về địa hình và địa chất. Các vùng đồng bằng thấp và bậc thềm sông dễ bị ngập lụt do khả năng thoát nước kém, trong khi các vùng núi dốc lại dễ xảy ra lũ quét và sạt lở. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về mối quan hệ giữa địa mạo và tai biến lũ lụt tại các lưu vực sông miền Trung Việt Nam.

Việc sử dụng công nghệ GIS kết hợp với mô hình thủy văn đã nâng cao hiệu quả phân tích và cảnh báo, giúp xác định chính xác các vùng nguy cơ cao, từ đó hỗ trợ công tác quy hoạch và phòng chống thiên tai. Các biểu đồ phân bố địa hình, bản đồ phân vùng nguy cơ và biểu đồ tần suất lũ được sử dụng để minh họa rõ ràng các kết quả nghiên cứu, giúp người đọc dễ dàng hình dung và áp dụng.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng gặp một số hạn chế như dữ liệu khí tượng thủy văn chưa đầy đủ liên tục, ảnh hưởng đến độ chính xác của mô hình dự báo. Ngoài ra, sự biến đổi khí hậu và tác động của con người như xây dựng đập, khai thác đất đai cũng làm thay đổi đặc điểm địa mạo và dòng chảy, cần được nghiên cứu sâu hơn trong tương lai.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống cảnh báo lũ lụt dựa trên GIS và mô hình thủy văn: Triển khai hệ thống cảnh báo sớm tại các vùng nguy cơ cao trong lưu vực sông Thu Bồn, nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Thời gian thực hiện trong vòng 2 năm, chủ thể thực hiện là các cơ quan phòng chống thiên tai tỉnh Quảng Nam và Đà Nẵng.

2. Quy hoạch sử dụng đất phù hợp với đặc điểm địa mạo: Hạn chế xây dựng tại các vùng trũng thấp, bậc thềm sông có nguy cơ ngập lụt cao; ưu tiên phát triển các khu vực có địa hình cao, ổn định. Thời gian thực hiện trong 5 năm, phối hợp giữa các sở ngành địa phương và các nhà quy hoạch.

3. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng đầu nguồn: Giữ gìn lớp phủ thực vật nhằm giảm thiểu dòng chảy bề mặt, hạn chế lũ quét và sạt lở đất tại vùng núi dốc. Chủ thể thực hiện là các ban quản lý rừng và chính quyền địa phương, thực hiện liên tục.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng chống lũ lụt: Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn cho người dân về kỹ năng ứng phó và giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt. Thời gian thực hiện hàng năm, do các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý thiên tai và quy hoạch đô thị: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các kế hoạch phòng chống lũ lụt, quy hoạch phát triển bền vững phù hợp với đặc điểm địa mạo lưu vực.

2. Các nhà nghiên cứu địa mạo và thủy văn: Tham khảo phương pháp tích hợp GIS và mô hình thủy văn trong phân tích tai biến lũ lụt, áp dụng cho các lưu vực sông khác.

3. Cơ quan phòng chống thiên tai và cứu hộ cứu nạn: Áp dụng bản đồ phân vùng nguy cơ và hệ thống cảnh báo để nâng cao hiệu quả công tác ứng phó khẩn cấp.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ: Nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng tránh tai biến lũ lụt, từ đó giảm thiểu thiệt hại và tổn thất.

Câu hỏi thường gặp

1. Tai biến lũ lụt là gì và tại sao cần nghiên cứu địa mạo liên quan đến nó?
   Tai biến lũ lụt là hiện tượng nước sông, suối tràn ra ngoài bờ gây ngập lụt vùng đất thấp. Nghiên cứu địa mạo giúp hiểu rõ cấu trúc địa hình, nguồn gốc và đặc điểm vùng bị ảnh hưởng, từ đó dự báo và cảnh báo chính xác hơn.

2. Phương pháp GIS giúp gì trong nghiên cứu tai biến lũ lụt?
   GIS cho phép tích hợp và phân tích dữ liệu không gian đa dạng như địa hình, dòng chảy, mưa lũ, giúp xây dựng bản đồ nguy cơ và mô hình cảnh báo hiệu quả, hỗ trợ quản lý thiên tai.

3. Làm thế nào để phân vùng nguy cơ lũ lụt trên lưu vực sông?
   Dựa trên các yếu tố địa mạo như độ cao, độ dốc, cấu trúc thung lũng, kết hợp dữ liệu mưa, dòng chảy và lịch sử lũ để phân loại các khu vực theo mức độ nguy hiểm khác nhau.

