Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên trạng thái iia tại xã suối giàng huyện văn chấn tỉnh yên bái

Nghiên cứu đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên trạng thái iia tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, góp phần bảo tồn sinh thái.

• Tác giả: Mùa A Tồng
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Tái Sinh Rừng Tự Nhiên Tại Suối Giàng, Yên Bái
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu đề tài
• 1.2. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3. Ý nghĩa thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.3. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.4. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tái Sinh Rừng Tự Nhiên Suối Giàng

Rừng là tài nguyên vô giá, có khả năng tái tạo, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp gỗ, điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học. Mất rừng dẫn đến xói mòn, lũ lụt, hạn hán và suy giảm đa dạng sinh học. Mặc dù diện tích rừng trồng tăng, nhưng rừng tự nhiên vẫn quan trọng hơn về mặt sinh thái. Rừng tự nhiên ở Việt Nam chịu nhiều tác động, từ khai thác chọn đến phá rừng làm nương rẫy. Văn Chấn, Yên Bái, nơi có xã Suối Giàng, đã chứng kiến sự thoái hóa rừng do tác động của con người và thiên nhiên. Việc giao rừng cho hộ gia đình đã giúp phục hồi diện tích và chất lượng rừng. Nghiên cứu về tái sinh rừng tự nhiên tại Suối Giàng là cần thiết để đưa ra các giải pháp phục hồi rừng, đảm bảo lợi ích sinh thái và kinh tế cho người dân. Cấu trúc rừng là cơ sở quan trọng để các nhà lâm nghiệp chủ động trong việc quản lý và kinh doanh rừng bền vững. Đề tài "Nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên trạng thái IIA tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái" được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu về diễn thế và đa dạng sinh học, từ đó đề xuất các giải pháp phục hồi rừng.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Rừng Tự Nhiên Với Môi Trường

Rừng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn và là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật. Mất rừng gây ra những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người và sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc bảo tồn và phục hồi rừng là vô cùng quan trọng để đảm bảo một môi trường sống bền vững. Theo thống kê của Liên Hợp Quốc, hàng năm trên thế giới có 11 triệu ha rừng bị phá huỷ, riêng khu vực Châu Á Thái Bình Dương hàng năm có 1,8 triệu ha rừng bị phá hủy, tương đương mỗi ngày mất đi 5000 ha rừng nhiệt đới.

1.2. Hiện Trạng Rừng Tại Suối Giàng Yên Bái

Suối Giàng, thuộc huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái, là khu vực có diện tích rừng bị suy thoái do tác động của con người và các yếu tố tự nhiên. Tuy nhiên, việc giao rừng cho các hộ gia đình đã tạo điều kiện cho quá trình tái sinh rừng diễn ra. Nghiên cứu về đặc điểm tái sinh tại khu vực này sẽ giúp đưa ra các giải pháp quản lý và phục hồi rừng hiệu quả hơn. Những năm gần đây rừng và đất rừng đã được giao cho hộ gia đình. Do đó, rừng phục hồi đã được tăng dần về diện tích và bên cạnh đó chất lượng rừng cũng được cải thiện.

II. Thách Thức Trong Tái Sinh Rừng Tự Nhiên Ở Suối Giàng

Quá trình tái sinh rừng tự nhiên gặp nhiều thách thức, bao gồm tác động của con người (khai thác, đốt rừng), biến đổi khí hậu, và sự cạnh tranh giữa các loài cây. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh là rất quan trọng để đưa ra các biện pháp can thiệp phù hợp. Các biện pháp này cần đảm bảo tính bền vững, hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường. Cần có những giải pháp thích hợp nhằm phục hồi lại rừng, để rừng có thể phát huy tối đa những vai trò của nó đảm bảo được lợi ích về mặt sinh thái môi trường và kinh tế cho người dân sống quanh khu vực. Để làm được điều này thì chúng ta phải hiểu biết đầy đủ những quy luật sống của hệ sinh thái rừng.

2.1. Tác Động Của Con Người Đến Tái Sinh Rừng

Khai thác gỗ trái phép, đốt rừng làm nương rẫy là những hoạt động gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình tái sinh rừng. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ, nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ rừng, và tạo sinh kế bền vững để giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Hầu hết, rừng tự nhiên của Việt Nam đều bị tác động, sự tác động theo hai hướng chính đó là: Chặt chọn (chặt cây đáp ứng yêu cầu sử dụng). Đây là lối khai thác hoàn toàn tự do, phổ biến ở các vùng có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống (lấy gỗ về làm nhà, làm củi…).

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Sinh Thái Rừng

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa, và các hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến khả năng tái sinh và phát triển của các loài cây. Cần có các biện pháp thích ứng, lựa chọn các loài cây có khả năng chịu hạn, chịu úng tốt, và bảo tồn đa dạng sinh học để tăng cường khả năng phục hồi của rừng. Mất rừng gây ra hậu quả nghiêm trọng, những diện tích đất trống đồi núi trọc tăng, là nguyên nhân gây ra hiện tượng xói mòn, rửa trôi, lũ lụt, hạn hán, mất diện tích canh tác, mất đi sự đa dạng sinh học.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Tái Sinh Rừng Suối Giàng

Nghiên cứu đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên tại Suối Giàng cần áp dụng các phương pháp khoa học, bao gồm điều tra thực địa, phân tích mẫu đất, và đánh giá đa dạng sinh học. Các phương pháp này giúp thu thập thông tin chi tiết về thành phần loài, mật độ cây, và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến tái sinh. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp. Do đó cấu trúc rừng được xem là cơ sở quan trọng nhất giúp các nhà Lâm nghiệp có thể chủ động trong việc xác lập các kế hoạch và biện pháp kỹ thuật tác động chính xác vào rừng để quản lý, kinh doanh rừng được lâu bền hơn.

3.1. Điều Tra Thực Địa Và Thu Thập Dữ Liệu Rừng

Việc điều tra thực địa bao gồm việc xác định các ô tiêu chuẩn, đo đạc các thông số của cây (đường kính, chiều cao), và ghi nhận thành phần loài. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá đặc điểm cấu trúc rừng và khả năng tái sinh. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong khóa luận là quá trình điều tra thực địa hoàn toàn trung thực, nếu có gì sai sót em xin chịu trách nhiệm.

3.2. Phân Tích Mẫu Đất Và Đánh Giá Điều Kiện Tự Nhiên

Phân tích mẫu đất giúp xác định các đặc tính vật lý và hóa học của đất, như độ pH, hàm lượng dinh dưỡng, và khả năng giữ nước. Các yếu tố này ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây con. Đánh giá điều kiện tự nhiên bao gồm việc khảo sát địa hình, khí hậu, và các yếu tố sinh thái khác. Điều kiện tự nhiên . Điều kiện kinh tế xã hội .

