CHƯƠNG I MỤC TIÊU, LÝ DO, NỘI DUNG NGHIÊN CỨU, GIỚI HẠN ĐỀ TÀI, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. MỤC TIÊU - LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI. Hiện nay chưa có một công trình quy mô nào đi sâu nghiên cứu một cách độc lập địa danh hành chính Việt Nam được công bố, mà mới chỉ xem như là một phan trong nghiên cứu địa danh nói chung. Vì vậy để tài “ Bước đầu nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam” sẽ góp phan rất nhỏ trong việc đi sâu nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam.
Việc nghiên cứu địa danh hành chính sẽ giúp chúng ta xác định được thế nào là một địa danh hành chính ? có bao nhiêu loại địa danh hành chính ở Việt Nam ? giúp giải quyết những trường hợp nhập nhằng về cách viết hoa địa danh. Mặt khác để tài cũng giúp chúng ta thấy rõ các địa danh đã ra đời và phát huy tác dụng và mất đi trong điểu kiện nào, các phương thức đặt địa danh cấu tạo và nội dung của các yếu tố cấu thành địa danh. Từ đó, chúng ta có thể khẳng định được những đặc điểm chính có tính truyền thống của địa danh hành chính Việt Nam. Về mặt ngôn ngữ học, việc nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam giúp ta biết thêm vé một số từ cổ nay không còn nữa như :“kẻ” trong từ chỉ đơn vị hành chính như làng, xã, huyện trong địa danh kẻ vải, kẻ mắm, kẻ chiêm.
Nguồn gốc vài ý nghĩa các từ mượn Khơme như: Cần Giuộc, Cần Giờ. từ mượn Hán như : Thanh Liêm, Thăng Long, Kim Mã. từ mượn Pháp: Mông Dương( phường Mông Dương- thị xã Cẩm Phả - Quảng Ninh) hay Hồng Cúm (Điện Biên). cũng được xác định.
Mặt khác địa danh hành chính cũng ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử nhất định vì vậy nó cũng mang những dấu ấn của thời điểm mà nó chào đời như thủ đô Thăng Long, Hoàn Kiếm, Đống Đa. Về mặt dân tộc học qua nghiên cứu địa danh hành chính ta có thể biết SVTH : Nguyễn QuangHưng _ Trang2 Khóa luận tốt nghiệp __GVHD : ThS. Trần Văn Thành được đó là vùng cư trú của đân tộc nào. Ví dụ : Mường Hoa, Mường Lay, Mường Khoa.
ta có thể khẳng định đó là địa bàn cư trú của người Thái, Mường. hay ở TPHCM, ta có thể biết được địa bàn cư trú của người Khơme, Pháp. Về mặt xã hội, nhờ biết rõ vể mặt nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh hành chính chúng ta càng thấy mến yêu quê hương đất nước. Do đó ta có thể sử dụng những kết quả nghiên cứu địa danh hành chính vào những bài giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Hơn thế nữa địa danh hành chính là tên gọi của một đơn vị hành chính, phân biệt được vùng này với vùng khác, trong lĩnh vực quản lý và phát triển xã hội. Vì vậy nó là một bộ phận không thể tách rời của cuộc sống xã hội. Đó cũng là lý do tôi chọn để tài “ Bước đầu nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam”. Khi tiến hành nghiên cứu dé tài này, tôi có điểu kiện để rèn luyện phương pháp nghiên cứu nâng cao trình độ tổng hợp thông tin, xử lý tài liệu và củng cố các kiến thức đã học trong quá trình theo học chuyên nghành địa lý.
Kết quả của khoá luận giúp chúng tôi nâng cao trình độ hiểu biết. Ý nghĩa thực tiễn cuả để tài nguồn tư liệu giúp ích cho chúng tôi trong việc giảng đạy, nghiên cứu sau này.2 Nội dung của dé tài. Dé tài : “Bước đầu nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam” có tinh tổng hợp, chọn lọc từ những tư liệu, thông tin mà các nhà nghiên cứu đã trình bày công bố. Trên cơ sở đó, chúng tôi sắp xếp lại theo mục đích phục vụ cho việc tìm hiểu có hệ thống về địa danh hành chính Việt Nam.
Giới hạn dé tài. Khoá luận không nghiên cứu về địa danh học nói chung mà tập trung nghiên cứu hệ thống địa danh hành chính Việt Nam, tìm ra đặc điểm phương pháp phân loại, phân vùng và giải thích một số địa danh hành chính Việt Nam từ cấp xã đến cấp quốc gia. Khóa luận tốt nghiệp —°ẻ—-= _ GVHD: ThS. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.
Lịch sử nghiên cứu. Việc nghiên cứu về địa danh Việt Nam đã có quá trình phát triển lâu đời, song mức độ phát triển rất chậm chạp do phụ thuộc vào các mục đích và trình độ khác nhau. Xưa kia, để phục vụ cho cuộc xâm lược và thống trị nhân dân ta, chính quyển phong kiến Phương Bắc đã nghiên cứu địa danh hành chính Việt Nam và ghi lại trong sổ sách, tài liệu cổ như : Tién Hán thư địa chí, Tân thư địa chí, Đường thư địa lý chí, Thủy kinh của Tang Khâm (đời Hán), Thông điển của Đỗ Hựu (đời Đường), Thái Bình hoàn vũ ký của Nhạc Sử (đời Tống). Cũng để phục vụ cho mục đích xâm lược và bốc lột thuộc địa, thực dân Pháp đã đưa vào nước ta nhiều chuyên gia để nghiên cứu về đất nước, con người Việt Nam trong đó có địa danh ( Ftudes sur les contumes et langue des Lolo et des la Qua của A.Boinifacy (1908), Matériaux pour l` Etude de la langue T’eng của H.
