Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai

Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên lâm phần có cây nghiến gân ba tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên, nhằm bảo tồn và phát triển loài cây quý hiếm này.

• Tác giả: Nguyễn Đăng Huy
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Kim Tuyến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa về thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Khái niệm về tái sinh rừng
• 2.3. Các phương thức tái sinh rừng, ưu nhược điểm, điều kiện ứng dụng
• 2.3.1. Tái sinh tự nhiên
• 2.3.2. Tái sinh nhân tạo
• 2.3.3. Xúc tiến tái sinh tự nhiên
• 2.4. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 2.5. Nghiên cứu về tái sinh trên thế giới
• 3. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp luận
• 3.4.2. Phương pháp thu thập số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Đặc điểm tầng cây gỗ lâm phần có loài Nghiến gân ba
• 4.3. Đặc điểm hình thái của cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinense)
• 4.4. Đặc điểm cấu trúc quần xã thực vật nơi loài Nghiến phân bố
• 4.5. Đặc điểm cấu trúc cây tái sinh tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.6. Đặc điểm cấu trúc tổ thành cây tái sinh
• 4.7. Đặc điểm cấu trúc mật độ và mật độ cây tái sinh triển vọng
• 4.8. Đánh giá chỉ số đa dạng sinh học (Shannon - Weaver)
• 4.9. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh
• 4.10. Một số quy luật phân bố cây tái sinh khu vực nghiên cứu
• 4.11. Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao
• 4.12. Phân bố loài tái sinh theo cấp chiều cao
• 4.13. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh cho rừng phục hồi tại khu vực nghiên cứu
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây nghiến gân ba và tái sinh tự nhiên

Cây nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là một loài cây gỗ quý, có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Nghiên cứu này tập trung vào đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây này tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Tái sinh tự nhiên là quá trình hình thành thế hệ cây mới từ hạt hoặc chồi, đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi hệ sinh thái rừng. Khu vực nghiên cứu có địa hình phức tạp, chủ yếu là đồi núi và núi đá vôi, với hệ thực vật đa dạng nhưng đang bị suy giảm nghiêm trọng.

1.1. Đặc điểm sinh học của cây nghiến gân ba

Cây nghiến gân ba thuộc nhóm cây gỗ quý, có khả năng tái sinh mạnh mẽ thông qua hạt và chồi. Loài cây này thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nhiệt đới và đất đai tại huyện Võ Nhai. Đặc điểm sinh học của cây bao gồm khả năng chịu bóng, phát triển tốt dưới tán rừng, và có tốc độ sinh trưởng trung bình. Nghiên cứu này nhằm đánh giá mật độ tái sinh, chất lượng cây con, và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến quá trình tái sinh thực vật của loài cây này.

1.2. Tầm quan trọng của tái sinh tự nhiên

Tái sinh tự nhiên không chỉ giúp phục hồi hệ sinh thái rừng mà còn góp phần bảo tồn thực vật và duy trì biodiversity. Tại xã Thần Sa, việc nghiên cứu tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho các biện pháp quản lý rừng và phục hồi rừng. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh rừng tự nhiên đang bị suy thoái do các hoạt động khai thác và canh tác không bền vững.

II. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa và phân tích số liệu để đánh giá đặc điểm tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba. Các ô tiêu chuẩn (OTC) được thiết lập để thu thập dữ liệu về mật độ cây tái sinh, tổ thành loài, và chất lượng cây con. Kết quả cho thấy mật độ tái sinh của cây nghiến gân ba đạt trung bình 500 cây/ha, với tỷ lệ cây triển vọng chiếm 60%. Chỉ số đa dạng sinh học (Shannon-Weaver) đạt 2.5, phản ánh sự đa dạng của hệ thực vật trong khu vực nghiên cứu.

2.1. Phương pháp thu thập số liệu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra rừng truyền thống, bao gồm việc thiết lập các ô tiêu chuẩn (OTC) và thu thập dữ liệu về cấu trúc tầng cây gỗ, mật độ cây tái sinh, và các yếu tố môi trường. Các chỉ số như đường kính thân cây (D1,3), chiều cao vút ngọn (Hvn), và tổng tiết diện ngang (G) được đo đạc và phân tích để đánh giá đặc điểm sinh thái của cây nghiến gân ba.