4. Các yếu tố địa mạo nào ảnh hưởng lớn nhất đến lũ lụt?
   Độ cao thấp của vùng đồng bằng, cấu trúc bậc thềm sông, độ dốc thung lũng và sự phân bố các lớp đất đá là những yếu tố chính ảnh hưởng đến khả năng ngập lụt và lũ quét.

5. Giải pháp nào hiệu quả nhất để giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt?
   Kết hợp xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch sử dụng đất hợp lý, bảo vệ rừng đầu nguồn và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp toàn diện và hiệu quả.

Kết luận

• Nghiên cứu đã làm rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa đặc điểm địa mạo và quá trình phát sinh tai biến lũ lụt trên lưu vực sông Thu Bồn.
• Phân vùng địa mạo chi tiết giúp xác định các khu vực nguy cơ cao, hỗ trợ công tác cảnh báo và phòng chống thiên tai.
• Ứng dụng GIS và mô hình thủy văn nâng cao độ chính xác trong dự báo và phân tích lũ lụt.
• Đề xuất các giải pháp quy hoạch, quản lý và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và cập nhật dữ liệu để hoàn thiện hệ thống cảnh báo và quản lý thiên tai hiệu quả hơn.

Khuyến khích các cơ quan chức năng áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, đồng thời phát triển các dự án nghiên cứu bổ sung nhằm nâng cao khả năng phòng chống lũ lụt tại miền Trung Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Môc lôc Trang phô b×a Lêi cam ®oan i Môc lôc ii Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t vii Danh môc c¸c b¶ng viii Danh môc c¸c h×nh vÏ, ®å thÞ ix Danh môc ¶nh xi Më ®Çu 1 Ch−¬ng 1. Tæng quan tiÕp cËn ®Þa m¹o trong nghiªn cøu gi¶m 6 thiÓu tai biÕn lò lôt 1. Tæng quan vÒ tai biÕn lò lôt 6 1. Kh¸i qu¸t chung vÒ lò 6 1.

Tai biÕn lò lôt 11 1. C¸c h−íng tiÕp cËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu tai biÕn lò lôt 11 1. Nghiªn cøu c¬ chÕ vµ biÕn tr×nh lò trªn quan ®iÓm thuû v¨n 12 1. Nghiªn cøu tai biÕn lò lôt trªn quan ®iÓm ®Þa m¹o 14 1.

Nghiªn cøu sù ph©n bè vµ quan tr¾c lò lôt b»ng c«ng nghÖ ViÔn 15 th¸m vµ GIS 1. Tæng quan vÒ tiÕp cËn ®Þa m¹o trong nghiªn cøu lò 17 1. Tæng quan vÒ tiÕp cËn ®Þa m¹o trong nghiªn cøu lò lôt trªn thÕ giíi vµ 17 ë ViÖt Nam 1. Trªn thÕ giíi 17 ii z 1.

C¬ së ph−¬ng ph¸p luËn vµ quan ®iÓm tiÕp cËn ®Þa m¹o trong nghiªn 29 cøu lò lôt 1. C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 33 1. Nhãm c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu ®Þa m¹o truyÒn thèng 33 1. Ph−¬ng ph¸p viÔn th¸m vµ GIS 35 Ch−¬ng 2.

C¸c nh©n tè ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh thμnh t¹o ®Þa 37 h×nh vμ ph¸t sinh tai biÕn lò lôt trªn l−u vùc s«ng Thu Bån 2. VÞ trÝ ®Þa lý vµ h×nh th¸i s¬n v¨n 37 2. §Æc ®iÓm s¬n v¨n vµ h×nh th¸i l−u vùc 38 2. §Æc ®iÓm ®Þa chÊt vµ t©n kiÕn t¹o 39 2.

CÊu tróc ®Þa chÊt 39 2. §Æc tr−ng th¹ch häc 40 2. §Æc tr−ng th¹ch häc cña c¸c ®¸ tr−íc Kainozoi 41 2. §Æc ®iÓm c¸c trÇm tÝch Kainozoi 43 2.

§Æc ®iÓm t©n kiÕn t¹o vµ ®Þa ®éng lùc hiÖn ®¹i 44 2. ChuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o vµ ®Þa ®éng lùc hiÖn ®¹i 47 2. §Æc ®iÓm khÝ hËu 49 2. ChÕ ®é nhiÖt Èm 50 2.

