Luận văn thạc sĩ địa kỹ thuật nghiên cứu đánh giá tính bền vững tài nguyên nước dưới đất thành phố hồ chí minh và định hướng khai thác hợp lý

Luận văn thạc sĩ địa kỹ thuật nghiên cứu tính bền vững tài nguyên nước dưới đất tại TP.HCM, đề xuất hướng khai thác hợp lý, bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Đức Chân
• Trường học: Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa Kỹ Thuật
• Đề tài: Nghiên cứu, đánh giá tính bền vững tài nguyên nước dưới đất Thành phố Hồ Chí Minh và định hướng khai thác hợp lý
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN CỦA TÁC GIẢ LUẬN VĂN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vị trí địa lý, hành chính
• 1.2. Đặc điểm địa hình và địa mạo
• 1.3. Địa hình thành tạo do hỗn hợp sông-biển
• 1.4. Địa hình thành tạo do biển
• 1.5. Địa hình thành tạo do hỗn hợp sông-biển-đầm lầy
• 2. TỔNG QUAN VỀ CHỈ SỐ BỀN VỮNG NDĐ
• 2.1. Tổng quan về nghiên cứu các chỉ số NDĐ
• 2.1.1. Trên thế giới
• 2.1.2. Tại Việt Nam
• 2.2. Lựa chọn các chỉ số bền vững NDĐ cho luận văn
• 2.2.1. Phân tích, đánh giá để lựa chọn các chỉ số bền vững NDĐ
• 2.2.2. Tiêu chí chọn các chỉ số
• 2.2.3. Chọn lựa các chỉ số NDĐ
• 2.3. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Chỉ số lượng NDĐ trên đầu người
• 2.3.2. Chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập
• 2.3.3. Chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng
• 2.3.4. Chỉ số nước cho sinh hoạt
• 2.3.5. Chỉ số cạn kiệt NDĐ
• 2.3.6. Chỉ số khả năng tổn thương NDĐ
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC CHỈ SỐ BỀN VỮNG NDĐ
• 3.1. Kết quả tính toán, bản đồ từng chỉ số bền vững NDĐ
• 3.1.1. Kết quả tính toán từng chỉ số bền vững NDĐ
• 3.1.2. Tổng lượng NDĐ trên đầu người
• 3.1.3. Chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập
• 3.1.4. Chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng
• 3.1.5. Chỉ số nước cho sinh hoạt
• 3.1.6. Chỉ số cạn kiệt NDĐ
• 3.1.7. Chỉ số khả năng tổn thương NDĐ
• 3.2. Bản đồ từng chỉ số NDĐ
• 3.2.1. Bản đồ tổng lượng NDĐ trên đầu người
• 3.2.2. Bản đồ chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập
• 3.2.3. Bản đồ chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng
• 3.2.4. Bản đồ chỉ số nước cho sinh hoạt
• 3.2.5. Bản đồ Chỉ số cạn kiệt NDĐ
• 3.2.6. Bản đồ chỉ số khả năng tổn thương NDĐ
• 3.3. Đánh giá tính bền vững NDĐ theo các chỉ số bền vững NDĐ
• 3.3.1. Chỉ số lượng NDĐ trên đầu người
• 3.3.2. Chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập
• 3.3.3. Chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng
• 3.3.4. Chỉ số nước cho sinh hoạt
• 3.3.5. Chỉ số cạn kiệt NDĐ
• 3.3.6. Chỉ số khả năng tổn thương NDĐ
• 3.4. ĐỊNH HƯỚNG KHAI THÁC SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NDĐ
• 3.4.1. Đánh giá tính bền vững tài nguyên NDĐ theo chỉ số tổng hợp
• 3.4.2. Điểm số đánh giá tính bền vững tài nguyên NDĐ
• 3.4.3. Đánh giá tính bền vững tài nguyên NDĐ
• 3.4.4. Xây dựng bản đồ phân vùng cấm, hạn chế khai thác NDĐ
• 3.4.5. Đánh giá kết quả phân vùng khai thác sử dụng NDĐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm tài nguyên nước dưới đất tại TP

Tài nguyên nước dưới đất (NDĐ) tại TP.HCM đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước sinh hoạt và phục vụ cho các hoạt động kinh tế. Theo thống kê, TP.HCM hiện có hơn 200.000 giếng khoan đang hoạt động, chủ yếu khai thác từ hai tầng chứa nước Pleistocen và Pliocen. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức đã dẫn đến sự suy giảm mực nước, gây ra nhiều hệ lụy cho môi trường và đời sống. Đánh giá tính bền vững của NDĐ là cần thiết để đảm bảo nguồn tài nguyên này được sử dụng hợp lý và hiệu quả. Việc áp dụng các chỉ số bền vững NDĐ theo hướng dẫn của UNESCO, IAEA, IAH sẽ giúp xác định rõ hơn về tình trạng và khả năng khai thác của nguồn nước này.