3.3. Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Trong Rừng Tái Sinh

Đánh giá đa dạng sinh học giúp xác định số lượng loài cây, động vật, và các vi sinh vật trong rừng. Đa dạng sinh học cao cho thấy rừng có khả năng phục hồi tốt hơn và cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái hơn. Chính vì vậy cần có những giải pháp thích hợp nhằm phục hồi lại rừng, để rừng có thể phát huy tối đa những vai trò của nó đảm bảo được lợi ích về mặt sinh thái môi trường và kinh tế cho người dân sống quanh khu vực.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Tái Sinh Rừng Tại Suối Giàng

Kết quả nghiên cứu cho thấy tái sinh rừng tự nhiên tại Suối Giàng có nhiều tiềm năng, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Thành phần loài cây tái sinh khá đa dạng, nhưng mật độ cây còn thấp ở một số khu vực. Các yếu tố môi trường như độ tàn che, độ dốc, và loại đất ảnh hưởng đến khả năng tái sinh. Cần có các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp để thúc đẩy quá trình tái sinh và nâng cao chất lượng rừng. Đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ . Đặc điểm cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ. Cấu trúc mật độ tầng cây gỗ.

4.1. Thành Phần Loài Cây Tái Sinh Tại Suối Giàng

Nghiên cứu xác định được nhiều loài cây gỗ có khả năng tái sinh tốt tại Suối Giàng, bao gồm cả các loài cây bản địa và các loài cây có giá trị kinh tế. Tuy nhiên, cần có các biện pháp bảo tồn các loài cây quý hiếm và tăng cường đa dạng sinh học. Cấu trúc tổ thành cây tái sinh . Mật độ cây tái sinh và tỉ lệ cây tái sinh triển vọng.

4.2. Ảnh Hưởng Của Độ Tàn Che Đến Tái Sinh Tự Nhiên

Độ tàn che có ảnh hưởng lớn đến lượng ánh sáng chiếu xuống mặt đất, ảnh hưởng đến sự nảy mầm và sinh trưởng của cây con. Nghiên cứu cần xác định độ tàn che tối ưu để thúc đẩy quá trình tái sinh. Ảnh hưởng của độ tàn che đến tái sinh tự nhiên . Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh tác động đến tái sinh tự nhiên rừng phục hồi IIA tại xã Suối Giàng.

4.3. Tác Động Của Địa Hình Đến Quá Trình Tái Sinh Rừng

Địa hình (độ dốc, hướng phơi) ảnh hưởng đến độ ẩm, nhiệt độ, và lượng ánh sáng, ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của các loài cây. Cần có các biện pháp quản lý rừng phù hợp với từng loại địa hình. Ảnh hưởng của yếu tố lập địa. Ảnh hưởng của yếu tố địa hình đến tái sinh rừng .

V. Giải Pháp Kỹ Thuật Lâm Sinh Thúc Đẩy Tái Sinh Rừng Suối Giàng

Để thúc đẩy tái sinh rừng tự nhiên tại Suối Giàng, cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh như tỉa thưa, phát quang, và trồng bổ sung. Các biện pháp này giúp tạo điều kiện cho cây con phát triển, tăng cường đa dạng sinh học, và nâng cao chất lượng rừng. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình quản lý và bảo vệ rừng. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh cho các trạng thái rừng phục hồi IIa . Phương pháp nghiên cứu . Phương pháp tổng quát . Phương pháp thu thập số liệu .

5.1. Tỉa Thưa Và Phát Quang Để Tăng Ánh Sáng

Tỉa thưa và phát quang giúp giảm mật độ cây, tăng lượng ánh sáng chiếu xuống mặt đất, tạo điều kiện cho cây con phát triển. Cần thực hiện tỉa thưa và phát quang một cách hợp lý, tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái rừng. Ảnh hưởng của cây bụi thảm tươi đến tái sinh . Ảnh hưởng của động vật tới khả năng tái sinh.

5.2. Trồng Bổ Sung Các Loài Cây Bản Địa Quý Hiếm

Trồng bổ sung các loài cây bản địa quý hiếm giúp tăng cường đa dạng sinh học và phục hồi các loài cây bị suy giảm số lượng. Cần lựa chọn các loài cây phù hợp với điều kiện địa phương và có giá trị kinh tế cao. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh . Phân bố số cây, loài cây tái sinh theo cấp chiều cao .

5.3. Quản Lý Rừng Cộng Đồng Và Nâng Cao Nhận Thức

Quản lý rừng cộng đồng giúp người dân địa phương tham gia vào quá trình quản lý và bảo vệ rừng, tạo sinh kế bền vững, và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Ảnh hưởng của con người tới khả năng tái sinh . Ảnh hưởng của yếu tố lập địa.

VI. Kết Luận Và Kiến Nghị Về Tái Sinh Rừng Suối Giàng

Nghiên cứu về tái sinh rừng tự nhiên tại Suối Giàng cung cấp những thông tin quan trọng để quản lý và phục hồi rừng bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến tái sinh, áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp, và tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương. Việc bảo tồn và phát triển rừng là trách nhiệm của toàn xã hội. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 57 1

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Chính Về Rừng

Kết quả nghiên cứu đã xác định được các đặc điểm tái sinh của rừng tại Suối Giàng, các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tái sinh, và các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp. Cần tiếp tục nghiên cứu để hoàn thiện các giải pháp quản lý và phục hồi rừng. Nghiên cứu hiện trạng phân bố và các đặc điểm chủ yếu của trạng thái IIa tại Suối Giàng Văn Chấn . Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao ở các trạng thái rừng IIa .

6.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Quản Lý Rừng Bền Vững

Các giải pháp quản lý rừng bền vững cần dựa trên cơ sở khoa học, kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn, và có sự tham gia của cộng đồng địa phương. Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích các hoạt động bảo vệ và phát triển rừng. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên trạng thái IIa . Nghiên cứu ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên .

6.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Tái Sinh Rừng

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, nghiên cứu về đa dạng sinh học, và tác động của biến đổi khí hậu đến tái sinh rừng. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học, các nhà quản lý, và cộng đồng địa phương để đạt được mục tiêu bảo tồn và phát triển rừng bền vững. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh cho các trạng thái rừng phục hồi IIa . Phương pháp nghiên cứu .