Maspéno (1955), Notes de Géographie linguistique austroasia của A. Các tác giả của nước ta bất đầu nghiên cứu từ thời kỳ độc lập tự chủ, nhất là từ thời kỳ nhà Lê như Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435), Lịch triểu hiến chương loại chí (mục dư địa chí) của Phan Huy Chú (1821) một số tác phẩm đã bắt đầu đi sâu và có tính chất chuyên môn hơn như: Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Phương Đình - Dư địa chí của Nguyễn Siêu (1900) Sử học bi khảo, Địa chí khảo thượng, ha của Đặng Xuân Bảng. Ngày nay việc nghiên cứu địa danh ở nước ta đã phát triển nhiều hơn trên cơ sở khoa học hiện đại. Tuy vậy, vẫn chưa có một tác phẩm nào thật hoàn thiện, mới chỉ là tài liệu trong các bài báo, tạp chí rời rạc như : Việc tìm sử liệu trong ngôn ngữ dân tộc (1967), Nước Văn Lang qua tài liệu ngôn ngữ (1969) của Hoàng thị châu; Những thay đổi vé địa lý hành chính trong thời kỳ Pháp thuộc (1972) của Vũ Văn Tỉnh; phương pháp vận dụng địa danh học nghiên cứu địa lý học, Lịch sử cổ đại Việt Nam (1982) của Thái Hoàng, Thử bàn vẻ địa danh Việt Nam (1976) của Trần Thanh Tâm.
Đất nước Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh (1978). Những cuốn : Địa danh Thành Phố Hé Chí Minh (1991) của Lê Trung Hoa ; Địa đanh Việt Nam (1992) của Nguyễn Văn Âu ; Sổ SVTH : Nguyễn Quang Hung ` _ Trang4 Khóa luận tối nghiệp _. Trần Văn Thành tay địa danh Việt Nam (1996) của Định Xuân Vịnh là các công trình nghiên cứu địa danh có giá trị, song các công trình nghiên cứu này cũng chỉ là nghiên cứu địa danh nói chung. Gan đây hơn có các cuốn : Non nước Việt Nam (1998) của Tổng Công ty Du lịch, Sổ tay địa danh Việt Nam (1998) của Nguyễn Dược - Trung Hải.
Các tác giả này đã bắt dau quan tâm đến việc nghiên cứu địa danh gắn lién với mục tiêu phát triển đất nước nhưng phẩn lớn chỉ quan tâm đến một số khía cạnh nhất định mà chưa đi sâu vào việc giải thích nguồn gốc, đặt tên và phân loại địa danh hành chính một cách quy mô và có hệ thống. Phương pháp luận. Địa danh là những từ, những ngữ cố định được dùng làm tên riêng của địa hình tự nhiên, các công trình xây dựng, các đơn vị hành chính, các vòng lãnh thổ. Trước địa danh có thể đặt một danh từ chung chỉ tiểu loại địa danh đó : sông Hồng, cầu Thăng Long, tỉnh Hải Dương, tỉnh Thái Bình, huyện Từ Liêm, xã Thụy Duyên.
Các quan điểm sử dung. * Quan điểm lịch sử : Lich sử hình thành và biến đổi của địa danh hành chính gắn liền với quá trình phát triển lịch sử lâu dài bao gém : Các biến cố chính trị, quá trình sinh sống của tộc người, sự kế tục của nền văn minh, quá trình phát triển ngôn ngữ. * Quan điểm tổng hợp. Nghiên cứu một cách tổng hợp về các địa danh hành chính Việt Nam để thấy được ý nghĩa của địa danh hành chính đối với việc phát triển kinh tế - chính trị, văn hoá xã hội và quản lý đất nước.
* Quan điểm hệ thống. Phân loại địa danh hành chính Việt Nam dựa trên cơ sở địa danh học nói chung để thấy được nét đặc sắc của mỗi mién địa danh, đồng thời qua đó cũng rút ra được những nét chung nhất về địa danh hành chính Việt Nam. Khóa luận tốt nghiệp_ _GVHD : TAS. Phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp chung. - Như đã trình bày ở trên : Sơn danh, Thủy danh, Phố danh, Phương danh học đều là bộ phận của địa danh học, mặc dù đối tượng nghiên cứu của chúng khác nhau, song vẫn tuân thủ nguyên tắc chung về phương pháp nghiên cứu mà địa danh học hiện đại đã xây dựng - đó là phương pháp nghiên cứu địa danh. Khi để cập đến 8 nguyên tắc hay 8 điểu của nghiên cứu địa danh A.Popov đưa ra một nhân định khái quát : “ Những nguyên tắc xác định thuộc tính ngôn ngữ chung của địa danh học một vùng ở vào một thời gian nào đó phải xuất phát từ những điều kiện tiên quyết về lich sử và địa lý “tương ứng”, đồng thời ông lưu ý hai nguyên tắc chính : - “dựa vào thư tịch cũng như các phương pháp nghiên cứu của sử học, địa lý học, nhân chủng học, dân tộc học, và khảo cổ học. ~ Trong thao tác phân tích địa danh phải thận trọng khi vận dụng phương pháp thành tố”.
Do những đặc thù riêng biệt của mình mà địa danh đòi hỏi phải được nghiên cứu bằng những phương pháp khác nhau, trong đó Địa lý học, Lịch sử học là những phương pháp nghiên cứu quan trọng nhất để đạt hiệu quả. Chẳng hạn ở mức độ nhất định, địa danh phản ánh phong cảnh thiên nhiên, các đặc điểm địa lý lãnh thổ khác. Vì địa danh thường được đặt theo bản chất, của đối tượng địa lý.