1.1. Tình trạng khai thác tài nguyên nước

Khai thác NDĐ tại TP.HCM diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là trong các khu vực đông dân cư và khu công nghiệp. Việc sử dụng NDĐ không chỉ phục vụ cho sinh hoạt mà còn cho sản xuất nông nghiệp và công nghiệp. Tuy nhiên, việc khai thác không kiểm soát đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn nước, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm và suy thoái môi trường. Theo báo cáo, mực nước ngầm tại nhiều khu vực đã giảm đáng kể, ảnh hưởng đến khả năng cung cấp nước cho các nhu cầu thiết yếu. Do đó, việc đánh giá và quản lý bền vững tài nguyên NDĐ là rất cần thiết để bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này.

II. Đánh giá tính bền vững tài nguyên nước dưới đất

Đánh giá tính bền vững của tài nguyên NDĐ tại TP.HCM được thực hiện thông qua việc áp dụng các chỉ số bền vững. Các chỉ số này bao gồm: chỉ số lượng NDĐ trên đầu người, chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập, chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng, chỉ số nước cho sinh hoạt, chỉ số cạn kiệt NDĐ và chỉ số khả năng tổn thương NDĐ. Mỗi chỉ số sẽ phản ánh một khía cạnh khác nhau của tính bền vững, từ đó giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan về tình trạng tài nguyên nước. Việc phân tích các chỉ số này không chỉ giúp đánh giá hiện trạng mà còn đưa ra các khuyến nghị cho việc khai thác hợp lý tài nguyên NDĐ.

2.1. Các chỉ số bền vững NDĐ

Các chỉ số bền vững NDĐ được lựa chọn dựa trên các tiêu chí cụ thể, phản ánh khả năng cung cấp và sử dụng nước. Chỉ số lượng NDĐ trên đầu người cho thấy mức độ cung cấp nước cho dân cư, trong khi chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập giúp đánh giá khả năng tái tạo của nguồn nước. Chỉ số cạn kiệt NDĐ phản ánh mức độ khai thác so với khả năng cung cấp, và chỉ số khả năng tổn thương NDĐ cho thấy mức độ nhạy cảm của nguồn nước trước các tác động từ hoạt động khai thác. Những chỉ số này sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên nước hiệu quả.

III. Định hướng khai thác hợp lý tài nguyên nước dưới đất

Định hướng khai thác hợp lý tài nguyên NDĐ tại TP.HCM cần dựa trên các kết quả đánh giá tính bền vững. Việc phân vùng cấm, hạn chế và cho phép khai thác NDĐ sẽ được thực hiện dựa trên các chỉ số bền vững đã được xác định. Các khu vực có chỉ số bền vững thấp sẽ được khuyến nghị hạn chế khai thác, trong khi các khu vực có chỉ số bền vững cao có thể tiếp tục khai thác với điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên nước mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho TP.HCM trong tương lai.

3.1. Phân vùng khai thác tài nguyên nước

Phân vùng khai thác NDĐ là một trong những giải pháp quan trọng nhằm quản lý và bảo vệ tài nguyên nước. Các khu vực sẽ được phân loại dựa trên các chỉ số bền vững, từ đó đưa ra các quy định cụ thể cho từng vùng. Khu vực cấm khai thác sẽ được xác định dựa trên các chỉ số cho thấy nguy cơ cạn kiệt và ô nhiễm cao. Khu vực hạn chế khai thác sẽ yêu cầu các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn, trong khi khu vực cho phép khai thác sẽ được khuyến khích thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường. Việc thực hiện phân vùng này sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên NDĐ, đồng thời bảo vệ môi trường sống cho cộng đồng.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Việc áp dụng các chỉ số bền vững NDĐ giúp các nhà quản lý có cái nhìn rõ ràng hơn về tình trạng tài nguyên nước, từ đó đưa ra các quyết định hợp lý trong quy hoạch và khai thác. Các chỉ số này cũng có thể được áp dụng cho các khu vực khác có điều kiện tương tự, góp phần vào việc xây dựng chiến lược khai thác NDĐ bền vững. Hơn nữa, nghiên cứu này còn hỗ trợ cho việc thực hiện các quy định của nhà nước về bảo vệ tài nguyên nước, như Quyết định 15/2008/QĐ-BTNMT.

