Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài cây re hương cinnamomum parthenoxylon jack meisn làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại huyện võ nhai tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm sinh học cây re hương, đề xuất biện pháp bảo tồn và phát triển tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Triệu Sinh Lý
• Người hướng dẫn: Th.S Đặng Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài cây Re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack.) làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.1.1. Bảo tồn nội vi in- situ
• 2.1.2. Bảo tồn ngoại vi (Ex- situ) ở Việt Nam
• 2.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Lịch sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Nghiên cứu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Nghiên cứu đặc điểm sinh học cây Re Hương

Nghiên cứu đặc điểm sinh học của cây Re Hương (Cinnamomum Parthenoxylon) tại Võ Nhai, Thái Nguyên nhằm xác định các yếu tố hình thái, sinh thái và phân bố của loài. Kết quả cho thấy, cây Re Hương là loài cây gỗ lớn, có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Đặc điểm hình thái bao gồm thân thẳng, vỏ thơm, lá mọc đối và hoa nhỏ màu trắng. Loài này phân bố chủ yếu ở rừng nguyên sinh và thứ sinh, ưa sáng, thích hợp với đất có tầng dày và độ ẩm cao. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cây Re Hương đang đối mặt với nguy cơ suy giảm do khai thác quá mức và tái sinh tự nhiên kém.

1.1. Đặc điểm hình thái

Cây Re Hương có thân thẳng, vỏ màu nâu xám, mùi thơm đặc trưng. Lá mọc đối, hình bầu dục, dài 8-12 cm, rộng 3-5 cm, gân lá hình lông chim. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành chùm. Quả hình cầu, đường kính khoảng 1 cm, khi chín có màu đen. Đặc điểm hình thái này giúp nhận diện loài trong tự nhiên và hỗ trợ công tác bảo tồn.

1.2. Đặc điểm sinh thái

Cây Re Hương phân bố chủ yếu ở độ cao 300-900 m, trong rừng nguyên sinh và thứ sinh. Loài ưa sáng, thích hợp với đất có tầng dày, độ ẩm cao và thoát nước tốt. Tái sinh tự nhiên chủ yếu bằng hạt, nhưng tỷ lệ thành công thấp do điều kiện môi trường bị suy thoái. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, loài này có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học.

II. Bảo tồn và phát triển cây Re Hương

Bảo tồn và phát triển cây Re Hương tại Võ Nhai, Thái Nguyên là nhiệm vụ cấp thiết nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng của loài. Các biện pháp đề xuất bao gồm bảo tồn nguyên vị (in-situ) và bảo tồn chuyển vị (ex-situ). Bảo tồn nguyên vị tập trung vào việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên của loài, trong khi bảo tồn chuyển vị bao gồm nhân giống và trồng lại trong các vườn thực vật. Phát triển bền vững cũng được nhấn mạnh, với việc kết hợp bảo tồn và khai thác hợp lý để đảm bảo lợi ích kinh tế và sinh thái.

2.1. Bảo tồn nguyên vị

Bảo tồn nguyên vị (in-situ) là phương pháp chủ yếu để bảo vệ cây Re Hương trong môi trường tự nhiên. Các biện pháp bao gồm thiết lập khu bảo tồn, hạn chế khai thác trái phép và nâng cao nhận thức cộng đồng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc bảo vệ rừng nguyên sinh và thứ sinh là yếu tố then chốt để duy trì quần thể loài.

2.2. Bảo tồn chuyển vị

Bảo tồn chuyển vị (ex-situ) bao gồm nhân giống và trồng lại cây Re Hương trong các vườn thực vật và khu bảo tồn. Phương pháp này giúp bảo tồn nguồn gen và tạo điều kiện cho việc phục hồi loài trong tự nhiên. Nghiên cứu cũng đề xuất sử dụng công nghệ sinh học để nâng cao hiệu quả nhân giống và bảo tồn.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về cây Re Hương không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho việc quản lý tài nguyên rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Đồng thời, cây Re Hương có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế địa phương thông qua khai thác bền vững các sản phẩm từ gỗ và tinh dầu. Phát triển bền vững loài này cũng góp phần bảo vệ môi trường và duy trì cân bằng sinh thái tại Võ Nhai, Thái Nguyên.