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Tài nguyên rừng giữ vai trò thiết yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái, phòng hộ đầu nguồn, chống xói mòn, bảo tồn nguồn gen và cung cấp lâm sản phục vụ đời sống con người. Tuy nhiên, sự suy thoái diện tích và chất lượng rừng tự nhiên tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua diễn ra nghiêm trọng do tác động của chiến tranh, tập quán du canh làm nương rẫy và tình trạng khai thác tự do. Tác giả dẫn chứng số liệu lịch sử: năm 1943 độ che phủ rừng cả nước đạt 43%, nhưng đến năm 1993 chỉ còn 26%. Rừng tự nhiên chịu tác động theo hai phương thức chủ yếu: chặt chọn (lấy gỗ, củi làm kết cấu rừng nghèo kiệt nhưng vẫn duy trì tính chất đất rừng và khả năng phục hồi) và khai thác trắng (đốt nương làm rẫy, phá rừng tự nhiên trồng cây công nghiệp, khiến hệ sinh thái bị mất trắng và khó phục hồi).

Huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái là cửa ngõ vùng Tây Bắc, nơi diện tích rừng từng bị suy thoái nặng nề do tập quán canh tác truyền thống. Trong những năm gần đây, chính sách giao đất lâm nghiệp cho hộ gia đình và cộng đồng đã thúc đẩy diện tích rừng phục hồi gia tăng. Rừng trạng thái IIa (rừng thứ sinh phục hồi sau nương rẫy hoặc sau khai thác kiệt) tại xã Suối Giàng chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu đất lâm nghiệp của địa phương. Để định hướng các giải pháp kỹ thuật lâm sinh chính xác, việc nghiên cứu các quy luật cấu trúc và đặc điểm tái sinh tự nhiên là yêu cầu khoa học cấp thiết.

Khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Đánh giá được đặc điểm cấu trúc tầng cây cao ở trạng thái rừng phục hồi IIa.
2. Nghiên cứu được khả năng tái sinh tự nhiên trong trạng thái IIa (tổ thành, mật độ, nguồn gốc, chất lượng và phân bố không gian).
3. Đề xuất được một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm thúc đẩy nhanh quá trình diễn thế đi lên phục hồi rừng ở xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quần xã thực vật rừng tự nhiên trạng thái IIa tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực nghiệm tại 3 thôn thuộc xã Suối Giàng trên các vị trí địa hình khác nhau gồm chân, sườn và đỉnh.
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa, thu thập số liệu được tiến hành từ tháng 8 năm 2014 đến tháng 12 năm 2014.
• Phạm vi nội dung: Đo đếm và phân tích cấu trúc tầng cây gỗ (đường kính ngang ngực, chiều cao vút ngọn, chiều cao dưới cành, đường kính tán lá, tổ thành, mật độ); đánh giá lớp cây tái sinh (tổ thành loài, mật độ cá thể, tỷ lệ cây triển vọng, chất lượng sinh trưởng, nguồn gốc chồi/hạt, cấu trúc phân bố theo chiều cao và mặt phẳng ngang); khảo sát các nhân tố lập địa, độ che phủ cây bụi thảm tươi, độ tàn che và hoạt động kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến tái sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý thuyết, tác giả vận dụng các khái niệm và học thuyết lâm sinh kinh điển trong và ngoài nước:

• Khái niệm tái sinh rừng và phục hồi rừng: Tái sinh rừng theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi lại tầng cây gỗ để thay thế thế hệ già cỗi; theo nghĩa rộng là sự tái sinh của một hệ sinh thái rừng nhằm thiết lập cân bằng sinh học liên tục. Phục hồi rừng là quá trình tái tạo lại thảm thực vật cây gỗ trên diện tích rừng đã mất, gồm phục hồi tự nhiên, nhân tạo hoặc tự nhiên có tác động lâm sinh.
• Quan điểm sinh thái phát sinh quần thể: Kế thừa quan điểm của Thái Văn Trừng (1978), xem thảm thực vật là tấm gương phản chiếu trung thực các điều kiện sinh thái môi trường. Quá trình phục hồi rừng thứ sinh sau nương rẫy phản ánh tác động tổng hợp của các nhân tố tự nhiên và con người. Do diễn thế phục hồi diễn ra qua thời gian dài, đề tài áp dụng phương pháp "dãy phát triển tự nhiên", lấy không gian thay thế thời gian để nhận diện quy luật cấu trúc.
• Lý thuyết cấu trúc và phân loại thảm thực vật: Kế thừa các công trình nghiên cứu của Lamprecht H. (1989) về phân nhóm nhu cầu ánh sáng của cây rừng nhiệt đới; Yurkevich (1960) về độ tàn che tối ưu từ 0,6 đến 0,7; Richards (1952) và Rollet (1965) về phẫu đồ cấu trúc tầng thứ; Vũ Đình Huề (1969) về phân cấp khả năng tái sinh rừng; Vũ Tiến Hinh (1991) về mối liên quan giữa tổ thành tầng cao và tầng tái sinh; Đào Công Khanh (1996) và Đặng Kim Vui (2002) về diễn thế cấu trúc rừng phục hồi sau nương rẫy.

Phương pháp nghiên cứu thực địa và thu thập số liệu:

• Phương pháp điều tra tầng cây cao: Lập 9 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình với diện tích 2.000 m² (kích thước 40 m × 50 m) tại 3 thôn đại diện, phân bố theo 3 dạng lập địa: chân, sườn và đỉnh (3 OTC/vị trí). Đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực $D_{1.3} \ge 6$ cm bằng thước kẹp kính (đo 2 hướng Đông - Tây, Nam - Bắc); đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) và chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) bằng thước đo cao chính xác đến đề-xi-mét; đo đường kính tán lá ($D_t$) bằng thước dây theo hai hướng vuông góc.
• Phương pháp điều tra tầng cây tái sinh: Bố trí 5 ô tiêu chuẩn dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (kích thước 5 m × 5 m) phân bố đều trên mỗi OTC lớn (tổng số 45 ODB, tổng diện tích điều tra tái sinh là 1.125 m²). Thu thập tên loài, đo chiều cao cây con bằng thước sào, phân loại chất lượng theo 3 cấp (tốt: thân thẳng, không cụt ngọn, sinh trưởng tốt, không sâu bệnh; xấu: cong queo, cụt ngọn, sâu bệnh, còi cọc; trung bình: các cây còn lại), xác định nguồn gốc tái sinh từ hạt hoặc từ chồi. Cây tái sinh triển vọng được định lượng là cây có chiều cao vượt qua tầng cây bụi thảm tươi.
• Phương pháp điều tra cây bụi, thảm tươi: Lập 5 ODB diện tích 25 m² trên hai đường chéo của OTC. Đo độ che phủ bằng phương pháp cắt thước dọc hai đường chéo; phân cấp độ nhiều của thực bì theo thang phân chia Drude (Soc, Cop 3, Cop 2, Cop 1, Sp, Sol, Un, Gr).
• Phương pháp điều tra thổ nhưỡng: Đào 1 phẫu diện đất kích thước sâu 1,2 m tại vị trí trung tâm mỗi OTC, mô tả hình thái phẫu diện, độ dày tầng đất, tỷ lệ đá lẫn, thành phần cơ giới, độ ẩm theo "Sổ tay điều tra quy hoạch rừng (1995)".