4.1. Giá trị thực tiễn của nghiên cứu

Giá trị thực tiễn của nghiên cứu này nằm ở khả năng cung cấp thông tin hữu ích cho các cấp quản lý trong việc ra quyết định. Các chỉ số bền vững NDĐ sẽ giúp các nhà quản lý dễ dàng tiếp cận thông tin về tình trạng tài nguyên nước, từ đó có những chính sách phù hợp nhằm bảo vệ và phát triển bền vững nguồn tài nguyên này. Hơn nữa, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên nước, từ đó thúc đẩy các hành động bảo vệ môi trường và tài nguyên nước trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên nước dưới đất (NDĐ) đóng vai trò thiết yếu trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại các đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM). Với hơn 200.000 giếng khoan đang khai thác, tập trung chủ yếu ở các tầng Pleistocen dưới và Pliocen trên, NDĐ tại TPHCM đang chịu áp lực khai thác lớn dẫn đến hiện tượng suy giảm mực nước ngầm. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tính bền vững của tài nguyên NDĐ tại TPHCM thông qua 6 chỉ số bền vững được xây dựng dựa trên hướng dẫn của UNESCO, IAEA và IAH, đồng thời đề xuất định hướng khai thác hợp lý nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ địa bàn TPHCM với dữ liệu thu thập từ hệ thống quan trắc, bản đồ địa chất thủy văn, mô hình dòng chảy NDĐ và các số liệu khai thác thực tế. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn trước năm 2014, với các số liệu khí tượng thủy văn từ 1998-2012 và dữ liệu khai thác nước ngầm cập nhật đến năm 2014. Mục tiêu chính là đánh giá tính bền vững của NDĐ theo từng quận huyện, phân vùng các khu vực cấm, hạn chế và cho phép khai thác dựa trên chỉ số tổng hợp, từ đó hỗ trợ công tác quy hoạch phát triển bền vững nguồn nước.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp thông tin khoa học, giúp các cấp quản lý tiếp cận dễ dàng tình trạng tài nguyên NDĐ, từ đó xây dựng chính sách khai thác hợp lý, bảo vệ nguồn nước ngầm, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững cho TPHCM và các vùng có điều kiện địa chất thủy văn tương tự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên bộ chỉ số bền vững tài nguyên nước dưới đất được phát triển bởi UNESCO, IAEA và IAH, bao gồm 6 chỉ số chính:

• Chỉ số lượng NDĐ trên đầu người: Đánh giá khả năng cung cấp nước ngầm bình quân cho mỗi người dân.
• Chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập: Tỷ lệ khai thác so với lượng nước ngầm được bổ cập tự nhiên hàng năm.
• Chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng: So sánh tổng lượng khai thác với trữ lượng tiềm năng có thể khai thác.
• Chỉ số nước cho sinh hoạt: Đánh giá lượng nước ngầm phục vụ nhu cầu sinh hoạt.
• Chỉ số cạn kiệt NDĐ: Mức độ suy giảm mực nước ngầm do khai thác quá mức.
• Chỉ số khả năng tổn thương NDĐ: Đánh giá mức độ nhạy cảm của tầng chứa nước với ô nhiễm và tác động môi trường.

Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng mô hình DRASTIC để đánh giá khả năng tổn thương của tầng chứa nước, kết hợp với các mô hình dòng chảy NDĐ và bản đồ địa chất thủy văn nhằm phân vùng khai thác hợp lý.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm:

• Hệ thống quan trắc mực nước và chất lượng nước ngầm tại TPHCM.
• Bản đồ địa chất thủy văn, bản đồ DRASTIC và mô hình dòng chảy NDĐ.
• Số liệu khai thác nước ngầm từ các giếng khoan trên địa bàn thành phố.
• Dữ liệu khí tượng thủy văn từ năm 1998 đến 2012.