3.1. Ý nghĩa khoa học

Nghiên cứu cung cấp thông tin chi tiết về đặc điểm sinh học, sinh thái và phân bố của cây Re Hương, góp phần vào việc bảo tồn và phát triển loài. Đây là nguồn tài liệu quan trọng cho các nhà khoa học và nhà quản lý trong lĩnh vực lâm nghiệp và bảo tồn.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu hỗ trợ việc xây dựng các chính sách và biện pháp quản lý tài nguyên rừng hiệu quả. Cây Re Hương cũng có tiềm năng kinh tế lớn, đặc biệt trong ngành công nghiệp gỗ và tinh dầu, góp phần phát triển kinh tế địa phương một cách bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Triệu Sinh Lý (2015) chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, tập trung vào đối tượng loài Re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Meisn.) tại huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả nêu rõ Re hương là loài cây gỗ lớn quý hiếm có giá trị cao về sinh học, sinh thái và kinh tế. Rừng của tỉnh Thái Nguyên nói chung và huyện Võ Nhai nói riêng, đặc biệt là Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng, đang đối mặt với tình trạng khai thác trái phép nghiêm trọng. Các loài cây gỗ có giá trị kinh tế và bảo tồn cao như Re hương, Nghiến, Trai lý, Đinh dần bị mất đi. Theo điều tra lịch sử khai thác từ người dân địa phương, trước những năm 1980, Re hương chỉ được thu hái lá làm thuốc tắm. Giai đoạn từ 1980 đến 1995, loài cây này bị khai thác ồ ạt; người dân đào cả gốc và rễ để chưng cất tinh dầu bán sang Trung Quốc, thân cành hầu như bị bỏ lại hoặc dùng làm nhà. Từ năm 1995 trở lại đây, số lượng cá thể suy giảm kiệt quệ; các cây còn sót lại tiếp tục bị khai thác để làm đồ mỹ nghệ và nội thất cao cấp (lục bình, bàn ghế, sập, tủ) do gỗ có vân đẹp, mùi thơm và không bị mối mọt. Tình trạng khai thác cạn kiệt cùng khả năng tái sinh tự nhiên kém khiến loài đứng trước nguy cơ biến mất hoàn toàn ngoài tự nhiên.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định thành 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Đánh giá được sự hiểu biết của người dân địa phương về cây Re hương có trong khu vực nghiên cứu.
2. Xác định được đặc điểm hình thái của cây Re hương tại huyện Võ Nhai.
3. Xác định được một số đặc điểm sinh thái học của cây Re hương, từ đó đề xuất một số giải pháp để bảo tồn và phát triển loài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Loài cây Re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Meisn.), thuộc họ Long não (Lauraceae).
• Phạm vi không gian: Địa bàn huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên; khảo sát tập trung tại khu vực phía Bắc gồm 6 xã (Cúc Đường, Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc, Nghinh Tường, Vũ Chấn), khu vực phía Nam gồm 5 xã (Liên Minh, Tràng Xá, Phương Giao, Dân Tiến, Bình Long) và dải cảnh quan dọc Quốc lộ 1B gồm 3 xã (La Hiên, Lâu Thượng, Phú Thượng) cùng Thị trấn Đình Cả.
• Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành thu thập số liệu thực địa từ tháng 7/2014 đến tháng 12/2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận dựa trên hai phương thức bảo tồn đa dạng sinh học chính tại Việt Nam: bảo tồn nội vi (in-situ) thông qua hệ thống rừng đặc dụng và bảo tồn ngoại vi (ex-situ) qua các vườn thực vật, ngân hàng gen và vườn ươm giống. Về vị trí phân loại và tình trạng pháp lý, loài được đối chiếu theo:

• Sách đỏ Việt Nam (2007): Phân hạng Cực kỳ nguy cấp (CR A1a,c,d).
• Sách đỏ thế giới (IUCN 2011): Phân hạng Thiếu dữ liệu (DD ver 2.3).
• Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ: Thuộc Nhóm IIA (thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại).