Phương pháp xử lý số liệu và phân tích toán học:

• Cấu trúc tổ thành tầng cây cao: Tính chỉ số giá trị quan trọng $IV_i%$ theo phương pháp Daniel Marmillod: $$IV_i% = \frac{N_i% + G_i%}{2}$$ Trong đó $N_i%$ là tỷ lệ phần trăm số cây của loài $i$; $G_i%$ là tỷ lệ phần trăm theo tổng tiết diện ngang thân cây của loài $i$. Loài có $IV_i% \ge 5%$ được đưa vào công thức tổ thành; nhóm loài ưu thế là nhóm có tổng $IV_i% \ge 50%$ theo tiêu chuẩn Thái Văn Trừng.
• Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh: Xác định tỷ lệ tổ thành $n%$ theo công thức: $$n% = \frac{n_i}{\sum n_i} \times 100$$ Loài có $n% \ge 5%$ được tham gia vào công thức tổ thành.
• Mật độ lâm phần và mật độ cây tái sinh: Quy đổi về số cây trên một héc-ta ($N/ha = \frac{n}{S} \times 10.000$).
• Phân bố cây tái sinh theo mặt phẳng nằm ngang: Áp dụng tiêu chuẩn phân bố chuẩn $U$ của Clark và Evans:
  • Nếu $-1,96 < U < 1,96$: quần thể cây tái sinh có phân bố ngẫu nhiên.
  • Nếu $U > 1,96$: quần thể có phân bố đều.
  • Nếu $U < -1,96$: quần thể có phân bố cụm.
• Đo độ tàn che tầng cây cao ($TC%$): Sử dụng máy đo độ tàn che tại 3 vị trí khác nhau trên mỗi OTC, tính theo công thức: $$TC% = \frac{\text{Tổng số ô bị tán che}}{96 \times 1,04} \times 100$$

Nguồn dữ liệu sử dụng:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo tổng kết công tác nông lâm nghiệp năm 2013 của Ủy ban nhân dân xã Suối Giàng; số liệu thống kê khí tượng - thủy văn, địa hình, thổ nhưỡng huyện Văn Chấn.
• Dữ liệu sơ cấp: Số liệu điều tra thực nghiệm thu thập trực tiếp trên 9 OTC tầng cây gỗ và 45 ODB cây tái sinh, cây bụi, thảm tươi tại thực địa xã Suối Giàng.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả luận giải tính cấp thiết của việc nghiên cứu rừng tự nhiên trạng thái IIa tại vùng cao xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn. Đề tài làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn để phục hồi hệ sinh thái rừng thứ sinh sau nương rẫy, chỉ ra ý nghĩa đối với công tác đào tạo chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ quản lý rừng bền vững tại cơ sở.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Phần này hệ thống hóa các thành tựu nghiên cứu lâm sinh trên thế giới và tại Việt Nam về diễn thế sinh thái, cấu trúc tầng tán, quy luật tái sinh tự nhiên và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái. Đồng thời, chương này trình bày chi tiết đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của xã Suối Giàng:

• Điều kiện tự nhiên: Xã Suối Giàng có diện tích tự nhiên 6.033,61 ha (theo báo cáo năm 2013), địa hình núi cao bị chia cắt hiểm trở với độ dốc bình quân từ 30° đến 40°, độ cao tuyệt đối gần 1.400 m so với mực nước biển. Thổ nhưỡng gồm các nhóm đất mùn xám và đất mùn Alít phát triển trên đá mẹ Gnai, Phiến sét, Feralit phong hóa mạnh. Khí hậu mát mẻ quanh năm, nhiệt độ mùa hè dao động 25°C - 26°C (thấp hơn vùng thung lũng Nghĩa Lộ 8°C - 9°C). Mùa mưa kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10 (chiếm 80% lượng mưa cả năm, lượng mưa trung bình 1.200 - 1.400 mm, độ ẩm 85%); mùa khô từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau (độ ẩm 79%). Thủy văn có một nhánh suối Thia chảy qua.
• Điều kiện kinh tế - xã hội: Toàn xã có 579 hộ với 2.903 nhân khẩu, phân bổ tại 8 thôn. Cơ cấu dân tộc gồm Mông (chiếm 98%), Kinh, Dao, Tày. Tỷ lệ hộ nghèo chiếm 47,5%, cận nghèo chiếm 9,84%. Sản xuất nông nghiệp chủ yếu là chè Shan tuyết (423 ha, thu hái 394 ha, sản lượng 500 tấn), lúa ruộng, lúa nương, ngô, sắn. Tổng đàn trâu có 569 con, bò 327 con, dê 397 con, lợn 1.456 con. Công tác lâm nghiệp đã hoàn thành giao đất giao rừng, thực hiện trồng 20 ha rừng lâm nghiệp xã hội và tổ chức các đợt tuần tra bảo vệ rừng.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết phương pháp luận "sinh thái phát sinh quần thể" và phương pháp "dãy phát triển tự nhiên". Tác giả trình bày sơ đồ nghiên cứu khái quát từ khâu thu thập tài liệu cơ bản, khảo sát ngoại trình, lập 9 ô tiêu chuẩn 2.000 m² và 45 ô dạng bản 25 m², đến các kỹ thuật đo đếm lâm học và các công thức toán xác suất thống kê để xử lý chỉ số tổ thành, mật độ, phân bố chiều cao, kiểm định phân bố mặt phẳng ngang của lớp cây tái sinh.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

1. Hiện trạng phân bố rừng và đất rừng tại xã Suối Giàng

Theo số liệu thống kê năm 2013 của địa phương, cơ cấu đất đai và tài nguyên rừng được tổng hợp cụ thể:

STT	Loại đất, loại rừng	Diện tích phòng hộ (ha)	Diện tích sản xuất (ha)	Tổng diện tích (ha)
I	Đất lâm nghiệp	-	-	3.426,42
1	Rừng tự nhiên	1.359,30	604,00	1.963,30
1.1	Rừng gỗ lá rộng (Trạng thái IIa)	-	-	731,18
1.2	Rừng hỗn giao	-	-	100,00
1.3	Rừng núi đá có cây	-	-	45,90
2	Rừng trồng	621,17	77,00	698,17
3	Đất chưa có rừng (đất trống cỏ Ia, cây rải rác Ic)	325,40	140,00	465,40
II	Các loại đất khác (Nông nghiệp, phi nông nghiệp...)	-	-	2.435,07
Tổng	Diện tích tự nhiên toàn xã	-	-	6.033,61

Rừng tự nhiên trạng thái IIa chiếm diện tích 731,18 ha, giữ tỷ trọng lớn nhất trong các trạng thái rừng tự nhiên của xã, phân bố trên các sườn đồi dốc sau nương rẫy bỏ hóa.

2. Đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ

• Tổ thành loài: Số lượng loài trong các OTC biến động từ 12 đến 22 loài. Số loài có vai trò sinh thái chủ đạo ($IV% \ge 5%$) tham gia vào công thức tổ thành dao động từ 9 đến 14 loài. Công thức tổ thành tổng hợp theo vị trí địa hình:
  • Vị trí Chân: $9,23\text{Gi} + 7,85\text{Kh} + 7,28\text{R} + 5,80\text{Su} + 5,05\text{Trtr} + 64,79\text{Lk}$
  • Vị trí Sườn: $8,75\text{R} + 7,20\text{Kh} + 6,74\text{Gi} + 5,22\text{D} + 5,21\text{Chc} + 5,05\text{Thr} + 61,83\text{Lk}$
  • Vị trí Đỉnh: $7,61\text{Kh} + 6,98\text{Gi} + 6,25\text{R} + 5,81\text{Ph} + 5,33\text{Vth} + 5,18\text{S} + 57,81\text{Lk}$ (Ký hiệu: Gi: Giẻ; Kh: Kháo; R: Re; Su: Sung; Trtr: Trám trắng; D: Dâu; Chc: Chò chỉ; Thr: Thiều rừng; Ph: Phay; Vth: Vối thuốc; S: Sồi; Lk: Loài khác). Tầng cây cao chủ yếu gồm các loài cây tiên phong ưa sáng, mọc nhanh, thích nghi với điều kiện đất sau canh tác nương rẫy.
• Mật độ tầng cây gỗ: Dao động từ 195 đến 217 cây/ha và có xu hướng giảm dần từ chân lên đỉnh do nguồn ẩm và độ dày tầng đất giảm dần:
  • Vị trí Chân: mật độ trung bình đạt 217 cây/ha.
  • Vị trí Sườn: mật độ trung bình đạt 207 cây/ha.
  • Vị trí Đỉnh: mật độ trung bình đạt 195 cây/ha.

3. Đặc điểm tái sinh tự nhiên rừng trạng thái IIa

• Tổ thành cây tái sinh: Số lượng loài biến động từ 16 đến 20 loài/OTC, số loài tham gia công thức tổ thành từ 6 đến 11 loài. Các công thức tổ thành cây tái sinh theo địa hình:

  • Chân: $10,30\text{R} + 10,21\text{Gi} + 10,16\text{Kh} + 8,20\text{Mđ} + 5,80\text{Mlg} + 5,30\text{Hđ} + 49,30\text{Lk}$
  • Sườn: $12,80\text{R} + 12,00\text{Kh} + 9,40\text{Gi} + 5,60\text{Mt} + 5,10\text{Tmu} + 5,10\text{Thr} + 5,00\text{Hđ} + 40,50\text{Lk}$
  • Đỉnh: $11,20\text{S} + 8,90\text{Kh} + 8,10\text{R} + 8,10\text{Gi} + 6,40\text{Mlg} + 5,10\text{Thb} + 5,10\text{Bđ} + 47,10\text{Lk}$ (Bổ sung ký hiệu: Mđ: Mán đỉa; Mlg: Mò lông; Hđ: Hu đay; Mt: Màng tang; Tmu: Táu muối; Thb: Thôi ba; Bđ: Bồ đề). Tổ thành tầng tái sinh có sự trùng khớp cao với các loài ưu thế ở tầng cây mẹ (Re, Giẻ, Kháo, Sồi), cho thấy rừng có khả năng tự phục hồi mà không xuất hiện sự thay thế đột ngột của loài ngoại lai.

• Mật độ tái sinh và tỷ lệ cây triển vọng:

Vị trí địa hình	Mật độ cây tái sinh (cây/ha)	Mật độ cây triển vọng (cây/ha)	Tỷ lệ cây triển vọng (%)
Chân	5.520	2.960	53,62
Sườn	6.454	3.213	49,78
Đỉnh	5.733	3.347	58,38
Trung bình chung	5.902	3.173	53,76

Mật độ tái sinh ở vị trí chân đồi thấp hơn vị trí sườn và đỉnh do tầng cây cao ở chân có mật độ dày, che khuất ánh sáng tới tầng mặt đất; đồng thời chân đồi là nơi gia súc (trâu, bò) tập trung chăn thả, gây gãy nát cây con.

• Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh:

Vị trí địa hình	Mật độ (cây/ha)	Tốt (%)	Trung bình (%)	Xấu (%)	Nguồn gốc hạt (%)	Nguồn gốc chồi (%)
Chân	5.520	61,45	19,61	18,95	58,49	41,51
Sườn	6.454	47,51	28,49	23,59	59,16	40,84
Đỉnh	5.733	57,56	17,05	25,24	48,79	51,21
Trung bình	5.902	55,51	21,72	22,59	55,48	44,52

Cây tái sinh có chất lượng tốt chiếm ưu thế (55,51%), nguồn gốc từ hạt đạt 55,48% (tương ứng 3.387 cây/ha) cao hơn nguồn gốc chồi (44,52%, tương ứng 2.694 cây/ha). Đây là chỉ tiêu lâm sinh thuận lợi đảm bảo sức sống lâu dài của quần thể rừng.

• Phân bố số cây theo cấp chiều cao:

Cấp chiều cao (m)	Số cây trung bình (cây/OTC)	Tỷ lệ (%)
$< 0,5$	21	28,22
$0,6 - 1,0$	17	22,76
$1,1 - 1,5$	15	19,42
$1,6 - 2,0$	12	15,35
$2,1 - 3,0$	6	7,09
$> 3,0$	5	7,16
Tổng	76	100,00

Số lượng cây tái sinh tập trung cao nhất ở cấp chiều cao $< 0,5$ m (28,22%) và giảm dần theo các cấp chiều cao lớn hơn, thấp nhất ở cấp $> 3,0$ m (7,16%). Quy luật này phản ánh sự cạnh tranh sinh tồn gay gắt về ánh sáng và không gian dinh dưỡng giữa cây con với cây bụi thảm tươi.

4. Ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái và đề xuất giải pháp kỹ thuật lâm sinh

• Ảnh hưởng sinh thái: Độ tàn che của tầng cây cao, sự chèn ép của tầng cây bụi thảm tươi (chiều cao và độ che phủ đo theo thang Drude), độ dày phẫu diện đất, cùng với tác động chăn thả gia súc tự do và việc chặt tỉa củi của người dân là các nhân tố trực tiếp chi phối mật độ và tỷ lệ sống sót của lớp cây tái sinh.
• Giải pháp kỹ thuật lâm sinh đề xuất: Áp dụng phương thức khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp bảo vệ; thực hiện phát luỗng dây leo, cây bụi chèn ép quanh gốc cây tái sinh mục đích; điều tiết độ tàn che tầng cây cao thông qua tỉa thưa vệ sinh; quy hoạch vùng chăn thả gia súc để tránh dẫm nát cây mạ; tiến hành trồng dặm, làm giàu rừng bằng các loài cây bản địa có giá trị kinh tế tại các khoảng trống có mật độ tái sinh thấp.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Khóa luận đúc kết các phát hiện định lượng về cấu trúc lâm phần và tiềm năng phục hồi tự nhiên của trạng thái IIa tại Suối Giàng. Tác giả kiến nghị chính quyền địa phương, Hạt Kiểm lâm Văn Chấn và cộng đồng dân cư cần phối hợp chặt chẽ trong việc thực thi quy ước bảo vệ rừng, kiểm soát chăn thả và áp dụng các biện pháp hỗ trợ lâm sinh kịp thời.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu điều tra thực địa:

• Cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về tầng cây gỗ trạng thái IIa tại Suối Giàng: Mật độ biến động từ 195 đến 217 cây/ha, tổ thành gồm 12 - 22 loài/OTC, nhóm loài ưu thế chiếm 9 - 14 loài (chủ yếu là Re, Giẻ, Kháo, Sồi, Sung, Trám trắng, Phay).
• Xác lập các thông số về tiềm năng tái sinh: Mật độ cây con trung bình đạt 5.902 cây/ha, trong đó mật độ cây triển vọng đạt 3.173 cây/ha (tỷ lệ 53,76%). Lớp cây tái sinh đạt tỷ lệ chất lượng tốt là 55,51%, trung bình 21,72%, xấu 22,59%. Tái sinh từ hạt chiếm 55,48%, đảm bảo khả năng duy trì tuổi thọ và độ bền vững của rừng. Cấu trúc chiều cao thể hiện hình tháp sinh thái tự nhiên với 50,98% cá thể tập trung ở chiều cao dưới 1,0 m.
• Đề xuất giải pháp lâm sinh sát thực tiễn: Khuyến nghị các can thiệp lâm sinh có trọng tâm gồm phát luỗng cây bụi, chèn ép dây leo, điều tiết tán che tầng cây cao và khoanh vùng kiểm soát chăn thả gia súc tại chân đồi nhằm tạo không gian dinh dưỡng cho 3.173 cây triển vọng/ha vươn lên tầng tán chính.
• Đóng góp khoa học: Bổ sung nguồn tư liệu thực nghiệm về diễn thế rừng phục hồi sau nương rẫy ở đai độ cao cận nhiệt đới núi cao (gần 1.400 m) của vùng Tây Bắc; kiểm chứng sự tương đồng về tổ thành loài giữa tầng cây mẹ và tầng cây tái sinh theo lý thuyết của Thái Văn Trừng và Vũ Tiến Hinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn được xác định từ phạm vi nghiên cứu:

• Thời gian khảo sát thực địa ngắn (từ tháng 8/2014 đến tháng 12/2014), chưa theo dõi được biến động mùa vụ đầy đủ qua cả chu kỳ năm (đặc biệt là giai đoạn chuyển tiếp cuối mùa khô sang đầu mùa mưa) đối với khả năng nảy mầm của hạt rơi rụng.
• Phạm vi nghiên cứu giới hạn trên 9 ô tiêu chuẩn tại một xã vùng cao (Suối Giàng), số liệu chưa phản ánh toàn diện các biến thể trạng thái IIa trên toàn huyện Văn Chấn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần thiết lập các ô định vị cố định để theo dõi động thái tăng trưởng đường kính, chiều cao và tỷ lệ đào thải tự nhiên của cây tái sinh qua nhiều năm liên tục; tiến hành phân tích tính chất hóa học đất (mùn, đạm, lân, kali) để đánh giá tương quan giữa độ phì đất với tốc độ sinh trưởng của từng loài cây tái sinh mục đích.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Giảng viên, sinh viên và học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học và Quản lý môi trường trong việc tiếp cận phương pháp điều tra thực địa theo ô tiêu chuẩn diện tích 2.000 m² và ô dạng bản 25 m².
• Phương pháp tính toán giá trị quan trọng $IV%$ của Daniel Marmillod, công thức phân cấp chất lượng cây tái sinh và tiêu chuẩn Clark - Evans đánh giá phân bố không gian là các công cụ mẫu mực phục vụ nghiên cứu lâm sinh học.
• Chính quyền địa phương xã Suối Giàng, Ban Quản lý rừng phòng hộ và Hạt Kiểm lâm huyện Văn Chấn có thể sử dụng trực tiếp các số liệu về mật độ, loài ưu thế và vị trí phân bố để xây dựng phương án giao đất giao rừng, kế hoạch khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và quy chế quản lý gia súc dưới tán rừng.

Câu hỏi thường gặp

1. Trạng thái rừng IIa tại xã Suối Giàng có mật độ tầng cây gỗ bao nhiêu và thay đổi như thế nào theo địa hình?

Mật độ tầng cây gỗ dao động từ 195 đến 217 cây/ha, trung bình toàn khu vực khoảng 206 cây/ha. Mật độ có xu hướng giảm dần theo chiều cao địa hình: tại vị trí chân đồi đạt cao nhất với 217 cây/ha, vị trí sườn đạt 207 cây/ha và vị trí đỉnh thấp nhất với 195 cây/ha. Nguyên nhân là càng lên cao, tầng đất càng mỏng, nguồn nước và chất dinh dưỡng suy giảm, đồng thời sự cạnh tranh không gian sống diễn ra khắc nghiệt hơn.

2. Vì sao mật độ cây tái sinh tại vị trí chân đồi lại thấp hơn so với sườn và đỉnh?

Tại vị trí chân đồi, mật độ cây tái sinh đạt 5.520 cây/ha, thấp hơn ở sườn (6.454 cây/ha) và đỉnh (5.733 cây/ha). Tác giả chỉ ra hai nguyên nhân chính:

• Mật độ tầng cây cao ở chân đồi dày nhất (217 cây/ha), độ tàn che lớn làm giảm lượng ánh sáng xuống mặt đất, hạn chế sự nảy mầm và sinh trưởng của các loài cây tiên phong ưa sáng.
• Vị trí chân đồi gần khu dân cư và nguồn nước, là nơi trâu bò và gia súc tập trung chăn thả, dẫn đến tình trạng cây tái sinh non bị dẫm đạp, gãy ngọn hoặc bị gia súc ăn chồi.