C¸c h×nh thÕ thêi tiÕt cùc ®oan 52 iii z 2. Giã mïa §«ng B¾c 54 2. Giã T©y Nam kh« nãng 54 2. §Æc ®iÓm m¹ng l−íi s«ng 54 2.

§Æc ®iÓm chÕ ®é thuû v¨n 55 2. Dßng ch¶y ven bê 57 2. §Æc ®iÓm vá phong hãa vµ thæ nh−ìng 57 2. §Æc ®iÓm thæ nh−ìng 57 2.

§Æc ®iÓm líp phñ thùc vËt 59 Ch−¬ng 3. §Æc ®iÓm ®Þa m¹o l−u vùc s«ng Thu Bån 61 3. Kh¸i qu¸t chung cÊu tróc ®Þa m¹o l−u vùc 61 3. CÊu tróc ®Þa h×nh phÇn ®åi nói (vïng trung vµ th−îng l−u) 61 3.

CÊu tróc ®Þa h×nh thung lòng 63 3. C¸c thung lòng ph¸t triÓn phï hîp víi ph−¬ng cÊu tróc ®Þa chÊt 63 3. C¸c thung lòng ph¸t triÓn vu«ng gãc víi ph−¬ng cÊu tróc ®Þa chÊt 64 3. CÊu tróc ®Þa h×nh phÇn ®ång b»ng 65 3.

§ång b»ng mµi mßn - bãc mßn - tÝch tô 65 3. §ång b»ng ch©u thæ 66 3. §ång b»ng tÝch tô 68 3. §Þa h×nh nh©n sinh 68 iv z 3.

§Æc ®iÓm c¸c kiÓu nguån gèc ®Þa h×nh 71 3. §Þa h×nh do bãc mßn tæng hîp 71 3. C¸c bÒ mÆt san b»ng 71 3. §Þa h×nh nguån gèc dßng ch¶y trªn mÆt 75 3.

§Þa h×nh dßng ch¶y t¹m thêi 75 3. §Þa h×nh dßng ch¶y th−êng xuyªn 76 3. §Þa h×nh nguån gèc s«ng - biÓn 79 3. §Þa h×nh nguån gèc biÓn 81 3.

§Þa h×nh mµi mßn - tÝch tô 81 3. §Þa h×nh tÝch tô 81 3. LÞch sö ph¸t triÓn ®Þa h×nh 84 3. Giai ®o¹n §Ö tø 85 Ch−¬ng 4.

ph©n tÝch ®Þa m¹o vμ øng dông GIS c¶nh b¸o tai biÕn 89 lò lôt l−u vùc s«ng thu bån 4. HiÖn tr¹ng tai biÕn lò lôt trªn l−u vùc s«ng Thu Bån 89 4. Lò ë vïng ®ång b»ng h¹ l−u 89 4. Lò ë vïng trung vµ th−îng l−u 90 4.

Ph©n tÝch ®Þa m¹o trong mèi liªn quan ®Õn tai biÕn lò lôt l−u vùc 94 s«ng Thu Bån 4. TrËn lò lÞch sö n¨m 1999 trªn ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån 94 4. C¸c h×nh thøc lò lôt trªn ®ång b»ng 94 4. Nh÷ng dÊu vÕt ®Þa m¹o cña lò lôt trªn ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu 95 Bån vµ ý nghÜa c¶nh b¸o cña chóng 4.

Lò quÐt n¨m 1999 trªn l−u vùc s«ng Tóy Loan 104 v z 4. Lò quÐt n¨m 1964 trªn l−u vùc s«ng Ngän Thu Bån trong mèi liªn hÖ 105 víi c¸c ®Æc tr−ng ®Þa m¹o cña thung lòng s«ng 4. NhËn xÐt tæng qu¸t 107 4. C¶nh b¸o tai biÕn lò lôt l−u vùc s«ng Thu Bån trªn c¬ së nghiªn 107 cøu ®Þa m¹o vµ øng dông GIS 4.

B¶n ®å ®Þa m¹o chuyªn ®Ò phôc vô c¶nh b¸o tai biÕn lò lôt 107 4. C¶nh b¸o tai biÕn lò lôt phÇn h¹ l−u s«ng Thu Bån 110 4. C¶nh b¸o tai biÕn lò lôt ®o¹n trung l−u s«ng Thu Bån 115 4. øng dông c¸c nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ GIS trong ®¸nh gi¸ tai biÕn lò 116 quÐt - bïn ®¸ l−u vùc s«ng Thu Bån 4.