Tác giả kế thừa các công trình nghiên cứu phân loại họ Long não (Lauraceae) của Loureiro (1793), Pierre (1880), Gagnepain (1907), Lecomte (1913), Merrill (1935), tài liệu cây thuốc của Đỗ Tất Lợi (1991), cùng các nghiên cứu lâm sinh chuyên sâu về Re hương của Lê Thị Diên và cộng sự (2010) tại Vườn quốc gia Bạch Mã, tài liệu kỹ thuật của Công ty Nông Lâm Nghiệp Đồng Tiến (2004) và nghiên cứu tái sinh của Phạm Thị Vân (2013) tại Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc (Bắc Kạn).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và xử lý dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp 50 người dân địa phương (người từng khai thác, người am hiểu rừng, cán bộ kiểm lâm và tuần tra) để xác định lịch sử khai thác, phân bố và giá trị sử dụng.
• Phương pháp nghiên cứu hình thái: Quan sát mô tả chi tiết thân, rễ, lá, hoa, quả kết hợp đối chiếu tài liệu thực vật học của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997, 2000, 2008); thu mẫu tiêu bản bảo quản bằng cồn để giám định taxon.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Lập 12 tuyến điều tra với tổng chiều dài 60 km cắt qua các trạng thái rừng IIA, IIB, IIIA1, IIIA2 để ghi nhận sự xuất hiện của loài trong tự nhiên.
• Phương pháp điều tra cây cá thể phân tán: Tiếp cận các cây còn sót lại trong vườn nhà, nương rẫy hộ gia đình thông qua chỉ dẫn của chính quyền xã và kiểm lâm địa bàn.
• Phương pháp lập ô tiêu chuẩn (OTC): Do không gặp cá thể ngoài tuyến rừng tự nhiên, tác giả lập 7 OTC điển hình (diện tích 1.000 m², kích thước 20 m x 50 m) tại các khu rừng hộ dân có trạng thái IIA, IIB, IIIA1 nơi có Re hương phân bố. Đo đường kính thân tại vị trí $D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$, chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), đường kính tán ($D_t$) theo phương pháp điều tra lâm học của Hoàng Kim Ngũ và Phùng Ngọc Lan (2005).
• Phương pháp điều tra tái sinh: Trong mỗi OTC 1.000 m², lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5 m x 5 m; 4 ô ở bốn góc và 1 ô ở trung tâm; tổng diện tích 125 m²/OTC) theo phương pháp của Nguyễn Hoàng Nghĩa (2001) và Phạm Ngọc Thường (2001). Đo đếm tên loài, cấp chiều cao, nguồn gốc (hạt hoặc chồi) và phân cấp chất lượng (tốt, trung bình, xấu).
• Phương pháp điều tra cây bụi và thảm tươi: Dùng thước dây đo đếm chiều dài đoạn tán che phủ trên 2 đường chéo của ODB để tính độ che phủ trung bình.
• Phương pháp phân tích đất: Đào phẫu diện đất tại các OTC, mô tả lý tính (độ dày tầng đất, màu sắc, độ ẩm, độ xốp, tỷ lệ đá lẫn, thành phần cơ giới) và lấy mẫu ở các tầng phát sinh ($A_0, A_1, B$) chuyển về Viện Khoa học Sự sống – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên phân tích pH, hàm lượng mùn và các chất đa lượng N, P, K.
• Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel tính toán chỉ số mức độ quan trọng ($IV%$), hệ số tổ thành tầng cây cao ($Ki$), công thức tổ thành cây tái sinh ($n% \ge 5%$) và mật độ tái sinh ($N/\text{ha}$).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ sự suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu và tại Việt Nam. Văn bản nhấn mạnh vai trò của hệ sinh thái rừng vùng núi đá vôi huyện Võ Nhai và Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng. Tác giả xác định rõ mục tiêu, ý nghĩa học tập và ý nghĩa thực tiễn của công trình trong việc phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn nguồn gen lâm nghiệp quý hiếm.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng kết cơ sở lý luận về bảo tồn nội vi và ngoại vi; khái quát lịch sử nghiên cứu chi Cinnamomum trên thế giới (khoảng 250 loài) và họ Long não (Lauraceae) tại Việt Nam (21 chi, 275 loài). Tác giả tổng hợp điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Võ Nhai: địa hình núi đá vôi chiếm 92%, chia thành 3 tiểu vùng; khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình tháng 6 - 7 đạt 27,9°C, lượng mưa trung bình 1.941,5 mm; mạng lưới sông Nghinh Tường, sông Rong; dân số năm 2010 là 64.241 người gồm 8 dân tộc (Kinh 34,17%, Tày 29,88%, Nùng 14,52%, Dao 12,63%...). Đồng thời, chương 2 điểm cứu các nghiên cứu về nhân giống giâm hom và tái sinh của loài tại Vườn quốc gia Bạch Mã và Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết hệ thống chỉ tiêu theo dõi, dụng cụ thực địa (GPS, địa bàn, thước kẹp kính, thước đo cao, túi lấy mẫu) và các công thức toán học lâm sinh phục vụ xử lý số liệu. Quy định rõ cách tính tổ thành tầng cây cao theo chỉ số $IV%$, cách lập công thức tổ thành cây tái sinh (chỉ ghi nhận các loài có tỷ lệ tham gia từ 5% trở lên), tiêu chí phân loại chất lượng cây con triển vọng và phương pháp lấy mẫu đất phẫu diện tại hiện trường.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là chương nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn bộ các dẫn liệu định lượng thu thập được tại huyện Võ Nhai qua các tiểu mục:

