Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 1. Về vấn đề loại hình trong nghiên cứu văn học Văn học là một hình thái ý thức thẩm mĩ, một loại hình nghệ thuật bên cạnh các loại hình nghệ thuật khác của nhân loại nhƣ hội họa, điêu khắc, múa, âm nhạc, điện ảnh, … Quá trình xác định văn học là một loại hình nghệ thuật đã có từ rất lâu. Ngày nay, trong các giáo trình lí luận văn học, những đặc trƣng của loại hình văn học luôn luôn đƣợc khẳng định. Cách đây hơn hai nghìn ba trăm năm, Aristote (384 – 322 tr.
CN) đã phân chia các loại hình nghệ thuật và chỉ ra sức mạnh của “thi ca”, tức văn học. Nếu nhƣ Aristote chỉ căn cứ vào đặc điểm “mô phỏng” nhƣ là một “chất liệu” để phân chia các loại hình nghệ thuật thì G. Lessing (1729 – 1781) đã biết căn cứ vào chất liệu xây dựng hình tƣợng nghệ thuật để chỉ ra sự khác nhau giữa hai loại hình nghệ thuật thơ và họa. Ảnh hƣởng Aristote, G.
Lessing cũng cho rằng thơ và họa đều là những nghệ thuật mô phỏng nhƣng ông nhận ra chất liệu dùng để mô phỏng không nhƣ nhau, và mỗi nghệ thuật lại có những cách thức mô phỏng đặc thù. Ông đã chỉ ra đặc điểm khác nhau của phƣơng thức tái hiện đời sống bằng lời nói trong sáng tác văn học (thơ ca) với phƣơng thức tái hiện đời sống bằng màu sắc, đƣờng nét trong sáng tác hội họa: Hội họa sử dụng “các vật thể và màu sắc tồn tại trong không gian làm phƣơng tiện và kí hiệu, còn thơ ca thì sử dụng các âm thanh phát ra từng tiếng lần lƣợt theo thời gian” (dẫn theo [113, tr. “Có nghĩa một bên là nghệ thuật không gian, một bên là nghệ thuật thời gian” [113, tr. Sự phân chia của Lessing chính xác khi đối sánh giữa văn học (thơ ca) và hội họa nhƣng chƣa chắc đúng khi xem xét văn học trong mối quan hệ với các loại hình nghệ thuật khác bởi vì không phải chỉ có văn học thuộc “nghệ thuật thời gian” mà còn có cả âm nhạc, múa chẳng hạn.
Vì vậy, nếu căn cứ vào đặc điểm “nghệ thuật không gian”, “nghệ thuật thời gian” để phân 7 chia loại hình nghệ thuật thì sẽ không ổn thỏa. Ngày nay, những đặc trƣng của loại hình văn học và các loại hình nghệ thuật khác đã đƣợc xác định một cách khoa học căn cứ vào chất liệu xây dựng hình tƣợng. Trong sự đối sánh với tất cả các loại hình nghệ thuật khác, văn học với tƣ cách là nghệ thuật ngôn từ mang những đặc điểm nhƣ tính hình tƣợng – gián tiếp, tính tƣ duy – trực tiếp, tính vô cực hai chiều về không gian thời gian, tính phổ biến trong sáng tác, truyền bá và tiếp nhận,… Văn học là một loại hình nghệ thuật và trong bản thân văn học cũng có những nhóm tác phẩm cùng có chung những đặc trƣng cơ bản nào đó, chúng làm nên những loại hình tác phẩm. Ví dụ nhƣ thời cổ đại, Aristote đã phân loại loại hình nghệ thuật ngôn từ thành các loại hình nhỏ hơn nhƣ nghệ thuật tự sự, trữ tình và kịch.