Phương pháp phân tích gồm:

• Phân tích thống kê và tổng hợp số liệu: Sử dụng phần mềm Excel để xử lý dữ liệu khai thác, bổ cập và chất lượng nước.
• Mô hình số và GIS: Áp dụng phần mềm Surfer, MapInfo và GMS để xây dựng bản đồ phân bố các chỉ số bền vững, mô hình dòng chảy và phân vùng khai thác.
• Phương pháp kế thừa: Tham khảo các nghiên cứu quốc tế và trong nước về chỉ số bền vững NDĐ để lựa chọn bộ chỉ số phù hợp.
• Phương pháp truyền thống: Tính toán các chỉ số dựa trên công thức và dữ liệu thực tế.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 1.000 giếng khoan quan trắc và khai thác trên toàn thành phố, được chọn mẫu ngẫu nhiên có phân bố đều nhằm đảm bảo tính đại diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2014 với các bước thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu theo tiến độ đã đề ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chỉ số lượng NDĐ trên đầu người: Trung bình toàn thành phố đạt khoảng 261 m³/ngày/người, cho thấy tiềm năng nước ngầm không cao nhưng vẫn đáp ứng nhu cầu cơ bản. Một số quận như Củ Chi, Bình Chánh có chỉ số cao hơn do diện tích lớn và dân số thấp hơn.

2. Chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập: Tỷ lệ khai thác trung bình là 5,8%, thấp hơn nhiều so với mức cảnh báo 20%, cho thấy hiện tại việc khai thác chưa vượt quá khả năng bổ cập tự nhiên. Tuy nhiên, tại các quận trung tâm như Quận 12, Thủ Đức, tỷ lệ này có xu hướng tăng cao, cảnh báo nguy cơ khai thác quá mức.

3. Chỉ số sử dụng NDĐ so với tiềm năng: Tổng lượng khai thác chiếm khoảng 17,1% trữ lượng tiềm năng, cho thấy nguồn nước ngầm vẫn còn khả năng khai thác thêm nhưng cần kiểm soát chặt chẽ để tránh suy giảm.

4. Chỉ số cạn kiệt NDĐ: Mực nước ngầm tại nhiều vị trí quan trắc giảm trung bình từ 0,5 đến 2 mét mỗi năm, đặc biệt tại các khu vực có khai thác tập trung như Quận 12 và Bình Chánh. Diện tích vùng có vận tốc mực nước hạ thấp cao chiếm khoảng 30% diện tích thành phố.

5. Chỉ số khả năng tổn thương NDĐ: Bản đồ DRASTIC cho thấy các khu vực ven biển và vùng trũng thấp như Nhà Bè, Cần Giờ có mức độ tổn thương cao do xâm nhập mặn và ô nhiễm, chiếm khoảng 40% diện tích nghiên cứu.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy tài nguyên NDĐ tại TPHCM đang trong trạng thái bền vững tổng thể nhưng có dấu hiệu suy giảm cục bộ tại các khu vực khai thác tập trung. Nguyên nhân chính là do sự gia tăng dân số, phát triển công nghiệp và đô thị hóa làm tăng nhu cầu sử dụng nước ngầm. So sánh với các nghiên cứu quốc tế tại Tây Ban Nha và Nam Phi, chỉ số sử dụng NDĐ so với lượng bổ cập và tiềm năng của TPHCM tương đối thấp, tuy nhiên mức độ tổn thương và cạn kiệt tại các vùng ven biển là điểm cần lưu ý.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ khai thác so với bổ cập theo từng quận, bản đồ phân bố mực nước ngầm giảm và bản đồ DRASTIC minh họa mức độ tổn thương. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân vùng khai thác hợp lý, hạn chế khai thác tại các khu vực nhạy cảm để duy trì tính bền vững lâu dài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và thực hiện quy hoạch phân vùng khai thác NDĐ: Phân chia rõ ràng các khu vực cấm, hạn chế và cho phép khai thác dựa trên chỉ số tổng hợp bền vững, ưu tiên bảo vệ vùng có khả năng tổn thương cao. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường chủ trì phối hợp với các quận huyện.

2. Tăng cường hệ thống quan trắc và giám sát mực nước ngầm: Mở rộng mạng lưới quan trắc, cập nhật dữ liệu thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm, phục vụ điều chỉnh chính sách kịp thời. Thực hiện liên tục, do Trung tâm Quan trắc Tài nguyên nước đảm nhiệm.