• Hiểu biết và sử dụng của người dân: Tổng hợp thông tin từ 50 phiếu phỏng vấn về các thời kỳ khai thác gốc rễ nấu tinh dầu, làm đồ gỗ gia dụng và hiện trạng sử dụng gỗ mỹ nghệ.
• Phân loại học: Định danh khoa học của loài Re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Meisn.), hệ thống tên đồng nghĩa, vị trí phân loại từ ngành đến chi và cấp bảo tồn theo Sách đỏ 2007, IUCN 2011, Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Đặc điểm hình thái: Mô tả chi tiết thân (cao tới 30 m, đường kính 70-90 cm, vỏ xám nâu khía rãnh dọc), rễ (vỏ ngoài nứt nâu, lõi nâu đỏ, thơm), lá (dài 9-11 cm, rộng 4-5 cm, lá non màu đỏ, lá già mặt trên xanh nhẵn, mặt dưới xanh bạc, cuống 2-3 cm), cụm hoa chùy nách lá (dài 6-12 cm, bao hoa 6 thùy có lông, 9 nhị hữu thụ chia 3 vòng) và quả (hình cầu đường kính 8-10 mm, non màu xanh, chín màu nâu).
• Đặc điểm phân bố: Trình bày kết quả điều tra 12 tuyến (tần suất 0%) và kết quả thống kê 51 cá thể phân tán trên đất vườn, đất rừng của hộ dân tại 6 xã.
• Cấu trúc tầng cây cao: Phân tích tổ thành loài tại 7 OTC, xác lập công thức tổ thành chung của tầng cây gỗ và vai trò của các loài ưu thế đi kèm (Trám, Dẻ gai, Lim sẹt bắc, Sấu, Xoan ta).
• Ánh sáng và độ tàn che: Đánh giá độ tàn che trung bình tại các OTC có Re hương phân bố, làm rõ đặc tính ưa sáng của loài.
• Đặc điểm tái sinh: Phân tích công thức tổ thành tầng tái sinh, nguồn gốc tái sinh (hạt chiếm 82,3%, chồi chiếm 17,7%), chất lượng tái sinh (tốt 45,7%, trung bình 41%, xấu 13,3%) và mật độ tái sinh trung bình đạt 114 cây/ha.
• Đặc điểm cây bụi, thảm tươi, độ cao và lập địa: Ghi nhận loài phân bố chủ yếu ở đồi núi đất độ cao 100 - 700 m; rất hiếm gặp ở núi đá vôi hoặc nơi có đá lộ đầu; tổng hợp tính chất lý - hóa học của đất phẫu diện.
• Đề xuất biện pháp bảo tồn: Xây dựng giải pháp kỹ thuật lâm sinh, bảo tồn nội vi, ngoại vi và cơ chế quản lý cộng đồng.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng kết về hiện trạng tài nguyên loài, các thông số hình thái - sinh thái điển hình và kiến nghị các giải pháp cấp bách nhằm bảo vệ nguồn gen Re hương tại địa phương.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp hệ thống số liệu thực nghiệm nguyên gốc về thực trạng phân bố, cấu trúc sinh thái và đặc điểm tái sinh của loài Re hương tại huyện Võ Nhai.

Số liệu phân bố cá thể Re hương tại các hộ dân

Qua khảo sát 12 tuyến điều tra với tổng chiều dài 60 km trong rừng tự nhiên (lập 60 OTC), tác giả không ghi nhận được bất kỳ cá thể Re hương nào (tần số xuất hiện 0%). Sự tồn tại của loài trên địa bàn huyện chỉ còn được ghi nhận dưới dạng cây phân tán trong vườn nhà và diện tích rừng giao cho hộ dân tại 6 xã, với tổng số 51 cá thể:

STT	Địa bàn hành chính (Xã)	Số lượng cá thể ghi nhận (Cây)
1	Xã Cúc Đường	2
2	Xã Vũ Chấn	16
3	Xã Nghinh Tường	14
4	Xã Sảng Mộc	2
5	Xã Thần Sa	1
6	Xã Liên Minh	16
Tổng	Toàn huyện Võ Nhai	51

Cấu trúc lâm phần và đặc điểm sinh thái nơi có Re hương

Tại 7 OTC điển hình (diện tích 1.000 m²/ô) lập trên đất rừng hộ dân có Re hương sinh sống:

• Thành phần loài cây gỗ tầng cao biến động từ 26 đến 33 loài. Re hương chỉ tham gia vào công thức tổ thành ở 3 ô (OTC 1, OTC 2, OTC 7); ở 4 ô còn lại (OTC 3, OTC 4, OTC 5, OTC 6), loài chỉ xuất hiện rải rác với hệ số dưới 5%.
• Công thức tổ thành tầng cây gỗ chung (tổng hợp 30 loài): $$\text{CT} = 14,8\text{T} + 5,6\text{Dg} + 5,5\text{Lsb} + 5,4\text{Sa} + 8,3\text{Xt} + 5,2\text{Re} + 55,2\text{Lk}$$ (Trong đó: T: Trám; Dg: Dẻ gai; Lsb: Lim sẹt bắc; Sa: Sấu; Xt: Xoan ta; Re: Re hương; Lk: Các loài khác).
• Re hương chiếm tỷ lệ tổ thành 5,2% ở tầng cây cao.
• Độ tàn che của tán rừng tại các OTC dao động từ 0,38 đến 0,49; độ tàn che trung bình là 0,43. Kết quả này phản ánh Re hương là loài cây ưa sáng, sinh trưởng ở các lâm phần có tán che trung bình - thưa.
• Về độ cao: Cây phân bố chủ yếu ở vùng đồi núi đất có độ cao từ 100 m đến 700 m; rất hiếm khi xuất hiện trên núi đá vôi hoặc các sườn núi có đá lộ đầu.