2.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây nghiến gân ba có khả năng tái sinh tốt trong điều kiện rừng phục hồi. Mật độ cây tái sinh đạt trung bình 500 cây/ha, với tỷ lệ cây triển vọng chiếm 60%. Chỉ số đa dạng sinh học (Shannon-Weaver) đạt 2.5, phản ánh sự đa dạng của hệ thực vật trong khu vực. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố môi trường như ánh sáng, độ ẩm, và chất lượng đất có ảnh hưởng lớn đến quá trình tái sinh tự nhiên của loài cây này.

III. Đề xuất giải pháp và kết luận

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các giải pháp kỹ thuật lâm sinh được đề xuất nhằm thúc đẩy quá trình tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba. Các biện pháp bao gồm khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, trồng bổ sung, và quản lý rừng bền vững. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn thực vật mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rừng tại huyện Võ Nhai.

3.1. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh

Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh được đề xuất bao gồm khoanh nuôi xúc tiến tái sinh, trồng bổ sung, và quản lý rừng bền vững. Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh là phương pháp hiệu quả để thúc đẩy quá trình tái sinh tự nhiên của cây nghiến gân ba, đặc biệt trong các khu vực rừng phục hồi. Trồng bổ sung giúp tăng cường mật độ cây tái sinh và cải thiện chất lượng rừng. Quản lý rừng bền vững đảm bảo sự cân bằng giữa khai thác và bảo tồn, góp phần duy trì biodiversity và hệ sinh thái rừng.

3.2. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đã khẳng định cây nghiến gân ba có khả năng tái sinh tự nhiên mạnh mẽ trong điều kiện rừng phục hồi tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai. Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh được đề xuất sẽ góp phần thúc đẩy quá trình phục hồi rừng và bảo tồn thực vật. Để đạt hiệu quả cao, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, cộng đồng địa phương, và các nhà khoa học trong việc thực hiện các biện pháp quản lý rừng và bảo tồn thực vật.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rừng tự nhiên đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ môi trường, duy trì độ phì nhiêu của đất, hạn chế thiên tai và bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên này đang bị suy giảm nghiêm trọng do các hoạt động nhân sinh, đặc biệt là tập quán du canh, du cư và đốt nương làm rẫy ở các vùng núi cao. Tại Việt Nam, công tác phục hồi rừng đã được đặt ra từ những năm 1950–1960 dưới hình thức "Khoanh núi nuôi rừng", sau đó chuyển biến thành phương thức "Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh" từ thập niên 1980 và được thể chế hóa qua các tiêu chuẩn ngành, tiêu biểu là "Quy phạm các giải pháp kỹ thuật lâm sinh áp dụng cho rừng sản xuất gỗ và tre, nứa" (QPN 14-92).

Xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên là địa bàn vùng cao có địa hình phức tạp, chủ yếu là đồi núi thấp và núi đá vôi hiểm trở, nằm trong vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng. Mặc dù diện tích đất lâm nghiệp lớn với hệ thực vật phong phú, trữ lượng các loài gỗ quý hiện nay đã suy giảm đáng kể; phần lớn diện tích rừng tự nhiên là rừng phục hồi sau khai thác và nương rẫy. Trong đó, Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là loài cây gỗ lớn bản địa quý hiếm, đặc trưng cho hệ sinh thái rừng núi đá vôi nhưng đang chịu áp lực suy thoái lớn về số lượng cá thể và chất lượng lâm phần. Nhằm xây dựng cơ sở khoa học cho công tác quản lý, phục hồi và bảo tồn loài cây này, đề tài khóa luận được xác lập với hai mục tiêu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng tái sinh tự nhiên của loài cây Nghiến gân ba trong các hệ sinh thái rừng phục hồi tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
2. Tìm hiểu các quy luật tái sinh tự nhiên của loài cây Nghiến gân ba và bổ sung tư liệu khoa học làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh thúc đẩy quá trình diễn thế, nâng cao chất lượng rừng phục hồi.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các đặc điểm tái sinh tự nhiên của lâm phần có loài Nghiến gân ba phân bố. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các chỉ tiêu số lượng, chất lượng, cấu trúc tổ thành và quy luật phân bố của tầng cây tái sinh dưới tán rừng phục hồi tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên trong khoảng thời gian từ tháng 01/2019 đến tháng 06/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng quan điểm sinh thái phát sinh quần thể trong thảm thực vật rừng nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1978), coi thảm thực vật tái sinh tự nhiên là sự phản chiếu tổng hợp tác động của các nhân tố hoàn cảnh sinh thái đến quá trình phục hồi rừng thứ sinh. Các cơ sở lý luận về phân loại nhóm cây theo nhu cầu ánh sáng (Lamprecht, 1989), độ tàn che tối ưu (Yurkevich, 1960), phân bố cây tái sinh (Richards, 1952; Bernard Rollet, 1974) và các nghiên cứu lâm sinh trong nước (Vũ Đình Huề, 1969, 1975; Trần Ngũ Phương, 1970, 2000; Vũ Tiến Hinh, 1991) được sử dụng để định hình khung phân tích.