3. Khuyến khích sử dụng các nguồn nước thay thế và tiết kiệm nước: Phát triển hệ thống cấp nước mặt, tái sử dụng nước thải sau xử lý, áp dụng công nghệ tiết kiệm nước trong sinh hoạt và sản xuất công nghiệp. Mục tiêu giảm 15% khai thác NDĐ trong 5 năm tới, do các ngành công nghiệp và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện.

4. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và doanh nghiệp: Tổ chức các chương trình giáo dục về bảo vệ tài nguyên nước, khuyến khích khai thác hợp lý và bảo vệ môi trường tầng chứa nước. Thời gian triển khai trong 3 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước: Hỗ trợ xây dựng chính sách, quy hoạch khai thác và bảo vệ nguồn nước ngầm hiệu quả, dựa trên các chỉ số bền vững và phân vùng khai thác.

2. Các nhà nghiên cứu và học thuật trong lĩnh vực địa kỹ thuật, thủy văn: Cung cấp cơ sở dữ liệu, phương pháp đánh giá và mô hình phân tích tài nguyên NDĐ phù hợp với điều kiện Việt Nam.

3. Doanh nghiệp khai thác và sử dụng nước ngầm: Giúp hiểu rõ tình trạng tài nguyên, từ đó điều chỉnh kế hoạch khai thác, áp dụng công nghệ tiết kiệm và bảo vệ nguồn nước.

4. Cộng đồng dân cư và tổ chức xã hội: Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc sử dụng nước ngầm hợp lý, tham gia giám sát và bảo vệ tài nguyên nước tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần đánh giá tính bền vững của tài nguyên nước dưới đất?
   Đánh giá giúp xác định mức độ khai thác hợp lý, tránh suy giảm mực nước và ô nhiễm, đảm bảo nguồn nước phục vụ lâu dài cho phát triển kinh tế - xã hội.

2. Bộ chỉ số bền vững NDĐ gồm những chỉ số nào?
   Gồm 6 chỉ số chính: lượng NDĐ trên đầu người, sử dụng so với bổ cập, sử dụng so với tiềm năng, nước cho sinh hoạt, cạn kiệt NDĐ và khả năng tổn thương NDĐ.

3. Phương pháp nào được sử dụng để phân vùng khai thác NDĐ?
   Kết hợp phân tích chỉ số tổng hợp, bản đồ DRASTIC và mô hình dòng chảy NDĐ để xác định vùng cấm, hạn chế và cho phép khai thác.

4. Tình trạng khai thác NDĐ hiện nay tại TPHCM ra sao?
   Tổng lượng khai thác khoảng 582.915 m³/ngày, tập trung ở các quận như Quận 12, Thủ Đức, Bình Chánh; có dấu hiệu suy giảm mực nước ngầm tại một số khu vực.

5. Làm thế nào để bảo vệ tài nguyên NDĐ hiệu quả?
   Thông qua quy hoạch phân vùng khai thác, tăng cường quan trắc, sử dụng nguồn nước thay thế, tiết kiệm nước và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Kết luận

• Đề tài đã xây dựng và áp dụng thành công bộ chỉ số bền vững NDĐ phù hợp với điều kiện TPHCM, đánh giá chi tiết tính bền vững theo từng quận huyện.
• Kết quả cho thấy tài nguyên NDĐ hiện còn bền vững tổng thể nhưng có nguy cơ suy giảm cục bộ tại các khu vực khai thác tập trung.
• Đã phân vùng được các khu vực cấm, hạn chế và cho phép khai thác, làm cơ sở cho quy hoạch khai thác hợp lý.
• Đề xuất các giải pháp quản lý, giám sát và nâng cao nhận thức nhằm bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên NDĐ.
• Tiếp tục cập nhật dữ liệu quan trắc và mở rộng nghiên cứu để điều chỉnh chính sách phù hợp trong tương lai.

Các cơ quan quản lý cần triển khai quy hoạch phân vùng khai thác, tăng cường giám sát và phối hợp với cộng đồng để bảo vệ nguồn nước ngầm bền vững cho TPHCM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Vị trí địa lý, hành chính TPHCM nằm ở phía tây - nam vùng Đông Nam Bộ trong giới hạn toạ độ địa lý khoảng 10o10’ - 10o38’ vĩ độ bắc và 106o22’ - 106o54’ kinh độ đông, với diện tích khoảng 2. TPHCM có ranh giới giáp các địa phương sau: phía bắc giáp tỉnh Bình Dương; tây bắc giáp tỉnh Tây Ninh; đông và đông bắc giáp tỉnh Đồng Nai, đông nam giáp tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu và biển Đông; tây và tây nam giáp tỉnh Long An và Tiền Giang (xem Hình 1.