Đặc điểm lớp cây tái sinh tự nhiên

Điều tra tại 5 ODB (tổng diện tích 125 m²) bên trong mỗi OTC cho thấy:

• Công thức tổ thành cây tái sinh chung (tổng hợp 26 loài): $$\text{CT} = 13,0\text{T} + 11,5\text{Bd} + 10,2\text{Co} + 7,9\text{Ch} + 6,6\text{Xd} + 5,0\text{Lsb} + 6,0\text{Re} + 39,8\text{Lk}$$ (Trong đó: T: Trám; Bd: Bồ đề; Co: Cọ; Ch: Chẩu; Xd: Xoan đào; Lsb: Lim sẹt bắc; Re: Re hương; Lk: Các loài khác).
• Re hương tái sinh chỉ xuất hiện trong ODB của 3 ô tiêu chuẩn (OTC 2, OTC 3, OTC 6) - nơi tập trung các cá thể mẹ. Ở tầng tái sinh, loài chiếm 6,0% trong công thức tổ thành chung.
• Nguồn gốc tái sinh: Tái sinh từ hạt chiếm ưu thế tuyệt đối với tỷ lệ trung bình 82,3%; tái sinh từ chồi chỉ chiếm 17,7%.
• Chất lượng cây tái sinh: Cây tốt đạt 45,7%; cây trung bình đạt 41,0%; cây chất lượng xấu chiếm 13,3%.
• Mật độ tái sinh của Re hương: OTC 2 đạt 240 cây/ha; OTC 3 đạt 160 cây/ha; OTC 6 đạt 400 cây/ha. Mật độ tái sinh trung bình tính trên toàn bộ 7 OTC là 114 cây/ha.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

Dựa trên kết quả thực địa, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn và phát triển loài:

• Bảo tồn nội vi: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các diện tích rừng còn cá thể mẹ tại các xã Vũ Chấn, Liên Minh, Nghinh Tường; ngăn chặn triệt để hành vi đào gốc rễ nấu tinh dầu và khai thác gỗ làm đồ mỹ nghệ. Áp dụng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh như phát dọn dây leo, bụi rậm chèn ép, xới xáo đất xung quanh gốc cây mẹ trước mùa quả chín (tháng 6 - 9) nhằm tạo điều kiện cho hạt tiếp xúc với đất ẩm, nâng cao tỷ lệ nảy mầm tự nhiên.
• Bảo tồn ngoại vi: Thu hái hạt giống đạt tiêu chuẩn và vật liệu cành hom từ các cây mẹ khỏe mạnh để nhân giống nhân tạo. Ứng dụng kỹ thuật giâm hom trong mùa khô kết hợp chất kích thích ra rễ (đã được khẳng định đạt tỷ lệ ra rễ tới 65% từ các nghiên cứu kế thừa). Đưa cây con vào trồng bổ sung tại các khu rừng phục hồi sinh thái của Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng và xây dựng vườn sưu tập nguồn gen.
• Giải pháp quản lý và xã hội: Giao đất, giao rừng gắn liền với cơ chế chi trả và quyền lợi bảo vệ nguồn gen đặc hữu cho các hộ dân sở hữu cây cá thể; tăng cường công tác tuần tra của Hạt Kiểm lâm Võ Nhai; tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm xóa bỏ tình trạng khai thác rễ cây cạn kiệt.

Đóng góp của đề tài

Công trình là báo cáo điều tra lâm học đầu tiên cung cấp số liệu thực địa chi tiết về tình trạng cạn kiệt của Re hương tại huyện Võ Nhai. Nghiên cứu chỉ ra nghịch lý: mặc dù trong rừng tự nhiên loài đã biến mất trên các tuyến điều tra chuẩn, nhưng nguồn gen quý vẫn còn được lưu giữ rải rác trong nương rẫy, vườn hộ dân. Các chỉ số định lượng về công thức tổ thành, độ tàn che (0,43) và mật độ tái sinh (114 cây/ha) là cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, do nguồn kinh phí và thời gian thực hiện đề tài giới hạn trong 6 tháng (tháng 7 đến tháng 12/2014), tác giả chưa thể theo dõi trọn vẹn chu kỳ vật hiện kéo dài cả năm của loài, đặc biệt là giai đoạn ra hoa tự nhiên (diễn ra từ tháng 1 đến tháng 5). Ngoài ra, do Re hương ngoài tự nhiên bị suy giảm quá mức nên tác giả không thể thiết lập ô tiêu chuẩn ngẫu nhiên trên các tuyến rừng nguyên sinh mà bắt buộc phải chọn ô tiêu chuẩn điển hình tại diện tích đất của hộ dân. Mẫu cây tái sinh chỉ bắt gặp tại 3 trong số 7 OTC khảo sát.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được văn bản định hướng là:

• Tiếp tục theo dõi nhịp điệu sinh trưởng, mùa hoa quả qua nhiều năm trên các cây cá thể tại địa phương.
• Thử nghiệm gieo ươm hạt và hoàn thiện kỹ thuật giâm hom Re hương trực tiếp tại các vườn ươm lâm nghiệp trên địa bàn huyện Võ Nhai để phục vụ trồng rừng bảo tồn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận tốt nghiệp này là tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên cao học các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học và Đa dạng sinh học tham khảo về phương pháp tiếp cận điều tra các loài thực vật quý hiếm bị suy kiệt nghiêm trọng (kết hợp phỏng vấn dân sinh, điều tra theo tuyến và điều tra cây phân tán).
• Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa – Phượng Hoàng và Hạt Kiểm lâm huyện Võ Nhai sử dụng số liệu định vị 51 cá thể Re hương tại 6 xã để lập phương án bảo vệ nguồn gen tại chỗ.
• Các nghiên cứu sinh lâm nghiệp quan tâm đến cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ và đặc tính tái sinh của nhóm loài cây bản địa thuộc họ Long não (Lauraceae) tại vùng núi Đông Bắc Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tần suất xuất hiện của cây Re hương ngoài các tuyến rừng tự nhiên tại huyện Võ Nhai được ghi nhận như thế nào?