Trong các “loại hình nhỏ” này, có thể phân chia ra các loại hình nhỏ hơn nữa, tùy theo những tiêu chí làm chuẩn để căn cứ phân loại, điển hình nhƣ trong loại hình trữ tình có loại hình thơ, trong loại hình thơ có rất nhiều loại hình thơ nữa vì chúng có chung “cộng đồng thẩm mĩ”- những yếu tố tƣơng đồng nhất định. Những nghiên cứu này chính là những nghiên cứu về loại hình trong lĩnh vực văn học. Những nghiên cứu về loại hình trong lĩnh vực văn học, ở nƣớc ngoài, từ sau Aristote, có thể kể đến G. Trong Mĩ học, Hegel đã chia nghệ thuật (trong đó có văn học) thành các loại hình: tƣợng trƣng, cổ điển và lãng mạn.
Dựa vào cách phân loại nói trên, Girmunxki cũng chia thơ ca ra hai loại: thơ ca cổ điển và thơ ca lãng mạn. Kế thừa quan niệm của Schiller về hai loại thơ ca: thơ ca hồn nhiên và thơ ca tình cảm, Timôphêep vận dụng tiêu chuẩn mối quan hệ giữa văn học với hiện thực đã chia thực tiễn văn học ra hai kiểu sáng tác: kiểu sáng tác hiện thực và kiểu sáng tác lãng mạn (dẫn theo [26, tr. Khravchenko, trong công trình Những vấn đề lí luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học đã đề xuất việc nghiên cứu loại hình văn học dựa trên cấu trúc của tác phẩm, đặt trong mối quan hệ chặt chẽ có tính biện chứng với xã hội, đời sống. Tuy nhiên, trong công trình của mình Khravchenko lại không làm rõ đƣợc khái niệm loại hình, phân biệt loại hình, khuynh hƣớng, trào lƣu.
Ông cũng “chƣa đƣa ra đƣợc một hệ thống lí thuyết về loại hình, xem nhƣ một hiện tƣợng văn học hay một nhóm hiện tƣợng văn học 8 có những quy luật nội tại chi phối sự hình thành và phát triển của nó nhƣ là những hệ thống nguyên tắc cho phép nhận diện và phân loại các hiện tƣợng văn học vào các loại hình khác nhau” [173, tr. 24] Một công trình quan trọng nghiên cứu loại hình trong lĩnh vực văn học là Hình thái học truyện cổ tích của Propp. Hình thái học trong công trình của Propp đƣợc hiểu là những hình dạng đƣợc tạo nên bởi những tƣơng đồng có tính quay luật về mặt đặc tính, cấu trúc sinh trƣởng, tồn tại,…Nhƣ vậy, nó đã có nhiều nội dung tƣơng đồng với loại hình học. Trong nghiên cứu của mình về truyện cổ tích, Propp khẳng định có những hằng số và biến số chi phối sự tồn tại của truyện nhƣ những tên gọi thay đổi nhƣng thuộc tính, hành động, chức năng của nhân vật không thay đổi.
Nhƣ vậy, có thể dựa vào hằng số ấy để nghiên cứu một loạt truyện cổ tích. Khẳng định của Propp dựa trên sự khảo sát hàng loạt truyện cổ tích và ông nhận ra “nhân vật truyện cổ tích dù cho có đa dạng đến đâu thì cũng thƣờng làm nhƣ nhau” [144, tr. 41], các biện pháp mà nhân vật thực hiện có thể khác nhau nhƣng tính chất và chức năng vẫn không thay đổi. Những điều “bất biến” ấy chính là những quy luật chi phối sự hình thành, vận động của truyện cổ tích thần kì.
Khi nghiên cứu những chức năng của nhân vật truyện cổ thần kì, Propp nhận thấy “số chức năng là hết sức ít trái lại số nhân vật là hết sức nhiều. Chính vì vậy truyện cổ tích thần kì có hai tính chất: một mặt nó sặc sỡ và chói lọi, mặt khác, nó nhất dạng một cách kì lạ, nó lặp đi lặp lại” [144, tr. Nhƣ vậy, Propp cũng đã chạm đến mục đích sau cùng của phƣơng pháp loại hình học là “truy tìm quy luật bất biến, hằng định chi phối sự hình thành, vận động và phát triển của các hiện tƣợng văn học, chỉ ra tính nhất dạng trong phong phú, lí giải cơ sở tồn tại và hiệu quả thẩm mĩ của các hiện tƣợng văn học” (dẫn theo [173, tr. Ở trong nƣớc, có những công trình sau đây nghiên cứu về loại hình trong lĩnh vực văn học trên phƣơng diện thuần túy lí thuyết (loại hình học và phƣơng pháp loại hình): Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Lí luận văn học so sánh của Nguyễn Văn Dân, Giao lưu văn học và sân khấu của Phan Trọng Thƣởng.