3. Tỷ lệ cây tái sinh triển vọng và nguồn gốc tái sinh đạt mức nào?

Mật độ cây tái sinh triển vọng (những cây có chiều cao vượt qua tầng cây bụi thảm tươi) đạt trung bình 3.173 cây/ha, chiếm tỷ lệ 53,76% tổng số cây tái sinh. Về nguồn gốc, cây tái sinh từ hạt chiếm 55,48% (đạt 3.387 cây/ha), trong khi tái sinh từ chồi chiếm 44,52% (đạt 2.694 cây/ha). Tỷ lệ tái sinh hạt cao là yếu tố sinh học thuận lợi giúp quần thể cây rừng tương lai có bộ rễ khỏe và tuổi thọ sinh học cao.

4. Thành phần loài cây tái sinh có sự thay thế so với tầng cây gỗ mẹ không?

Số liệu điều tra cho thấy thành phần loài cây tái sinh không có sự biến đổi đột ngột so với tầng cây cao. Các loài chiếm ưu thế trong công thức tổ thành tầng cây tái sinh (Re, Giẻ, Kháo, Sồi, Mò lông, Thiều rừng) đều là con cái của các cây mẹ hiện diện ở tầng cây gỗ trước đó. Điều này chứng minh quá trình diễn thế tự nhiên đang đi theo chiều hướng phục hồi liên tục dựa trên nguồn giống tại chỗ.

5. Khóa luận sử dụng công thức nào để xác định loài cây ưu thế ở tầng cây cao?

Tác giả áp dụng phương pháp của Daniel Marmillod thông qua chỉ số giá trị quan trọng: $$IV_i% = \frac{N_i% + G_i%}{2}$$ Trong đó $N_i%$ là tỷ lệ phần trăm số cây và $G_i%$ là tỷ lệ phần trăm tiết diện ngang thân cây của loài $i$. Những loài có $IV_i% \ge 5%$ được đưa vào công thức tổ thành, và nhóm loài có tổng $IV_i% \ge 50%$ được xác định là nhóm loài ưu thế chi phối quần thể sinh thái.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Mùa A Tồng đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu thông qua hệ thống số liệu định lượng thu thập từ 9 ô tiêu chuẩn và 45 ô dạng bản tại xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn. Kết quả thực nghiệm khẳng định rừng tự nhiên trạng thái IIa tại đây sở hữu năng lực tự phục hồi tốt với mật độ tái sinh đạt 5.902 cây/ha, tỷ lệ cây triển vọng vượt tán cây bụi đạt 53,76% và nguồn gốc tái sinh hạt chiếm ưu thế 55,48%. Dữ liệu cấu trúc tầng cao và tầng tái sinh phản ánh đầy đủ quy luật diễn thế thứ sinh của các loài cây tiên phong ưa sáng dưới tác động chi phối của địa hình và hoạt động nhân sinh. Công trình là luận cứ khoa học tin cậy giúp địa phương hoạch định các biện pháp lâm sinh khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh và quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên quý giá và có thể tái tạo được của nước ta. Rừng có vai trò to lớn đối với con người không chỉ ở Việt Nam mà toàn thế giới như cung cấp nguồn gỗ, củi, điều hoà khí hậu, tạo ra oxy, điều hoà nước, chống xói mòn, rửa trôi. Bảo vệ môi trường, là nơi cư trú của động thực vật và tàng trữ các nguồn gen quý hiếm. Mất rừng gây ra hậu quả nghiêm trọng, những diện tích đất trống đồi núi trọc tăng, là nguyên nhân gây ra hiện tượng xói mòn, rửa trôi, lũ lụt, hạn hán, mất diện tích canh tác, mất đi sự đa dạng sinh học.

Mặc dù diện tích rừng trồng cũng tăng trong những năm gần đây, song rừng trồng thường có cấu trúc không ổn định, vai trò bảo vệ môi trường, phòng hộ kém. Hầu hết, rừng tự nhiên của Việt Nam đều bị tác động, sự tác động theo hai hướng chính đó là: Chặt chọn (chặt cây đáp ứng yêu cầu sử dụng). Đây là lối khai thác hoàn toàn tự do, phổ biến ở các vùng có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống (lấy gỗ về làm nhà, làm củi…). Thứ hai là khai thác trắng như: Phá rừng làm nương rẫy, khai thác trồng cây công nghiệp, phá rừng tự nhiên trồng rừng công nghiệp…).

Trong hai cách này, cách thứ nhất rừng vẫn còn tính chất đất rừng, kết cấu rừng bị phá vỡ, rừng nghèo kiệt về trữ lượng và chất lượng, nhưng vẫn còn khả năng phục hồi. Với cách khai thác thứ hai, rừng hoàn toàn bị mất trắng, khó có khả năng phục hồi. Vai trò của rừng là rất to lớn, thế nhưng trong những năm vừa qua diện tích rừng tự nhiên của chúng ta ngày càng giảm sút cả về số lượng và chất lượng. Theo thống kê của Liên Hợp Quốc, hàng năm trên thế giới có 11 triệu ha rừng bị phá huỷ, riêng khu vực Châu Á Thái Bình Dương hàng năm có 1,8 triệu ha rừng bị phá hủy, tương đương mỗi ngày mất đi 5000 ha rừng nhiệt 2 đới.

Ở Việt Nam, trong vòng 50 năm qua, diện tích rừng bị suy giảm nghiêm trọng. Năm 1943 độ che phủ của rừng là 43%, đến năm 1993 chỉ còn 26%. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến mất rừng là do chiến tranh, khai thác bừa bãi, đốt nương làm rẫy (chiến lược phát triển lâm nghiệp). Văn Chấn là một huyện thuộc tỉnh Yên Bái.

Đây là một vùng cửa ngõ của vùng Tây Bắc Việt Nam. Nơi đây rừng đã bị thoái hóa nghiêm trọng do tác động của con người và thiên nhiên, hiện trạng rừng đã thay đổi nhiều. Những năm gần đây rừng và đất rừng đã được giao cho hộ gia đình. Do đó, rừng phục hồi đã được tăng dần về diện tích và bên cạnh đó chất lượng rừng cũng được cải thiện.