Qua khảo sát 12 tuyến điều tra với tổng chiều dài 60 km và lập 60 ô tiêu chuẩn trên các trạng thái rừng tự nhiên IIA, IIB, IIIA1, IIIA2, tác giả ghi nhận số cây Re hương bắt gặp là 0 cây, tương ứng với tần suất xuất hiện 0%. Điều này phản ánh loài cây này đã bị khai thác kiệt quệ trong tự nhiên từ giai đoạn 1980 - 1995.

2. Tổng số cây Re hương ghi nhận được tại huyện Võ Nhai là bao nhiêu và phân bố tập trung ở đâu?

Tác giả ghi nhận tổng cộng 51 cá thể Re hương phân tán trên đất vườn và đất rừng của các hộ dân tại 6 xã. Trong đó, số lượng cá thể phân bố nhiều nhất tại xã Vũ Chấn (16 cây) và xã Liên Minh (16 cây), tiếp theo là xã Nghinh Tường (14 cây), xã Cúc Đường (2 cây), xã Sảng Mộc (2 cây) và ít nhất là xã Thần Sa (1 cây).

3. Tỷ lệ tham gia của Re hương trong công thức tổ thành tầng cây gỗ và tầng cây tái sinh là bao nhiêu?

Trong công thức tổ thành chung của tầng cây gỗ (gồm 30 loài tại 7 OTC), Re hương tham gia với tỷ lệ 5,2% (công thức: $14,8\text{T} + 5,6\text{Dg} + 5,5\text{Lsb} + 5,4\text{Sa} + 8,3\text{Xt} + 5,2\text{Re} + 55,2\text{Lk}$). Ở tầng cây tái sinh (gồm 26 loài), Re hương chiếm tỷ lệ 6,0% (công thức: $13,0\text{T} + 11,5\text{Bd} + 10,2\text{Co} + 7,9\text{Ch} + 6,6\text{Xd} + 5,0\text{Lsb} + 6,0\text{Re} + 39,8\text{Lk}$).

4. Đặc điểm nguồn gốc, chất lượng và mật độ cây Re hương tái sinh được xác định như thế nào?

Re hương tái sinh chỉ xuất hiện ở 3/7 OTC (OTC 2, 3, 6). Nguồn gốc tái sinh chủ yếu từ hạt (trung bình chiếm 82,3%), tái sinh bằng chồi chiếm 17,7%. Phẩm chất cây con gồm 45,7% cây tốt, 41,0% cây trung bình và 13,3% cây xấu. Mật độ tái sinh dao động từ 160 đến 400 cây/ha tại 3 ô có cây con, và đạt bình quân 114 cây/ha trên toàn bộ 7 ô khảo sát.

5. Độ tàn che trung bình của các lâm phần có Re hương phân bố là bao nhiêu và mang ý nghĩa sinh thái gì?

Độ tàn che trung bình của các OTC có Re hương phân bố là 0,43 (dao động từ 0,38 đến 0,49). Chỉ số này chỉ ra rằng Re hương là loài cây ưa sáng, thích hợp phân bố ở các trạng thái rừng phục hồi có tán che hở vừa phải, không sinh trưởng dưới tán rừng quá rậm rạp.

Kết luận

Khóa luận của Triệu Sinh Lý (2015) đã làm rõ thực trạng suy kiệt nghiêm trọng của loài Re hương (Cinnamomum parthenoxylon) tại huyện Võ Nhai khi loài hoàn toàn vắng bóng trên 12 tuyến điều tra rừng tự nhiên và chỉ còn sót lại 51 cá thể phân tán trong nương rẫy, vườn hộ dân. Bằng phương pháp điều tra lâm học kết hợp xã hội học, tác giả đã định lượng được cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ (Re hương chiếm 5,2%), đặc tính ưa sáng (độ tàn che trung bình 0,43) và mật độ tái sinh tự nhiên từ hạt còn rất thấp (114 cây/ha). Công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn nội vi kết hợp bảo tồn ngoại vi và giao khoán quản lý cho cộng đồng, cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen lâm nghiệp đặc hữu nguy cấp tại tỉnh Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cùng với sự phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam nói riêng và các nước trên thế giới nói chung thì sự mất mát về các nguồn tài nguyên khác cũng đã diễn ra cụ thể là đa dạng sinh học ngày càng suy giảm nhanh chóng. Đặc biệt là các loài động thực vật quý hiếm có giá trị như cây Re hương cũng đang đứng trước nguy cơ đó. Trong quá trình phát triển tiếp theo đòi hỏi chúng ta có nhận thức và hành động có trách nhiệm và đầy đủ hơn đối với hệ sinh thái để đạt được sự bền vững, trong đó có sự nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài cây Re hương quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng và có nhiều giá trị không chỉ về sinh học, sinh thái môi trường mà còn cho đời sống xã hội, trong đó có loài Re hương. Rừng là yếu tố quan trọng đối với môi trường luôn giữ vai trò quan trọng không gì thay thế được đối với việc phòng hộ, duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ tính đa dạng sinh học, bảo tồn nguồn gen, cung cấp nhiều loại lâm sản quý phục vụ cho nhu cầu cuộc sống của hàng triệu đồng bào miền núi.

