MỞ ĐẦU 1. Cây xoài (Mangifera indica L.) là cây ăn quả nhiệt đới có giá trị kinh tế cao, có sản lượng hàng năm lớn trên thế giới, theo FAO sản lượng xoài năm 2008 toàn thế giới đạt 34.083 tấn, diện tích cho thu hoạch 4. Xoài là loại quả có hình dáng và màu sắc đẹp, có hương vị rất hấp dẫn và hàm lượng dinh dưỡng cao. Trong 100 g thịt quả chín có chứa 17,2% chất khô, 13,2% đường, 0,14% axít cùng nhiều loại khoáng chất như Ca, K, P, S.và đặc biệt rất giầu các loại vitamin nhóm A, B, C.
Quả xoài ngoài dùng ăn tươi khi chín hoặc ăn xanh còn có thể làm nguyên liệu cho chế biến tạo ra nhiều sản phẩm như nước xoài, xoài cô đặc, mứt xoài xoài đóng hộp. Cây xoài được trồng ở cả vùng nhịêt đới và á nhiệt đới, đây là cây ăn quả có sức chịu hạn cao và không kén đất (Whiley A.W, 1984) [88] nên những năm gân đây ở nước ta cây xoài được phát triển mạnh. Ngoài những vùng trồng xoài truyền thống ở miền Nam, vùng xoài Yên Châu - Sơn La, diện tích trồng xoài ngày càng được mở rộng ở miền Bắc, nhất là các tỉnh trung du miền núi phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai, Vĩnh Phúc, Phú Thọ. Ở Phú Thọ, đất đồi núi chiếm 3/4 trong tổng số 351.858 ha đất tự nhiên.
Tiềm năng đất đai cho phát triển cây ăn quả khá lớn, diện tích đất đồi chưa sử dụng có thể phát triển cây ăn quả là 13.250 ha, điện tích đất vườn có trên 22.000 ha trong đó loại vườn tạp có thể cải tạo để trồng cây ăn quả khoảng 17. Hơn nữa, tỉnh có nguồn lao động dồi dào, có nhiều khu dân cư và công nghiệp tập trung, các điểm du lịch hấp dẫn và hệ thống giao thông khá thuận tiện cho giao lưu, trao đổi sản phẩm, là thị trường tiêu thụ khá ổn định và thường xuyên đối với các sản phẩm quả trong đó có xoài. Thời gian gần đây, việc phát triển cây ăn quả đã được chính quyền và nhân dân rất quan tâm. Tỉnh đã xây dựng Đề án phát triển cây ăn quả tới năm n 2 2010 với một số cây ăn quả chủ lực như bưởi, vải, hồng, dứa, xoài.
Diện tích cây ăn quả nói chung, cây xoài nói riêng ngày càng được mở rộng. Đến năm 2008 toàn tỉnh có khoảng 900 ha xoài, trong đó giống xoài Vân Du là chủ lực, tại vùng xoài Vân Du huyện Đoan Hùng, nhiều gia đình đã có thu nhập khá từ cây xoài. Tuy nhiên do ảnh hưởng của điều kiện thời tiết, vào giai đoạn xoài ra hoa, đậu quả thường gặp mưa nhiều và nhiệt độ thấp dẫn tới đậu quả ít và năng suất không ổn định. Mặt khác, do phát triển tự phát, chưa có nghiên cứu về các biện pháp kỹ thuật tăng tỷ lệ đậu quả nên năng suất và giá trị của quả xoài còn nhiều hạn chế.
Tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Rau hoa quả - Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc đã thu thập và lưu trữ một tập đoàn phong phú các giống xoài nổi tiếng trong nước như của miền Nam, Sơn La, Phú Thọ, các giống tuyển chọn của Viện nghiên cứu rau quả, giống nhập nội từ Thái Lan, Trung Quốc, Đài Loan. Nhưng các giống này chưa được đánh giá kỹ ở điều kiện sinh thái của tỉnh Phú Thọ. Nghiên cứu đánh giá sự sinh trưởng, phát triển của các giống này là hết sức cần thiết, từ đó có thể chọn ra giống có khả năng thích ứng cao, cho năng suất, phẩm chất quả tốt và ổn định giới thiệu cho sản xuất. Đây là hướng đi đúng đắn có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của cây xoài ở Phú Thọ cũng như các tỉnh phụ cận.