Sơ đồ vị trí TPHCM 1. Đặc điểm địa hình và địa mạo Dựa trên các tài liệu nghiên cứu địa chất, địa hình TPHCM của các nhà địa chất, có thể phân chia địa hình khu vực TPHCM như sau: HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 4 LUẬN VĂN THẠC SĨ Địa hình thành tạo do hỗn hợp sông-biển Thềm bậc III: Phân bố ở Thủ Đức, Quận 9, Huyện Củ Chi, là thềm cao nhất với độ cao thay đổi từ 15 - 32m, thềm cổ nhất. Theo đặc điểm đất đá cấu tạo thềm, thềm bậc III có thể chia ra 2 kiểu: thềm xâm thực - tích tụ và thềm tích tụ-xâm thực. Thềm xâm thực - tích tụ bậc III phát triển ở khu đồi Long Bình (Quận 9).

Mặt thềm được cấu tạo bởi cuội, sỏi, cát bột của hệ tầng Thủ Đức dày 1 - 5m. Thềm tích tụ - xâm thực bậc III cao 10-25m ở Củ Chi, và 15 - 32m ở Thủ Đức. Bề mặt thềm được cấu tạo bởi các trầm tích của hệ tầng Thủ Đức (Q12-3) gồm cát, cuội sỏi, cát bột, sét bột (dày 18 ÷ 25m ở Thủ Đức, 7 ÷ 8m ở Tăng Nhơn Phú). Thềm bậc II : Thềm bậc II có cao độ 5  15m, ở huyện Củ Chi, thềm bậc II tạo thành 2 kiểu phân cắt.

Ở khu vực các xã: An Nhơn Tây, Phú Mỹ Hưng, Phạm Văn Cội, thềm bậc II tạo thành các dải đồng bằng rộng 900 ÷ 1.200m viền quanh các đồi thềm bậc III, hơi nghiêng thoải ra xung quanh. Thềm có cấu tạo gồm trên là cát bột màu xám trắng, vàng, rải rác chứa sạn, sỏi laterit, chuyển xuống là cát trung thô chứa cuội, sỏi thạch anh (thuộc hệ tầng Củ Chi, Q13cc). Bề dày trầm tích từ vài mét đến 28m (LK 804, xã Phước Vĩnh An, huyện Củ Chi). Thềm bậc I: Thềm tích tụ bậc I cao 2 ÷ 5m tạo thành các dải rộng 100÷500m dưới dạng mảnh thềm sót ven sông Sài Gòn (khu vực xã An Nhơn Tây) hoặc tạo thành cảc dải viền quanh các bậc thềm II và III.

Thềm bậc I được xác định hình thành liên quan đợt biển tiến Holocen sớm-giữa (tuổi của thềm bậc I có Holocen sớm-giữa, Q21-2). Địa hình thành tạo do biển Các giồng cát ven biển Giồng cát ven biển ở TPHCM tạo thành dải, kéo dài từ Hưng Thạnh (cửa sông Lòng Tàu ở vịnh Gành Rái) đến Đồng Hòa (cửa sông Soài Rạp ở vịnh Đồng Tranh). Độ cao tuyệt đối của giồng cát từ 1,3 ÷ 3m, trung bình 1,5-2m. Địa hình thành tạo do hỗn hợp sông-biển-đầm lầy HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 5 LUẬN VĂN THẠC SĨ Đặc điểm của dạng địa hình này là bề mặt rất bằng phẳng, cao độ tuyệt đối thay đổi từ 0,5 - 2m, cấu tạo bởi các trầm tích Holocen giữa-muộn (Q22-3) mà thành phần thạch học đại diện là bùn sét, bùn sét pha, xen kẹp nhiều lớp mỏng cát hạt mịn.