đáp ứng những nhu cầu cơ bản ngày càng cao của con người. Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển, sự gia tăng dân số càng không thể thay thế được trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường, rừng ngày càng bị thu hẹp về diện tích, giảm sút về chất lượng. Nguyên nhân chủ yếu của mất rừng là sự can thiệp thiếu hiểu biết của con người. Với đời sống khó khăn, nghèo đói thì con người đã tác động vào rừng một cách quá khả năng phục hồi của nó.

Ngoài ra, cũng có những nguyên nhân liên quan tới tính không hợp lý của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, hoặc những biện pháp về kinh tế xã hội thiếu khoa học đã làm gia tăng những tác động tiêu cực đến rừng. Rừng của tỉnh Thái Nguyên nói chung và của huyện Võ Nhai nói riêng không thể tránh tình trạng nói trên. Tình trạng xâm hại trái phép nguồn tài nguyên rừng diễn ra ngày càng phức tạp như lâm tặc lén vào vườn săn bắn và e 2 khai thác bừa bãi dẫn đến nhiều loài cây gỗ có giá trị kinh tế cao hoặc quý hiếm, đặc hữu dần mất đi như: Re hương, ghiến, trai lý, đinh… và thay vào đó là các loài cây ít giá trị. Đây là mối nguy hại lớn nhất mà Khu bảo tồn thiên nhiên Thần Sa Phượng Hoàng của huyện võ đã và đang đối mặt với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và bảo tồn loài Re hương nói riêng ở đây.

Nằm ở khu vực Đông Nam Châu Á, với tổng diện tích tự nhiên khoảng 330.541 km2, Việt Nam là một trong 16 nước có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới. Với vị trí địa lý và đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc bán cầu, đã góp phần tạo nên sự đa dạng về hệ sinh thái và các loài sinh vật. Về mặt địa lý, Việt Nam là nơi giao thoa của hệ động thực vật vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc và Inđô- Malaixia, đã giúp hệ động thực vật của nước ta rất phong phú. Theo các nhà khoa học, ở Việt Nam có khoảng trên 12.680 loài thực vật đã được đặt tên, 276 loài thú, 828 loài chim, 258 loài bò sát, 5000 loài côn trùng, 82 loài ếch nhái, 3.109 loài cá, … Nhưng hiện nay do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH đã và đang suy giảm.

Để tìm hiểu một số loài động thực vật đó tôi tiến hành thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài cây re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack.) làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển loài tại huyện võ nhai tỉnh thái nguyên”. Mục tiêu - Đánh giá được sự hiểu biết của người dân địa phương về cây Re hương có trong khu vực nghiên cứu. - Xác định được đặc điểm hình thái của cây Re hương tại huyện Võ Nhai. - Xác định được một số đặc điểm sinh thái học của cây Re hương, từ đó đề xuất một số giải pháp để bảo tồn và phát triển loài.

Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập Thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm củng cố phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên, giúp sinh viên vận dụng kiến thức đã được học trong trường vào công tác nghiên cứu khoa học và bảo tồn loài. Ý nghĩa trong thực tiễn Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố cây Re hương nhằm đề xuất một số giải pháp bảo tồn. e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của đề tài Để ngăn ngừa sự suy thoái đa dạng sinh học, Việt Nam đã tiến hành công tác bảo tồn đa dạng sinh học khá sớm. Hai hình thức bảo tồn ĐDSH phổ biến được áp dụng ở Việt Nam là: Bảo tồn nội vi hay nguyên vị (Insitu conservation) và bảo tồn ngoại vi hay chuyển vị (Exsitu conservation). Bảo tồn nội vi in- situ Bảo tồn nội vi bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các chủng và các sinh cảnh, các hệ sinh thái trong điều kiện tự nhiên. Tuỳ theo đối tượng bảo tồn để áp dụng các hình thức quản lý thích hợp.

Thông thường bảo tồn nguyên vị được thực hiện bằng cách thành lập các khu bảo tồn và đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp. Bảo tồn nội vi là hình thức bảo tồn chủ yếu ở Việt Nam trong thời gian vừa qua. Kết quả của phương pháp bảo tồn này thể hiện rõ rệt nhất là đã xây dựng và đưa vào hoạt động một hệ thống rừng đặc dụng. Bảo tồn ngoại vi (Ex- situ) ở Việt Nam - Bảo tồn ngoại vi bao gồm các vườn thực vật (VTV), vườn động vật, các bể nuôi thuỷ hải sản, các bộ sưu tập vi sinh vật, các bảo tàng, các ngân hàng hạt giống, bộ sưu tập các chất mầm, mô cấy.