Từ lí thuyết loại hình đến thực tiễn ứng dụng có những công trình nhƣ Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám của Đinh Gia Khánh, Nho giáo và văn học trung cận đại Việt Nam của Trần Đình Hƣợu, Loại hình học tác giả 9 văn học: Nhà Nho tài tử và Văn học Việt Nam, Giao thoa Đông – Tây và sự chuyển đổi hệ hình văn học của Trần Ngọc Vƣơng, Những thế giới nghệ thuật thơ của Trần Đình Sử, Giọng điệu trong thơ trữ tình của Nguyễn Đăng Điệp, Loại hình tác phẩm Thiền uyển tập anh của Nguyễn Hữu Sơn, Kết cấu thơ trữ tình nhìn từ góc độ loại hình của Phan Huy Dũng, Loại hình Thơ mới Việt Nam (1932 – 1945) của Nguyễn Thanh Tâm,… Trong các công trình nghiên cứu của mình, Nguyễn Văn Dân cho rằng phƣơng pháp loại hình “là một phƣơng pháp đƣợc xây dựng trên cơ sở của một nguyên tắc về tính cộng đồng của các hiện tƣợng khác nhau” [19, tr. Ông cũng cho rằng loại hình “là một thuật ngữ chức năng chứ không phải là thuật ngữ định danh” [20, tr.294], nghĩa là nó đƣợc sử dụng để làm sáng tỏ một hiện tƣợng văn học hơn là dùng để gọi tên hiện tƣợng văn học đó. Những giới thiệu và diễn giải của Nguyễn Văn Dân giúp ngƣời đọc hiểu thêm về phƣơng pháp loại hình và những khả năng của nó. Phan Trọng Thƣởng trong Những thu hoạch bước đầu về phương pháp loại hình trong nghiên cứu văn học, Vấn đề thống nhất và đa dạng của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từ góc độ loại hình học (in trong quyển Giao lưu văn học và sân khấu) đã làm rõ các vấn đề nhƣ “cộng đồng loại hình”, “tƣơng đồng loại hình”, “liên hệ loại hình”, “định tính loại hình”, “quy luật loại hình”, “tính trùng lặp tƣơng đối hằng định”.
Cộng đồng loại hình chính là cộng đồng của các hiện tƣợng văn học có chung những đặc trƣng nào đó để có thể định danh chúng bằng một cái tên cụ thể, bao quát. Trong sáng tác của nghệ sĩ, trong các hiện tƣợng văn học nhất định thƣờng có những yếu tố lặp đi lặp lại phản ánh những quy luật bên trong của các hiện tƣợng văn học đó có thể gọi đó là những yếu tố làm nên tính trùng lặp tƣơng đối hằng định. Mối liên hệ giữa những hiện tƣợng văn học có những nét trùng lặp tƣơng đối này gọi là mối liên hệ loại hình. Các hiện tƣợng có chung những dấu hiệu trùng lặp hằng định ấy làm thành một cơ chế mà loại hình học gọi là tƣơng đồng loại hình… Năm 1966, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh cho ra mắt quyển Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám.
Trong cuốn sách này, mặc dù giáo sƣ Đinh Gia Khánh nghiên cứu về loại hình “truyện Tấm Cám”, tức là 10 những truyện cổ tích giống truyện Tấm Cám nhƣng ông vẫn chƣa gọi nó là “loại hình” mà gọi là “kiểu truyện Tấm Cám”. Tuy nhiên, về mặt ngữ nghĩa thì “kiểu” hay “loại hình” cũng đều là một.