Tuỳ thuộc vào nguồn gốc và vị trí phân bố, dạng địa hình này được chia thành các phụ dạng sau: Bãi bồi thấp: Phổ biến ở ven thung lũng sông Sài Gòn, Đồng Nai, một số kênh rạch lớn ở quận 2, quận 9, quận 7, huyện Bình Chánh, huyện Nhà Bè. Bãi bồi cao: Ít phổ biến hơn, phân bố chủ yếu ở đỉnh khúc uốn sông Sài Gòn, tập trung ở khu vực xã An Phú, An Nhơn Tây (huyện Củ Chi). Đồng bằng tích tụ cửa sông: Đồng bằng thấp tích tụ cửa sông phân bố phía nam thành phố, gồm quận 7, phía nam huyện Bình Chánh và hầu hết diện tích huyện Nhà Bè Bãi triều: Bãi triều chỉ gặp ở khu vực vịnh Gành Rái (cửa sông Đồng Tranh). Dải trũng tích tụ đầm lầy-sông: Dải địa hình trũng đầm lầy-sông tạo thành đồng bằng thấp trũng khá rộng và liên tục, bao quanh thềm bậc I, bậc II.

Dải địa hình này phổ biến nhất và tập trung ở khu vực ven sông Sài Gòn thuộc khu vực quận Bình Thạnh, phía Nam huyện Hóc Môn, đặc biệt là khu vực huyện Bình Chánh. Bồn, dải trũng tích tụ đầm lầy-biển: Bồn dải trũng tích tụ đầm lầy biển phân bố tập trung ở khu vực huyện Cần Giờ. Địa hình thành tạo do các quá trình sườn Vùng cao (độ cao trung bình 10 ÷ 25m), tập trung ở phía bắc - đông bắc và một phần tây bắc Thành phố. Sườn xâm thực-rửa trôi: Phân bố tập trung xung quanh thềm bậc II, bậc III ở khu vực huyện Củ Chi và quận Thủ Đức.

HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 6 LUẬN VĂN THẠC SĨ Sườn bóc mòn tổng hợp: Phân bố hạn chế, tập trung chủ yếu ở xung quanh các đồi sót, khu vực khai thác đá ở phường Long Bình (quận Thủ Đức). Đặc điểm thổ nhưỡng Thổ nhưỡng toàn vùng thay đổi tuỳ theo địa hình và loại đá gốc liên quan. Do nằm trong vùng có địa hình và địa chất biến đổi phức tạp vì vậy thổ nhưỡng trên toàn vùng cũng rất đa dạng, có thể phân thành 6 nhóm đất chính (Bảng 1. Bảng thống kê các loại đất và vùng phân bố (theo [14]) Tiềm năng nước dưới đất Nhóm đất Địa bàn phân bố tập trung của vùng phân bố Có tiềm năng (tồn tại nhiều tầng I- Ao hồ, sông Chiếm hầu hết thành phố chứa nước nhưng nhiều nơi bị suối nhiễm phèn hoặc mặn) II- Nhóm đất đá lộ trên mặt Có tiềm năng nhưng nghèo nước 1.

Đất cát Cần Giờ (hoặc bị nhiễm mặn) Phía tây và nam Thành phố Không có tiềm năng 2. Đất mặn (Bình Chánh, Hóc Môn, Nhà (giàu nước nhưng bị nhiễm mặn) Bè, Cần Giờ) Có tiềm năng 3. Đất phèn Chiếm hầu hết Thành phố (tồn tại nhiều tầng chứa nước) Có tiềm năng 4. Đất phù sa Chiếm hầu hết Thành phố (tồn tại nhiều tầng chứa nước) Có tiềm năng 5.

Đất xám Phía bắc Thành phố (tồn tại nhiều tầng chứa nước) 1. Thảm thưc vật Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa và có đặc điểm địa hình biến đổi lớn nên thảm thực vật khá đa dạng. Thảm thực vật mang đầy đủ đặc trưng của rừng nhiệt đới, thảm thực vật rừng dày với nhiều loại cây và dây leo phong phú và cũng là nơi cư trú của nhiều loại động vật. Bên cạnh tác dụng có lợi nhiều mặt về môi trường của rừng và mức độ che phủ thì hệ sinh thái tại đây đóng vai trò khá quan trọng thông qua các quá trình hấp thụ của rễ cây và thoát hơi nước vào không khí.

HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 7 LUẬN VĂN THẠC SĨ Qua ảnh vệ tinh trung tâm thành phố bề mặt bị xi măng hóa gần hết, không lượng bổ cập từ nước mưa rất ít hoặc không đáng kể. Các huyện ngoại thành độ che phủ thực vật vẫn còn khá dày đặc khả năng bổ cập nhiều như Hình 1. Ảnh vệ tinh thể hiện độ che phủ thảm thực vật TPHCM chụp 10/4/2013 (google earth) 1. Đặc điểm khí hậu Bảng 1.2 Thống kê khí tượng thủy văn của khu vực TPHCM từ năm 1998-2012 Năm Lượng mưa Lượng bốc hơi Độ ẩm Nhiệt độ 1998 2.240,5 75,2 27,9 HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 8 LUẬN VĂN THẠC SĨ Năm Lượng mưa Lượng bốc hơi Độ ẩm Nhiệt độ 2006 1.119,5 75,7 28,6 Nhân tố khí hậu ảnh hưởng đến nguồn hình thành trữ lượng sẽ được đánh giá qua đặc điểm bốc hơi và lượng bổ cập từ mưa.

Trong đó, mưa đóng vai trò quan trọng nhất. Mối quan hệ giữa lượng mưa và tầng chứa nước đã được phát hiện và được nghiên cứu khá chi tiết từ kết quả quan trắc của Mạng quan trắc quốc gia trong vùng. Tại trạm Tân Sơn Hòa, trong thời gian 15 năm từ 1998 đến 2012 lượng mưa bình quân năm là 1949,1mm (như Hình 1. Số ngày mưa trung bình/năm là 159 ngày.

Khoảng 90% lượng mưa hàng năm tập trung vào các tháng mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11. Các tháng 1, 2, 3 mưa rất ít, lượng mưa không đáng kể. HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 9 LUẬN VĂN THẠC SĨ Hình 1. Tổng lượng mưa hàng năm, mm.

Tại trạm Tân Sơn Hoà thời kỳ 2000 đến 2012, tổng lượng bốc hơi trung bình năm là 1130mm (xem Bảng 1. Tổng lượng bốc hơi các tháng mùa khô cao hơn các tháng mùa mưa. Tổng lượng bốc hơi tháng cao nhất là 168,6mm vào tháng 3, tổng lượng bốc hơi tháng thấp nhất là 54,1mm vào tháng 10.4 Tổng lượng bốc hơi năm nguồn Độ ẩm trung bình năm của TPHCM tại trạm Tân Sơn Hoà thời kỳ 1998 đến 2012 đạt khoảng 75,7% (xem Hình 1. Trong năm, mùa mưa có độ ẩm cao hơn so với mùa khô.

Độ ẩm trung bình tháng đạt giá trị từ 69,5% đến 85,9% trong mùa mưa so với 63,5% đến 83,3% trong mùa khô; độ ẩm tháng thấp nhất là 63,5% vào tháng 2 và độ ẩm tháng cao nhất là 85,9% vào tháng 10. HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 10 LUẬN VĂN THẠC SĨ Hình 1. Độ ẩm trung bình năm tại trạm Tân Sơn Hoà. Tại trạm Tân Sơn Hoà thời kỳ 2000 đến 2012, nhiệt độ không khí trung bình 28,2oC, như Hình 1.

Nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất là 25,9oC (tháng 1), nhiệt độ trung bình tháng cao nhất là 31,3oC (tháng 5). Hàng năm có tới trên 330 ngày có nhiệt độ trung bình 25-28oC. Nhiệt độ không khí trung bình năm HVTH: Nguyễn Thị Ngọc Huệ Trang 11 LUẬN VĂN THẠC SĨ 1. Đặc điểm thủy văn Đặc điểm dòng chảy TPHCM có 2 hệ thống sông chính chảy qua là hệ thống sông Đồng Nai và hệ thống sông sài Gòn.

- Sông Đồng Nai bắt nguồn từ cao nguyên Lang Biang (Đà Lạt) với độ cao 1.777m, diện tích lưu vực 45.000km2, hàng năm cung cấp 15 tỉ mét khối nước. Trên sông Đồng Nai có hồ Trị An, được xây dựng từ năm 1986 với dung tích 2. Mực nước cao nhất 62m, trung bình 50m và mực nước chết 47m. - Sông Sài Gòn dài 201 km bắt nguồn từ Campuchia, diện tích lưu vực tính đến hồ Dầu Tiếng là 1.

Đây cũng là nguồn cung cấp nước ngọt sinh hoạt và nước tưới cho TPHCM. Trên sông Sài Gòn có Hồ Dầu Tiếng với dung tích 1,45 tỷ m3 và 1.053 tuyến kênh có tổng chiều dài 1.