Các biện pháp gồm di dời các loài cây, con và các vi sinh vật ra khỏi môi trường sống thiên nhiên của chúng. Mục đích của việc di dời này là để nhân giống, lưu giữ, nhân nuôi vô tính hay cứu hộ trong trường hợp: - Nơi sinh sống bị suy thoái hay huỷ hoại không thể lưu giữ lâu hơn các loài nói trên. - Dùng để làm vật liệu cho nghiên cứu, thực nghiệm và phát triển sản phẩm mới, để nâng cao kiến thức cho cộng đồng. e 5 Tuy công tác bảo tồn ngoại vi còn tương đối mới ở Việt Nam, nhưng trong những năm qua, công tác này đã đạt được một số thành tựu nhất định.

- Bước đầu hình thành mạng lưới các VTV, vườn sưu tập, các lâm phần bảo tồn nguồn gen cây rừng, các vườn động vật trên toàn quốc và dần đi vào hoạt động ổn định hơn. - Bảo tồn ngoại vi đã đóng góp đáng kể cho bảo tồn nội vi đối với các loài động thực vật hoang dã đã và đang bị diệt chủng ngoài tự nhiên. Một số loài động thực vật hoang dã đã bị tiêu diệt trong tự nhiên đã được gây nuôi thành công như Hươu sao, Hươu xạ, Cá sấu hoa cà (động vật), thực vật có Sưa, Lim xanh… - Bước đầu xây dựng được ngân hàng giống bảo tồn nguồn gen của các loài động thực vật, dự trữ lâu dài, hổ trợ cho công nghệ sinh học và phát triển nông lâm nghiệp v. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2.

Lịch sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới Re hương (Cinnamomum parthenoxylon) có khoảng 250 loài. Chúng thường là cây gỗ lớn phân bố ở các khu vực hiệt đới và cận nhiệt đới của Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ, châu Á, châu Đại Dương như Trung Quốc với 50 loài, Malaixia 30 loài, Ấn Độ 30 loài, Đông Dương 12 loài. Chi Bời lời (Litsea Lamk.) có khoảng 400 loài, là cây gỗ hay cây bụi, phân bố chủ yếu ở vùng á nhiệt đới và nhiệt đới Châu Á, Australia, New Zealand, Bắc Mỹ tới cận nhiệt đới Nam Mỹ, chủ yếu tại các khu vực nóng ấm ở miền Nam hay Tây Nam như Trung Quốc với 75 loài, Malaixia 54 loài, Ấn Độ 65 loài, Đông Dương 17 loài. Người đầu tiên nghiên cứu rừng Việt Nam là Loureiro (1793) và công bố trong Thực vật chí Nam Bộ.

Tác giả đã mô tả 4 chi và 8 loài trong họ Long não (Lauraceae). Tiếp đến là Pierre (1880), trong Thực vật rừng Nam Bộ đã giới thiệu các loài cây họ Long não (Lauraceae) có mặt ở Nam Bộ. Gagnepain (1907), trong Thực vật chí Đại cương Đông Dương do H. Lecomte chủ biên đã công bố các loài cây họ Long não e 6 (Lauraceae) có ở Đông Dương.

Năm 1913, Lecomte công bố họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dương và Nam Trung Quốc. Liou công bố các loài thuộc họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dương và Nam Trung Quốc. Merrill (1935) đã đưa ra bản mô tả chi tiết họ Long não (Lauraceae) ở Đông Dương. Như vậy, các tác giả người Pháp đã phân tích, đánh giá họ Long não (Lauraceae) ở các vùng khác nhau tại Đông Dương, trong đó có Việt Nam.

Nghiên cứu ở Việt Nam Cây Re hương hiện nay chưa được nghiên cứu nhiều. ở việt nam có hai loại cây re hương có màu sắc khác nhau: Gỗ Gù hương đỏ mầu sẫm đỏ vân gỗ rất đẹp. Loại này chỉ tìm thấy ở vùng rừng núi Quảng ninh. Còn đại đa số ở vùng miền còn lại Gù Hương có mầu vàng nhạt sám pha chút sắc xanh.

Re hương thuộc họ long não: Những công trình nghiên cứu về thực vật của họ Long não (Lauraceae Juss.), Long não là họ có thành phần loài đa dạng và có nhiều giá trị sử dụng nên đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm, người đầu tiên nghiên cứu rừng Việt Nam là Loureiro (1793) và công bố trong thực vật chí Nam Bộ, tiếp theo đã có nhiều công trình nghiên cứu và công bố về các loài họ Long não trong các bộ sách Thực vật chí Ấn Độ với 16 chi và 250 loài, Trung Quốc có 18 chi và 500 loài, Malaixia 12 chi và 200 loài, Đông Dương có 12 chi và 50 loài,. Họ Long não bao gồm chủ yếu là các loài cây gỗ, cây bụi thường xanh. Tuy vậy, cũng có chi Sassafras với một số loài rụng lá và chi Cassytha (tơ xanh) có các loài dây leo sống ký sinh. Cành non có màu xanh, vỏ có mùi thơm, có chồi ngủ đông.