Đặt vấn đề Cây ăn quả thuộc họ cam quýt là loại cây quan trọng trong phát triển kinh tế ở Việt Nam. Vùng miền núi phía Bắc có tập đoàn cam quýt phong phú và hình thành nhiều vùng cam quýt nổi tiếng như bưởi Đoan Hùng, cam Tuyên Quang, Hà Giang, quýt Lạng Sơn…. Người làm vườn từ lâu đã hiểu nghề trồng cây ăn quả nói chung và cây bưởi nói riêng là một nghề kinh doanh mang lại hiệu quả kinh tế cao, vừa có thu nhập ổn định, có thể bảo vệ tài nguyên môi trường, đặc biệt là ở vùng đất dốc, vùng đồi núi.… Trồng cây ăn quả sẽ mang lại thu nhập cao hơn nhiều so với cây trồng khác. Theo nhiều kết quả điều tra cho thấy trên cùng một đơn vị diện tích, cây ăn quả cho thu nhập cao gấp từ 2 - 4 lần so với cây lương thực [15].
Hiện nay phong trào trồng cây ăn quả tăng nhanh và có chiều hướng phát triển mạnh, cây ăn quả cùng với một số cây công nghiệp, cây đặc sản khác đang được đánh giá là cây trồng quan trọng trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường sinh thái ở các tỉnh trung du miền núi. Từ những yêu cầu thực tại của xã hội, việc phát triển cây ăn quả cũng như những nghiên cứu nhằm đưa ra các biện pháp kỹ thuật tăng năng suất, chất lượng cây ăn quả là điều hết sức cần thiết, có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân. Các loài cây thuộc họ cam quýt, trong đó có citrus (cam, chanh, bưởi.…) là những cây có giá trị dinh dưỡng và cho hiệu quả kinh tế cao. Nhiều loài đang được trồng trên thế giới cho quả với các vị đặc trưng như: chua, ngọt và chua nhẹ, ngọt và rất ngọt đã gần như đáp ứng được nhu cầu thị hiếu rất khác nhau của người tiêu dùng ở mọi độ tuổi.
Chúng vừa dùng làm thức ăn bồi bổ sức khoẻ, lại dùng cho ăn kiêng, làm vị thuốc. Hiện nay một số vùng cam quýt đang có nguy cơ bị tàn phá bởi một số bệnh, nguyên nhân do virus và vi khuẩn gây nên, nhất là đối với các loại cây trồng lâu năm. Cây bưởi chiếm một vai trò tương đối quan trọng, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Nước ta có 1 n các vùng trồng bưởi nổi tiếng, như vùng đồng bằng sông Cửu Long với các giống bưởi như: Năm Roi, Da Xanh.…; Phú Thọ với giống bưởi Đoan Hùng; Hà Tĩnh với bưởi Phú Trạch.
Cây bưởi có đặc điểm thích nghi rộng. Từ thực tiễn sản xuất, thấy việc nghiên cứu đặc điểm nông sinh học, mối liên hệ của các đặc tính này đến năng suất, phẩm chất cũng như khả năng phát triển bưởi trên diện rộng là điều hết sức cần thiết. Thái Nguyên là tỉnh trung du miền núi phía Bắc của Việt Nam, có điều kiện sinh thái thích hợp với nhiều loài cây ăn quả khác nhau, trong đó có cây bưởi. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các giống bưởi trồng ở Thái Nguyên chủ yếu là giống địa phương cho năng suất, chất lượng cũng như mẫu mã chưa đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng của người dân.