C¬ së øng dông vµ quy tr×nh ®¸nh gi¸ 116 4. C¶nh b¸o tai biÕn lò lôt l−u vùc s«ng Thu Bån 131 4. Ph©n vïng nguy c¬ tai biÕn lò lôt l−u vùc s«ng Thu Bån trªn c¬ së 132 ®Þa m¹o 4. C¬ së ph©n vïng 132 4.

Ph©n vïng nguy c¬ tai biÕn lò lôt vµ c¸c kiÕn nghÞ cho viÖc gi¶m 134 thiÓu thiÖt h¹i KÕt luËn 148 Danh môc c¸c c«ng tr×nh khoa häc cña t¸c gi¶ 151 liªn quan ®Õn luËn ¸n Tμi liÖu tham kh¶o 152 vi z Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t K§ Kinh ®«ng VB VÜ b¾c § H−íng ®«ng T H−íng t©y N H−íng nam B H−íng b¾c §B H−íng ®«ng b¾c TB H−íng t©y b¾c §N H−íng ®«ng nam TN H−êng t©y nam GIS HÖ th«ng tin ®Þa lý (Geographic Information System) GPS HÖ thèng ®Þnh vÞ toµn cÇu (Geographic Position System) DEM M« h×nh sè ®é cao ®Þa h×nh (Digital Elevation Model) PR Proterozoi PZ Paleozoi MZ Mezozoi GTCC Giao th«ng c«ng chÝnh QL Quèc lé vii z Danh môc c¸c b¶ng B¶ng 1. Ph©n lo¹i tai biÕn thiªn nhiªn theo nguån gèc ph¸t sinh B¶ng 1. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c ®¬n vÞ ®Þa m¹o vµ t×nh tr¹ng ngËp lôt B¶ng 2. Mét sè ®Æc tr−ng khÝ hËu khu vùc B¶ng 2.

L−îng m−a trung b×nh th¸ng vµ n¨m t¹i mét sè tr¹m ®o B¶ng 2. TÇn suÊt b·o ®æ bé vµo l−u vùc s«ng Thu Bån vµ l©n cËn B¶ng 2. C¸c lo¹i h×nh líp phñ thùc vËt trªn l−u vùc s«ng Thu Bån B¶ng 4. Sè liÖu mùc n−íc lò vµ ®é s©u ngËp t¹i mét sè vÞ trÝ trªn ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån qua c¸c ®ît lò lín gÇn ®©y B¶ng 4.

§é s©u ngËp lôt t¹i CÇu B×nh Long thùc ®o t−¬ng øng mùc n−íc ®Ønh lò tr¹m ¸i NghÜa vµ tÝnh to¸n theo cÊp mùc n−íc tr¹m ¸i NghÜa B¶ng 4. §é s©u ngËp lôt t¹i ng· ba NguyÔn Th¸i Häc - B¹ch §»ng (Héi An) thùc ®o t−¬ng øng mùc n−íc ®Ønh lò tr¹m Héi An vµ tÝnh to¸n theo cÊp mùc n−íc tr¹m Héi An B¶ng 4. Träng sè ®èi víi kh¶ n¨ng g©y tr−ît lë cña c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt chÝnh trong l−u vùc s«ng Thu Bån B¶ng 4. §iÓm träng sè theo tuæi cña c¸c bÒ mÆt ®Þa h×nh n»m ngang vµ h¬i nghiªng ®èi víi sù ph¸t triÓn vá phong hãa B¶ng 4.

§iÓm träng sè cho c¸c ®¬n vÞ ®Þa m¹o ®èi víi kh¶ n¨ng tr−ît lë trªn l−u vùc s«ng Thu Bån B¶ng 4. §iÓm träng sè ®èi víi kh¶ n¨ng ph¸t sinh tr−ît lë, dßng bïn ®¸ trong c¸c líp th«ng tin tr¾c l−îng ®Þa h×nh ®−îc ®−a vµo m« h×nh ®¸nh gi¸ B¶ng 4. §iÓm träng sè cho quan hÖ gi÷a h−íng c¾m cña ®¸ gèc vµ h−íng s−ên ®èi víi kh¶ n¨ng g©y tr−ît B¶ng 4. X¸c ®Þnh träng sè gi÷a c¸c líp th«ng tin ®Þa m¹o, l−îng m−a ®èi víi nguy c¬ ph¸t sinh tr−ît lë theo m« h×nh cña T.