Xuất phát từ thực tiễn trên, nhằm góp phần thực hiện chủ trương của tỉnh; đáp ứng yêu cầu cấp thiết của sản xuất; góp phần cải thiện, ổn định đời sống nhân dân, bảo vệ môi trường và khai thác tốt hơn tiềm năng to lớn của vùng trung du, chúng tôi tiến hành đề tài: “ Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học của một số giống xoài và áp dụng biện pháp kỹ thuật tăng tỷ lệ đậu quả cho giống xoài Vân Du”. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. - Kết quả thực hiện đề tài sẽ bổ sung tư liệu về nguồn gen cây xoài ở miền Bắc, bổ sung các cơ sở khoa học về giống và kỹ thuật cho những nghiên cứu cây xoài sau này. - Đề xuất cho sản xuất một số giống tốt cũng như biện pháp kỹ thuật giúp tăng tỷ lệ đậu quả và năng suất, góp phần vào sự phát triển cây xoài nói riêng, cây ăn quả nói chung theo định hướng sản xuất hàng hoá ở tỉnh Phú Thọ và vùng trung miền núi phía Bắc.
Mục tiêu của đề tài. - Đánh giá được đặc điểm nông sinh học của một số giống xoài triển vọng tại Phú Thọ. - Xác định được một số biện pháp kỹ thuật tăng tỷ lệ đậu quả cho giống xoài Vân Du tại Phú Thọ Từ đó đề xuất những giống tốt và biện pháp kỹ thuật thích hợp cho sản xuất cây ăn quả ở tỉnh Phú Thọ và vùng phụ cận. TỔNG QUAN SƠ LƯỢC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Nguồn gốc và phân bố của cây xoài. Nguồn gốc: Cây xoài (Mangifera indica L.) thuộc chi Mangifera, loài Mangifera indica, họ Đào lộn hột (Anacardiaceae). Cây xoài là một trong những cây ăn quả được trồng từ lâu đời nhất trên hành tinh của chúng ta. Theo De Candolle (1904), cây xoài được trồng cách đây khoảng 4.K (1985) thậm chí xoài được trồng ở Ấn Độ cách đây gần 6.
Có nhiều ý kiến khác nhau về nguồn gốc của cây xoài, tuy nhiên trên thế giới có 3 vùng lớn được xem như nguồn gốc của cây xoài là: Ấn Độ, Ấn Độ - Myanma và Đông Nam Á. Vùng Ấn Độ: Rất nhiều tác giả khẳng định nguồn gốc của cây xoài là Ấn Độ.B (1959), ở Ấn Độ cây xoài đã được ghi lại trong nền văn hoá lâu đời thông qua các tác phẩm văn hoá cổ như trong các câu chuyện truyền thuyết, những bức tranh, bức trạm trổ.000 trước công nguyên. Cũng theo tác giả, Malaysia là nước trồng xoài thứ hai trên thế giới sau Ấn Độ, cây xoài được trồng ở đây là do các thuỷ thủ tàu buôn, các nhà truyền giáo đạo Phật mang từ Ấn Độ đến vào thế kỷ thứ IV, V trước công nguyên [80]. Theo De Candolle (1904) [68]; Popenoe (1920), Vavilov (1949), cây xoài có nguồn gốc từ Ấn Độ sau đó được lan rộng tới các châu lục khác qua nhiều con đường khác nhau (Singh L.
Những nghiên cứu ở Ấn Độ cho thấy: Hầu hết các giống xoài ở Ấn Độ là các giống đơn phôi (Trịnh Thường Mại, 1996) [17]. Theo Naik và Gangolli (1951), có tới 315 giống xoài đơn phôi trong tổng số 325 giống xoài được nghiên cứu ở miền Nam Ấn Độ (Trần Thế Tục, 1998) [37]. n 5 Cho đến nay, nhiều nhà khoa học trên thế giới đã khẳng định nguồn gốc của cây xoài là ở vùng Assam của Ấn Độ như De Candolle, Popenoe, Vavilov. Vùng Ấn Độ - Myanma: Cũng được coi là quê hương của cây xoài vì ở đây có rất nhiều giống xoài trồng và xoài dại.