Các giống bưởi có chất lượng cao được tiêu thụ tại địa phương được đưa từ các nơi khác tới. Xuất phát từ mục tiêu nâng cao chất lượng quả bưởi, góp phần đa dạng hóa giống bưởi trồng, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người làm vườn, tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm nông sinh học của một số giống bưởi đặc sản được trồng tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”. Mục đích của đề tài Xác định được đặc điểm nông sinh học của một số giống bưởi đặc sản: Da Xanh, Phúc Trạch, Năm Roi, Diễn, Đoan Hùng được trồng tại huyện Phú lương, tỉnh Thái Nguyên từ tháng 7/2010 đến tháng 6/2011; qua một năm theo dõi, xác định khả năng thích ứng tại địa phương phục vụ cho nghiên cứu và sản xuất. Yêu cầu của đề tài - Nghiên cứu được đặc điểm hình thái của các giống bưởi làm cơ sở phân biệt và nhận biết các giống; - Nghiên cứu khả năng sinh trưởng thông qua sinh trưởng của thân, cành, lá; - Nghiên cứu được mối tương quan C/N, đánh giá khả năng cho năng suất của giống bưởi Diễn; - Nghiên cứu quá trình sinh sản hữu tính liên quan đến khả năng đậu quả ở cây bưởi Phúc Trạch.
2 n Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Cam quýt được xếp vào loại cây ăn quả lâu năm, quá trình sinh trưởng chịu ảnh hưởng nhiều của các yếu tố nội tại và ngoại cảnh, như nhiệt độ, ánh sáng, đất đai, biểu hiện qua sinh trưởng, ra hoa kết quả, năng suất và phẩm chất quả. Tuỳ vào tuổi cây và điều kiện sinh thái nơi trồng trọt, trong chu kỳ sống một năm cam quýt thường ra 3 - 4 đợt lộc là lộc xuân, lộc hè, lộc thu, lộc đông. Lộc xuân thường là đợt lộc cho cành quả, một phần lộc hè, thu sẽ là cành mẹ làm cành quả năm sau.
Lộc đông sớm cũng có thể là cành mẹ của cành quả năm sau hoặc bổ sung một phần diện tích lá cho quang hợp [37] [25] [22]. Quá trình ra lộc ở cam quýt có liên quan nhiều đến hiện tượng ra quả cách năm và khả năng điều chỉnh cân đối giữa bộ phận dưới mặt đất và bộ phận trên mặt đất. Quá trình ra lộc của năm nay sẽ là tiền đề cho sự ra hoa kết quả của năm sau. Nếu có các biện pháp kỹ thuật hợp lý để điều khiển quá trình ra lộc sẽ hạn chế hoặc loại bỏ hoàn toàn hiện tượng ra quả cách năm, bồi dưỡng cành mẹ của cành quả năm sau, điều chỉnh cân đối giữa bộ phận dưới mặt đất và trên mặt đất, hạn chế sâu bệnh, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng của cam quýt [51].
Từ cơ sở khoa học này việc nghiên cứu quá trình ra lộc, mối liên hệ các đợt lộc trong năm nhằm có thêm các hiểu biết cơ bản, tiền đề của các biện pháp kỹ thuật là điều hết sức cần thiết. Với các loài cây ăn quả (trừ những giống cho quả không hạt) nguồn hạt phấn khác nhau ảnh hưởng rất lớn đến tỷ lệ đậu quả, số lượng hạt và cuối cùng là năng suất, chất lượng quả. Ở một số cây ăn quả như [13][23][27](32): Cây hồng (D. Kaki) có 2 nhóm giống chính, nhóm tự thụ phấn và nhúm giao phấn, với nhóm giao phấn khi cho tự thụ quả rất hay rụng, có thể rụng tới 100%.
Ở cây nho mối liên quan giữa quá trình tự thụ và thụ phấn cho đến việc tạo quả không hạt và tỷ lệ đậu quả là các quá trình có cơ chế khác nhau và rất phức tạp. Trong điều kiện Việt Nam có thể tiến hành các thí nghiệm tự thụ hoặc giao phấn với các 3 n nguồn hạt phấn khác nhau, nhằm xác định nguồn hạt phấn cho năng suất quả cao nhất góp phần nâng cao năng suất, chất lượng quả ở cam quýt. Nguồn gốc của cam quýt, lịch sử nghề trồng cam quýt và các vùng trồng cam quýt chủ yếu trên thế giới 2. Nguồn gốc và lịch sử trồng cam quýt trên thế giới Trong các loại cây ăn quả, cùng với cây nho, cây cam quýt có lịch sử trồng trọt lâu đời nhất.