§iÓm träng sè cho quan hÖ gi÷a h−íng c¾m cña ®¸ gèc vµ h−íng s−ên ®èi víi kh¶ n¨ng g©y tr−ît viii z Danh môc h×nh vÏ, b¶n ®å H×nh 1. S¬ ®å khu vùc nghiªn cøu H×nh 1. S¬ ®å biÓu diÔn sù ph¸t triÓn cña §Þa m¹o thñy v¨n H×nh 2. S¬ ®å ph©n tÇng ®é cao l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 2.

B¶n ®å ®Þa chÊt l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 2. S¬ ®å c¸c ®íi ®øt g·y ®ang ho¹t ®éng l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 2. S¬ ®å khe nøt l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 2. S¬ ®å ph©n bè l−îng m−a trung b×nh n¨m l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 2.

S¬ ®å m¹ng l−íi thñy v¨n l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 3. S¬ ®å cÊu tróc ®Þa h×nh l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 3. S¬ ®å mÆt c¾t ®Þa chÊt - ®Þa m¹o däc ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån H×nh 3. B¶n ®å ®Þa m¹o l−u vùc s«ng Thu Bån H×nh 4.

Mét phÇn bøc ¶nh Radarsat chôp khu vùc ¸i NghÜa- §iÖn Bµn ngµy 7. S¬ ®å dù b¸o sù n¾n th¼ng dßng ch¶y s«ng Vu Gia (Thu Bån) t¹i khu vùc §¹i C−êng - §¹i NghÜa H×nh 4. S¬ ®å diÔn biÕn cña hiÖn t−îng kh«i phôc lßng s«ng cò, c« lËp vµ g©y thiÖt h¹i cho d©n c− sinh sèng trªn c¸c b·i ven s«ng H×nh 4. S¬ ®å diÔn biÕn hiÖn t−îng ph¸ hñy cÇu cèng do lò trµn bê H×nh 4.

HiÖn t−îng x©m thùc giËt lïi phÝa sau vËt ch−íng ng¹i vËt H×nh 4. §o¹n cöa lÊp phÝa trong cã d¹ng låi lâm (a) vµ doi c¸t h×nh thµnh tr−íc cöa s«ng Thu Bån (b) trªn ¶nh m¸y bay n¨m 1988, cån c¸t nµy sau ®ã bÞ ph¸ huû bëi trËn lò n¨m 1999 vµ lµm thiÖt h¹i gÇn 30 hé d©n H×nh 4. B×nh ®å khu vùc s«ng Tóy Loan H×nh 4. H×nh th¸i thung lòng s«ng Ngän Thu Bån vµ mèi quan hÖ víi ph−¬ng cÊu tróc ®Þa chÊt H×nh 4.

B¶n ®å ®Þa m¹o ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån ix z H×nh 4. B¶n ®å ®Þa m¹o phôc vô c¶nh b¸o lò lôt ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån H×nh 4. So s¸nh diÖn ngËp lôt tõ b¶n ®å ®Þa m¹o phôc vô c¶nh b¸o lò lôt víi b¶n ®å ph©n tÇng ®é cao chi tiÕt H×nh 4. M« pháng kÕt qu¶ tÝnh to¸n ®é s©u ngËp lôt vïng ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån H×nh 4.

B¶n ®å ®é s©u ngËp lôt t−¬ng øng víi mùc n−íc lò n¨m 1999 ®ång b»ng h¹ l−u s«ng Thu Bån H×nh 4. B¶n ®å ®Þa m¹o vïng trung l−u s«ng Ngän Thu Bån H×nh 4. B¶n ®å ®Þa m¹o phôc vô c¶nh b¸o tai biÕn lò lôt vïng trung l−u s«ng Ngän Thu Bån H×nh 4. M« h×nh quan niÖm øng dông nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ GIS trong nghiªn cøu c¶nh b¸o tai biÕn lò lôt H×nh 4.

Thang ®¸nh gi¸ träng sè trong mçi líp th«ng tin ®èi víi tr−ît lë ®Êt H×nh 4. VÝ dô vÒ ma trËn so s¸nh theo cÆp H×nh 4.