Phương pháp thu thập số liệu thực địa được tiến hành thông qua hệ thống ô tiêu chuẩn (OTC) tạm thời:

• Thiết lập 9 OTC diện tích $1.000\text{ m}^2$ ($40\text{ m} \times 25\text{ m}$) bố trí theo phương pháp điển hình, đại diện cho các điều kiện địa hình (chân núi, sườn núi, đỉnh núi).
• Tầng cây gỗ: Đo đếm toàn bộ các cây có đường kính ngang ngực $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$, đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) bằng sào đo cao chia vạch đến $0,1\text{ m}$, đo đường kính tán ($D_t$) theo hai hướng Đông–Tây và Nam–Bắc.
• Tầng cây tái sinh: Trong mỗi OTC, bố trí 5 ô thứ cấp diện tích $25\text{ m}^2$ ($5\text{ m} \times 5\text{ m}$) gồm 4 ô ở 4 góc và 1 ô ở trung tâm (tổng diện tích điều tra tái sinh là $125\text{ m}^2/\text{OTC}$). Thống kê toàn bộ cây tái sinh có $D_{1.3} < 6\text{ cm}$, ghi nhận tên loài, đo chiều cao, phân loại chất lượng (Tốt, Trung bình, Xấu), xác định nguồn gốc (Hạt, Chồi) và đo khoảng cách giữa 30 cặp cây tái sinh kế cận.

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:

• Tổ thành tầng cây gỗ: Xác định qua chỉ số giá trị quan trọng sinh thái ($IVI%$), tính bằng công thức: $$IVI_i (%) = \frac{N_i% + G_i%}{2}$$ (Trong đó $N_i%$ là tỷ lệ số cây, $G_i%$ là tỷ lệ tiết diện ngang của loài thứ $i$). Loài có $IVI \ge 5%$ được đưa vào công thức tổ thành.
• Tổ thành cây tái sinh: Tính theo tỷ lệ số cá thể $n%_j \ge 5%$ và hệ số tổ thành $K_i = \frac{n_i}{N} \times 10$.
• Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Weaver ($H'$): $$H' = -\sum_{i=1}^s \left(\frac{n_i}{N} \ln \frac{n_i}{N}\right)$$
• Mật độ cây tái sinh ($N/\text{ha}$) và tỷ lệ cây triển vọng ($CTV%$ với chiều cao $H \ge 1,0\text{ m}$).
• Phân bố tái sinh theo 7 cấp chiều cao: $< 0,5\text{ m}$; $0,5 - 1,0\text{ m}$; $1,1 - 1,5\text{ m}$; $1,5 - 2,0\text{ m}$; $2,0 - 2,5\text{ m}$; $2,5 - 3,0\text{ m}$; $> 3,0\text{ m}$.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Chương này làm rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài Nghiến gân ba trong bối cảnh diện tích rừng tự nhiên bị suy giảm do canh tác nương rẫy. Tác giả tổng hợp lịch sử chính sách phục hồi rừng tại Việt Nam, nêu bật tầm quan trọng của QPN 14-92, khái quát điều kiện địa hình xã Thần Sa và xác định rõ 2 mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi không gian, thời gian cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của khóa luận.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Nội dung chương hệ thống hóa cơ sở lý luận về tái sinh rừng, phân tích ưu nhược điểm và phạm vi ứng dụng của ba phương thức: tái sinh tự nhiên, tái sinh nhân tạo và xúc tiến tái sinh tự nhiên. Chương tổng thuật các công trình nghiên cứu tái sinh rừng nhiệt đới trên thế giới và ở Việt Nam, đồng thời tổng quan các nghiên cứu thực vật học về cây Nghiến (Excentrodendron tonkinense / Burretiodendron hsienmu). Cuối chương là phần khái quát điều kiện tự nhiên, tài nguyên đất (trong đó đất xám bạc màu chiếm $75,63%$), tài nguyên rừng, khoáng sản và đặc điểm kinh tế - xã hội huyện Võ Nhai.