Có nhiều báo cáo nói về nguồn gốc của cam quýt, phần lớn đều nhất trí rằng cam quýt có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua Himalaya Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippin, Malaysia, miền nam Indonecia hoặc kéo đến lục địa Úc [36] [28]. Những báo cáo gần đây nhận định rằng, tỉnh Vân Nam Trung Quốc có thể là nơi khởi nguyên của nhiều loài cam quýt quan trọng, tại đây có tìm thấy rất nhiều loài cam quýt hoang dại [36] [25]. Trước đây có một vài tờ báo cho rằng, loài chanh yên, phật thủ (Citrus medica) có thể có nguồn gốc ở Địa Trung Hải hoặc Bắc Phi, nhưng hiện nay điều này đó đã được sáng tỏ, Citrus medica có nguồn gốc tại miền Nam Trung Quốc, nhưng là loài cây ăn quả được mang đến trồng tại Địa Trung Hải và bắc Phi rất sớm, trước thế kỷ I sau Công Nguyên, những tài liệu cổ xưa có ghi chép loài cây ăn quả này ở bắc Phi đến mức làm nhiều người hiểu lầm chúng có nguồn gốc tại đây [45]. Các loài chanh vỏ mỏng (Lime.
Auranlifolia Swingle) được xác định có nguồn gốc ở miền Nam Trung Quốc và miền Tây Ấn Độ, sau đó các thuỷ thủ đầu tiên đến Ấn Độ đó mang về trồng ở châu Phi, Địa Trung Hải, châu Âu. Các loài chanh núm (Lemon, Citrus lemon) chưa xác định được nguồn gốc, nhưng những kỹ thuật di truyền hiện đại gần đây cho thấy có thể chanh núm là con lai tự nhiên giữa Citrus medica và Citrus Aurantifolia, chính vì vậy mà chanh có dạng hình thái trung gian giữa hai loại vừa kể trên. Chanh núm được xác định sử dụng như một loại quả sớm nhất vào năm 1150 ở bắc Phi, vùng biển Địa Trung Hải và châu Âu. Cam ngọt (Citrus Sinensis.L) được xác định có nguồn gốc ở miền Nam Trung Quốc, Ấn Độ và miền Nam Indonexia, sau đó cũng giống như loài Citrus medica được các thuỷ thủ và những người lính viễn chinh mang về trồng ở 4 n châu Âu.
Địa Trung Hải, châu Phi từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 17 [53]. Giống cam nổi tiếng thế giới “Washington Navel”, ở Việt Nam vẫn thường gọi là cam Navel được báo cáo là dạng đột biến tự nhiên từ một giống cam ngọt, giống này được phát hiện ở Bahia Brazil, lần đầu tiên trồng ở Úc năm 1824, ở Florida (Mỹ) năm 1835, ở Califolia năm 1870 và nó trở nên rất nổi tiếng ở Washington D. Sau đó giống Washington Navel được du nhập và trồng ở khắp các vùng trồng cam quýt trên thế giới. Các giống bưởi (Citrus grandis) được báo cáo có nguồn gốc ở Malaysia, Ấn Độ.
Một thuyền trưởng người ấn Độ có tên là Shaddock đã mang giống bưởi này trồng ở vùng biển Caribe, sau đó theo gót các thuỷ thủ bưởi được giới thiệu ở Palestin vào năm 900 sau Công Nguyên và ở Châu Âu sau thời gian đó [21]. Bưởi chùm (Citrus paradisis) được xác định là dạng đột biến hay dạng con lai tự nhiên của bưởi (Citrus grandis), nó xuất hiện sớm nhất ở vùng Barbadas miền Tây Ấn Độ, được trồng lần đầu tiên ở Florida Mỹ vào năm 1809 và trở thành một trong những sản phẩm quả chất lượng cao ở châu Mỹ.