Theo De Candolle (1904), Mukherjee (1951), sự phân bố địa lý của vùng này gắn liền với sự phong phú về giống xoài trong các khu vườn cổ Bengal và Deccan (Majumder P. Theo các tác giả Ấn Độ, có nguồn gốc ở Đông Bắc Ấn Độ, Bắc Myanma, ở vùng đồi núi chân dãy Hymalaya và từ đó lan đi khắp thế giới (Vũ Công Hậu, 1999) [11]. Vùng Đông Nam Á: Gồm 11 nước là Việt Nam, Lào, Thái Lan, Philipin, Malaysia. được nhiều tác giả coi là vùng liên quan đến nguồn gốc của cây xoài.
Theo GS Vũ Công Hậu (1999), trong chi Mangifera có 41 loài, các loài này xuất hiện rải rác ở các nước vùng Đông Nam Á, trong đó xoài được trồng rộng rãi nhất. Vùng Đông Dương, Thái Lan, Malaysia. đều có xoài đa phôi và có rất nhiều loài bán hoang dại. Việt Nam là một nước thuộc bán đảo Đông Dương và có nhiều giống xoài nổi tiếng nên có thể là quê hương của một số giống xoài đa phôi [11], [37].
Nhiều nhà khoa học đã chia xoài ra làm 2 nhóm: Nhóm xoài đơn phôi ở Ấn Độ và nhóm xoài đa phôi ở các nước khác (Trịnh Thường Mại, 1996) [17]. Phân bố của cây xoài trên thế giới. Vùng phân bố chính của cây xoài trên thế giới nằm trong phạm vi từ 23 0 30 , Bắc đến 23 0 30 , Nam (Singh L. Bản đồ phân bố vùng trồng xoài trên thế giới (Singh L.
Ấn Độ là nước có nhiều giống nhất với trên 1.000 giống xoài trồng có tên khác nhau, Indonesia có trên 50 giống, nhiều quốc gia khác cũng có nhiều giống xoài tốt. Nhưng ở hầu hết các quốc gia thường chỉ có 5 - 6 giống chính cho sản xuất hàng hoá (Chapman K. Cây xoài được trồng ở hầu hết các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới. Những vùng xoài lớn gồm: Ấn Độ, vùng Đông Nam châu Á, Đông Bắc của Ôxtrâylia, Braxin, Đông Phi và trung Mỹ (Vũ Công Hậu, 1999) [11], (Trần Thế Tục, 1998) [37].
Ở châu Á xoài đựơc trồng nhiều ở các nước Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Srilanca, Mianma, Malaixia, Thái Lan, Philipin, Indonexia, Việt Nam, Lào, Campuchia, miền Nam Trung Quốc và Đài Loan (Herath H. Ở châu Phi, xoài được trồng nhiều ở Ghinê, Zimbabuê, Mali, Côngô, Nigiêria, Ai Cập, Xu Đăng, Môdămbích, Madagasca, đảo Morits. Ở châu Mỹ, xoài được trồng nhiều ở Florida (Mỹ), các nước vùng Caribe và phía Bắc Achentina (Bondad N. Tình hình sản xuất xoài trên thế giới và trong nước.
Tình hình sản xuất và tiêu thụ xoài trên thế giới. * Tình hình sản xuất xoài trên thế giới: Xoài là một trong những cây ăn quả có sản lượng lớn hàng năm, xếp sau chuối, nho, cam quýt, táo tây và dứa. Trên thế giới có 87 nước trồng xoài, có 3 khu vực sản xuất xoài tập trung và cho sản lượng lớn là châu Á, châu Mỹ và châu Phi, trong đó châu Á là vùng sản xuất xoài lớn nhất (Hà Văn, 1994) [42], (Trần Thế Tục, 1996) [33]. n 8 Theo thống kê của FAO, năm 2001 sản lượng xoài trên toàn thế giới đạt 25.
Đến năm 2008, sản lượng xoài trên toàn thế giới đã đạt 34.083 tấn trong đó Ấn Độ đạt 13.400 tấn (chiếm 39,7%), Trung Quốc đạt 3.716 tấn (chiếm 11,7%), Mêhicô đạt 1.359 tấn (chiếm 5,4%), Việt Nam đạt 37. Diện tích và sản lượng xoài trên thế giới (2001-2008). Diện tích thu hoạch (ha) Sản lượng (tấn) TT Tên nước 2001 2008 2001 2008 1 Ấn Độ 1.858,0 Toàn thế giới 3.