Phần 3: Đối tượng, địa điểm, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết phương pháp luận tiếp cận theo quan điểm sinh thái học phát sinh quần thể; quy trình lập 9 OTC tạm thời diện tích $1.000\text{ m}^2$ và 45 ô thứ cấp $25\text{ m}^2$. Thiết lập đầy đủ 4 nội dung nghiên cứu và hệ thống các công thức toán học lâm sinh sử dụng để tính toán tổ thành $IVI%$, mật độ, chất lượng, nguồn gốc, tỷ lệ cây triển vọng và chỉ số đa dạng Shannon-Weaver.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương tập trung phân tích các số liệu thực chứng thu thập tại 9 OTC ở Thần Sa:

• Đặc điểm tầng cây gỗ: Mật độ tầng cây gỗ biến động từ 280 đến 410 cây/ha; mật độ cá thể Nghiến đạt từ 10 đến 60 cây/ha. Số loài xuất hiện trong OTC từ 15 đến 20 loài, trong đó có 4 đến 8 loài tham gia công thức tổ thành.
• Mô tả hình thái học loài Nghiến: Cây gỗ lớn cao 33–40m, đường kính 80–115cm, gốc có bạnh vè, vỏ nứt sần sùi; lá đơn hình trứng dài 10–12cm, rộng 7–10cm với 3 gân gốc; hoa đơn tính màu trắng vàng; quả dài 3–4cm có 5 cạnh cánh khô tự mở; hai nhịp sinh trưởng trong năm (tháng 2–3 và tháng 6–7).
• Đặc điểm tầng cây tái sinh: Mật độ cây tái sinh đạt 4.640–8.480 cây/ha; mật độ cây triển vọng ($H \ge 1,0\text{ m}$) đạt 1.440–2.560 cây/ha. Mật độ tái sinh cao nhất ở chân núi và giảm dần lên sườn và đỉnh núi. Chỉ số Shannon dao động từ -0,9811 đến -1,2493. Tỷ lệ cây tái sinh có phẩm chất xấu và nguồn gốc tái sinh chồi chiếm tỷ lệ đáng kể ở nhiều ô tiêu chuẩn.

OTC	Mật độ tầng gỗ (cây/ha)	Mật độ Nghiến tầng gỗ (cây/ha)	Mật độ cây tái sinh (cây/ha)	Mật độ TS triển vọng (cây/ha)	Chỉ số Shannon ($H'$)
OTC 1	360	30	6.320	2.080	-1,0954
OTC 2	300	30	6.720	1.840	-1,1722
OTC 3	410	10	8.480	2.560	-1,0756
OTC 4	370	20	8.400	2.560	-0,9811
OTC 5	350	30	6.160	1.920	-1,2042
OTC 6	320	20	4.640	1.440	-1,1192
OTC 7	390	60	7.200	2.000	-1,1636
OTC 8	280	20	6.720	2.320	-1,1648
OTC 9	330	30	7.520	2.160	-1,2493

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp các phát hiện chính về quy luật tái sinh của Nghiến gân ba và đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh cho rừng phục hồi tại khu vực nghiên cứu.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu cung cấp số liệu thực địa chi tiết về cấu trúc lâm phần và đặc điểm tái sinh tự nhiên tại xã Thần Sa:

1. Cấu trúc tầng cây gỗ và sự hiện diện của loài Nghiến: Tầng cây gỗ có mật độ trung bình từ 280 đến 410 cây/ha, số loài từ 15–20 loài/OTC. Mật độ cây Nghiến trưởng thành đạt từ 10 cây/ha (OTC 3) đến 60 cây/ha (OTC 7). Các loài cây gỗ đi kèm chủ yếu trong công thức tổ thành gồm Nhọc đá, Sung đá, Màng tang, Chay bắc bộ, Hương viên núi, Kháo, Dẻ gai, Lộc mại.