Chúng giữ vai trò quan trọng trong quá trình bảo vệ môi trường, là nơi cư trú của động thực vật và lưu trữ các nguồn gen quý hiếm. Chính vì vậy cần có những giải pháp thích hợp nhằm phục hồi lại rừng, để rừng có thể phát huy tối đa những vai trò của nó đảm bảo được lợi ích về mặt sinh thái môi trường và kinh tế cho người dân sống quanh khu vực. Để làm được điều này thì chúng ta phải hiểu biết đầy đủ những quy luật sống của hệ sinh thái rừng. Do đó cấu trúc rừng được xem là cơ sở quan trọng nhất giúp các nhà Lâm nghiệp có thể chủ động trong việc xác lập các kế hoạch và biện pháp kỹ thuật tác động chính xác vào rừng để quản lý, kinh doanh rừng được lâu bền hơn.

Trước thực tiễn đó, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh rừng tự nhiên trạng thái iia tại xã Suối Giàng huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái” làm cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu về diễn thế và đa dạng sinh học. Từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phục hồi rừng phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học, bảo tồn tài nguyên, đa dạng sinh học và phát triển sản xuất lâm nghiệp ở địa bàn nghiên cứu. Mục tiêu đề tài - Đánh giá được đặc điểm cấu trúc tầng cây cao - Nghiên cứu được khả năng tái sinh tự nhiên trong trạng thái IIA - Đề xuất được một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm thúc đẩy nhanh quá trình diễn thế đi lên phục hồi rừng ở xã Suối Giàng, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học - Qua quá trình thực hiện đề tài tạo cơ hội cho sinh viên tiếp cận phương pháp nghiên cứu khoa học, giải quyết vấn đề khoa học ngoài thực tiễn - Làm quen với một số phương pháp được sử dụng trong nghiên cứu đề tài cụ thể - Học tập và hiểu biết thêm về kinh nghiệm, kĩ thuật trong thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu - Bổ sung những hiểu biết về đặc cấu trúc và tái sinh tự nhiên trạng thái IIA tại xã Suối Giàng Huyện Văn Chấn Tỉnh Yên Bái góp phần vào nghiên cứu đa dạng sinh học 1.

Ý nghĩa thực tiễn sản xuất - Trang bị cho sinh viên cách tiếp cận nông thôn, thực tiễn những vấn đề trong sản xuất, kinh doanh rừng, quản lí nguồn tài nguyên rừng hiện nay, nâng cao tính bền vững của hệ sinh thái rừng. - Trên cơ sở các quy luật câú trúc đề xuất một số giải pháp nhằm phục hồi rừng phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học và quản lí nguồn tài nguyên rừng tại xã Suối Giàng huyện Văn Chấn tỉnh Yên Bái góp phần vào nghiên cứu đa dạng sinh học. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.

Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu - Tái sinh rừng: Là một quá trình mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng. Biểu hiện đặc trưng của tái sinh rừng là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở các nơi có hoàn cảnh rừng: Dưới tán rừng, lỗ trống trong rừng, rừng sau khi khai thác, trên đát rừng làm nương rẫy. Vai trò của thế hệ cây con là thay thế thế hệ cây gỗ già cỗi. Vì vậy tái sinh rừng theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ.

Sự xuất hiện của lớp cây con là nhân tố mới làm phong phú thêm số lượng và thành phần loài trong quần lạc sinh vật đóng góp vào việc hoàn thành tiểu hoàn cảnh rừng làm thay đổi quá trình trao đổi vật chất và năng lượng diễn ra trong hệ sinh thái. Do đó tái sinh rừng có thể hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của một hệ sinh thái rừng. Tái sinh rừng thúc đẩy việc hình thành cân bằng sinh học, đảm bảo cho rừng tồn tại liên tục, đảm bảo cho việc sử dụng rừng thường xuyên. - Phục hồi rừng: Được hiểu là quá trình tái tạo lại rừng trên những diện tích rừng đã bị mất.

Đó là một quá trình sinh địa phức tạp và nhiều giai đoạn kết thúc bằng sự xuất hiện của một thảm thực vật cây gỗ. Để tái tạo phục hồi rừng có rất nhiều cách khác nhau phụ thuộc vào mức độ tác động của con người mà người ta có thể phân ra là: Phục hồi tự nhiên, phục hồi nhân tạo, phục hồi tự nhiên có sự tác động của con người. - Cấu trúc rừng: Là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các thành phần sinh vật trong hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể cùng sinh sống hòa thuận trong một khoảng không gian nhất định 5 trong một giai đoạn phát triển của rừng. Cấu trúc rừng vừa là kết quả vừa là sự xuất hiện các mối quan hệ đấu tranh sinh tồn và thích ứng lẫn nhau giữa các thành phần trong hệ sinh thái.

Cấu trúc rừng bao gồm cấu trúc sinh thái, cấu trúc hình thái và cấu trúc tuổi. - Loài ưa thế: Là một loài hoặc một nhóm có ảnh hưởng xác định trên quần xã, quyết định số lượng, kích thước, năng suất và các thông số của chúng. Loài ưu thế tích cực tham gia vào sự điều chỉnh quá trình trao đổi vật chất và năng lượng giữa quần xã và môi trường xung quanh. Những nghiên cứu trên thế giới Tái sinh rừng, phục hồi rừng là một trong những nội dung quan trong nhất của ngành lâm nghiệp.

Lịch sử nghiên cứu tái sinh rừng trên thế giới đã trải qua hàng trăm năm nhưng với rừng nhiệt đới vấn đề này được tiến hành chủ yếu từ những năm 30 của thế kỷ trước trở lại đây. Nghiên cứu về tái sinh rừng là những nghiên cứu rất quan trọng làm cơ sở cho các biện pháp kỹ thuật lâm sinh xây dựng và phát triển rừng. Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái, nó đảm bảo cho nguồn tài nguyên có khả năng tái sản xuất mở rộng nếu con người nắm bắt được quy luật tái sinh và điều khiển nó phục vụ cho kinh doanh rừng. Vì vậy, tái sinh rừng trở thành vấn đề then chốt trong việc xác định các phương thức kinh doanh rừng.

Kết quả nghiên cứu có thể tóm tắt như sau: Vấn đề tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới được thảo luận nhiều nhất là hiệu quả của các phương thức xử lý lâm sinh đến tái sinh rừng của các loài cây có mục đích trong các kiểu rừng. Khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới Châu Phi, A.(1976) [19] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, 6 trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên. Khái niệm hệ sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học.R (1965) [23] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến … Lamprecht H. (1989) [21] Căn cứ vào nhu cầu ánh sáng của các loài cây trong suốt quá trình sống để phân chia cây rừng nhiệt đới thành nhóm cây ưu sáng, nhóm cây bán chịu bóng và những cây chịu bóng.

Kết cấu của quần thụ có ảnh hưởng đến tái sinh rừng. Yurkevich (1960) đã chứng minh độ tàn che tối ưu cho sự phát triển bình thường của đa số các loài cây gỗ là 0,6 – 0,7.