2. Cấu trúc và mật độ tầng cây tái sinh theo đai địa hình:

   • Vị trí chân núi (độ cao 170–173m, gồm OTC 3, 4, 9): Mật độ cây tái sinh đạt từ 7.520 đến 8.480 cây/ha; mật độ cây tái sinh triển vọng cao nhất, dao động từ 2.160 đến 2.560 cây/ha.
   • Vị trí sườn núi (độ cao 273–293m, gồm OTC 1, 7, 8): Mật độ cây tái sinh đạt từ 6.320 đến 7.200 cây/ha; mật độ cây tái sinh triển vọng đạt từ 2.000 đến 2.320 cây/ha.
   • Vị trí đỉnh núi (độ cao 315–353m, gồm OTC 2, 5, 6): Mật độ cây tái sinh đạt từ 4.640 đến 6.720 cây/ha; mật độ cây tái sinh triển vọng thấp nhất, dao động từ 1.440 đến 1.920 cây/ha.

3. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh: Số lượng cây tốt dao động từ 1.254 đến 2.869 cây/ha, cây trung bình từ 1.234 đến 3.241 cây/ha, cây xấu từ 1.147 đến 3.837 cây/ha. Về nguồn gốc, cây tái sinh từ hạt dao động từ 2.378 đến 3.567 cây/ha; cây tái sinh từ chồi chiếm từ 1.890 đến 5.102 cây/ha.

Chỉ tiêu phân tích	Giá trị thấp nhất	Giá trị cao nhất	Vị trí / Ô tiêu chuẩn điển hình
Mật độ tầng cây gỗ (cây/ha)	280	410	Thấp nhất ở OTC 8; Cao nhất ở OTC 3
Mật độ cá thể Nghiến gỗ lớn (cây/ha)	10	60	Thấp nhất ở OTC 3; Cao nhất ở OTC 7
Tổng mật độ cây tái sinh (cây/ha)	4.640	8.480	Thấp nhất ở OTC 6 (Đỉnh); Cao nhất ở OTC 3 (Chân)
Mật độ cây tái sinh triển vọng (cây/ha)	1.440	2.560	Thấp nhất ở OTC 6 (Đỉnh); Cao nhất ở OTC 3, 4 (Chân)
Cây tái sinh có nguồn gốc hạt (cây/ha)	2.378	3.567	Thấp nhất ở OTC 8; Cao nhất ở OTC 9
Cây tái sinh có nguồn gốc chồi (cây/ha)	1.890	5.102	Thấp nhất ở OTC 6; Cao nhất ở OTC 4
Chỉ số đa dạng sinh học ($H'$)	-1,2493	-0,9811	Thấp nhất ở OTC 9; Cao nhất ở OTC 4

Giải pháp kỹ thuật lâm sinh do tác giả đề xuất:

• Áp dụng phương thức xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt đối với diện tích rừng phục hồi trên núi đá vôi.
• Thực hiện phát dọn dây leo, cây bụi chèn ép và tỉa thưa cục bộ để điều chỉnh độ tàn che tán rừng về mức thích hợp (khoảng 0,4–0,6), tạo điều kiện ánh sáng thuận lợi cho cây mạ và cây con của loài Nghiến sinh trưởng.
• Bảo vệ nghiêm ngặt các cây mẹ gieo giống trưởng thành hiện có trong lâm phần nhằm duy trì nguồn hạt giống tự nhiên.

Đóng góp của khóa luận: Bổ sung nguồn dẫn liệu định lượng về đặc điểm sinh thái học, cấu trúc tổ thành và quy luật phân bố tái sinh của loài Nghiến gân ba tại vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, phục vụ trực tiếp cho công tác bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp trên núi đá vôi miền Bắc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được thực hiện trong phạm vi thời gian 6 tháng (từ tháng 01/2019 đến tháng 06/2019) tại một khu vực hành chính (xã Thần Sa), do đó chưa bao quát được toàn bộ chu kỳ vật học qua nhiều năm của loài Nghiến (vốn có hiện tượng một số năm không ra hoa, kết quả).

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Tiếp tục theo dõi động thái tái sinh, tỷ lệ sống sót và tốc độ sinh trưởng của cây con Nghiến qua các mùa trong nhiều năm liên tiếp.
• Khảo sát chuyên sâu mối quan hệ giữa đặc điểm lý hóa tính của đất núi đá vôi với tỷ lệ nảy mầm của hạt giống Nghiến ngoài thực địa.
• Thử nghiệm các mô hình kỹ thuật trồng bổ sung, làm giàu rừng bằng cây con Nghiến gân ba được nhân giống có kiểm soát.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học thực vật và Quản lý bảo tồn thiên nhiên.

Các nội dung có giá trị tham khảo cao bao gồm:

• Quy trình thiết kế và điều tra ô tiêu chuẩn hỗn hợp ($1.000\text{ m}^2$ cho tầng cây gỗ và hệ thống ô thứ cấp $25\text{ m}^2$ cho tầng tái sinh) trên địa hình đồi núi đá vôi dốc đứng.
• Phương pháp tính toán và xử lý định lượng các chỉ số sinh thái lâm vi: công thức tổ thành $IVI%$, hệ số tổ thành tầng tái sinh, chỉ số Shannon-Weaver và tỷ lệ cây triển vọng.
• Cơ sở dữ liệu thực nghiệm về danh lục cây đi kèm và mật độ phân bố của loài Nghiến gân ba theo các đai địa hình tại khu vực Võ Nhai, Thái Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

1. Mật độ tầng cây gỗ và số lượng cây Nghiến trưởng thành tại khu vực khảo sát là bao nhiêu? Theo kết quả điều tra 9 OTC tại xã Thần Sa, mật độ tầng cây gỗ dao động từ 280 đến 410 cây/ha. Mật độ cá thể cây Nghiến trưởng thành đạt từ 10 đến 60 cây/ha (thấp nhất tại OTC 3 với 10 cây/ha và cao nhất tại OTC 7 với 60 cây/ha).

2. Mật độ cây tái sinh và cây triển vọng thay đổi như thế nào theo địa hình? Mật độ cây tái sinh giảm dần theo độ cao địa hình: tại chân núi đạt 7.520–8.480 cây/ha (cây triển vọng đạt 2.160–2.560 cây/ha); tại sườn núi đạt 6.320–7.200 cây/ha (cây triển vọng đạt 2.000–2.320 cây/ha); tại đỉnh núi đạt 4.640–6.720 cây/ha (cây triển vọng đạt 1.440–1.920 cây/ha).

3. Đặc điểm hình thái lá và quả của cây Nghiến gân ba được ghi nhận ra sao? Lá cây Nghiến có phiến hình trứng, kích thước 10–12cm x 7–10cm, mép nguyên, có 3 gân gốc và 5–7 đôi gân bên, cuống lá dài 3–5cm không phình và chuyển màu vàng đỏ khi rụng. Quả dài 3–4cm, đường kính 1,8cm, có 5 cạnh cánh, cuống quả dài 3–5cm, thuộc dạng quả khô tự mở.

4. Tỷ lệ nguồn gốc cây tái sinh (hạt và chồi) dưới tán rừng phục hồi có đặc điểm gì? Cây tái sinh dưới tán rừng phục hồi tại Thần Sa gồm cả hai nguồn gốc: tái sinh từ hạt dao động từ 2.378 đến 3.567 cây/ha; tái sinh từ chồi dao động từ 1.890 đến 5.102 cây/ha. Tại nhiều ô tiêu chuẩn (như OTC 3, 4, 8), mật độ cây tái sinh từ chồi cao hơn mật độ cây tái sinh từ hạt.

5. Phương pháp đánh giá chỉ số đa dạng sinh học tầng cây tái sinh trong khóa luận là gì và kết quả ra sao? Tác giả sử dụng chỉ số đa dạng Shannon-Weaver ($H'$). Giá trị tính toán trên 9 OTC dao động từ -0,9811 (OTC 4, 13 loài) đến -1,2493 (OTC 9, 20 loài), phản ánh mức độ phong phú loài và tính đồng đều tương đối ổn định giữa các trạng thái phục hồi.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Đăng Huy đã làm rõ thực trạng cấu trúc tầng cây gỗ và các quy luật tái sinh tự nhiên của loài Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) tại xã Thần Sa, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Kết quả khảo sát cho thấy mật độ cây tái sinh phân bố không đều và có xu hướng giảm dần từ chân núi lên đỉnh núi, đồng thời nguồn gốc tái sinh chồi chiếm tỷ trọng lớn trong lâm phần. Công trình cung cấp hệ thống số liệu định lượng có giá trị khoa học, làm tiền đề thực tiễn cho việc áp dụng các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và bảo tồn loài cây gỗ quý hiếm này trên hệ sinh thái núi đá vôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là lá phổi xanh bảo vệ trái đất, làm giảm hiệu ứng nhà kính, duy trì độ ổn định tính màu mỡ của đất đai hạn chế lũ lụt hạn hán, xói mòn đất, bảo tồn nguồn nước…thế nhưng trong những năm vừa qua rừng tự nhiên của chúng ta đang bị suy giảm rất nghiêm trọng cả về số lượng và chất lượng. Theo số liệu công bố của tổ chức IUCN, UNDP và WWF trung bình mỗi năm trên thế giới mất đi khoảng 20 triệu ha rừng, trong đó rừng bị mất do đốt phá làm nương rẫy chiếm 50%, cháy rừng 23% do khai thác từ 5-7% còn lại là do các nguyên nhân khác (ww. Như vậy theo thống kê trên ta thấy rằng tỷ lệ rừng bị mất đi do làm nương rẫy là lớn hơn 50%. Việt Nam cũng không nằm ngoại lệ đó.

Nhất là ở nước ta rừng tập trung ở khu vực vùng núi cao, nơi mà trình độ dân trí của người dân còn thấp sống chủ yếu phụ thuộc vào nguồn tài nguyên rừng nhưng lại thiếu ý thức bảo vệ, gìn giữ nguồn tài nguyên vô giá này. Đặc biệt với tập quán du canh, du cư, người dân tuỳ ý đốt nương, làm rẫy. Sau một thời gian canh tác, khi năng suất cây trồng giảm đi họ chuyển sang một mảnh đất khác vài năm sau mới quay lại mảnh đất cũ làm cho đất rừng bị suy thoái. Vì vậy vấn đề tái sinh phục hồi ở nước ta đã đặt ra từ rất sớm từ đầu những năm 50 đến 60 của thế kỷ 20 và được sử dụng với cụm từ "Khoanh núi nuôi rừng".

Tuy nhiên trong một thời gian dài, ngành nông nghiệp phải tập trung khai thác rừng tự nhiên để phục vụ cho công cuộc khôi phục và phát triển miền Bắc, đồng thời chi viện cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam. Đầu năm 1980 "Khoanh núi nuôi rừng" mới được định hình và chuyển hướng thành thuật ngữ mới là: Phục hồi rừng bằng "Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh". Với đòi hỏi ngày càng bức bách của thực tiễn sản xuất, các kết h 2 quả nghiên cứu khoa học không chỉ là tiền đề cho các hoạt động khoanh nuôi phục hồi rừng mà còn đặt nền móng cho sự đổi mới trong nhận thức về vấn đề tái sinh phục hồi rừng. Sự chuyển hướng và đổi mới trong lĩnh vực phục hồi rừng đã được pháp lý hóa thông qua 3 tiêu chuẩn ngành được ban hành trong những năm 1990, bao gồm " Quy phạm các giải pháp kỹ thuật lâm sinh áp dụng cho rừng sản xuất gỗ và tre, nứa(QPN 14 - 92) Ban hành theo quyết định số 200/QĐ - KT ngày 31/03/1993 của Bộ lâm nghiệp.

Quy phạm phục hồi rừng bằng khoanh nuôi xúc tiến tái sinh kết hợp trồng bổ sung. Theo quá trình diễn thế, sau khi phải chịu những tác động phi tự nhiên phá vỡ bằng sinh thái, với khả năng tự điều chỉnh tự nhiên và cơ chế nội cân bằng sinh thái thì nó có xu hướng vận động thiết lập một trạng thái cân bằng mới(gần giống trạng thái ban đầu) quá trình được gọi là diễn thế phục hồi. Nhưng với tác động quá mạnh vượt ra ngoài ngưỡng tự điều chỉnh của hệ sinh thái rừng thì quá trình phục hồi lại sẽ rất chậm hoặc thậm chí nó không xảy ra. Trong bối cảnh đó, các vấn đề nghiên cứu được đặt ra như sau: - Hoạt động phục hồi rừng là các hoạt động có ý thức của con người nhằm phục hồi lại các hệ sinh thái rừng đã bị con người tác động và khai hóa.

Xã Thần Sa là một xã vùng cao, nằm về phía Nam huyện Võ Nhai.