Nghiên Cứu Đặc Điểm Ngôn Ngữ Pháp Luật Trong Tiếng Hán và Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu nghiên cứu đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ pháp luật trong tiếng hán và tiếng việt qua bộ luật hình sự, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Anh
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Minh Tiến
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Ngôn Ngữ Pháp Luật Trung Quốc và Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1. Tư liệu nghiên cứu
• 0.4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Điểm mới và ý nghĩa nghiên cứu của luận án
• 0.5.1. Điểm mới của luận án
• 0.5.2. Ý nghĩa nghiên cứu
• 0.6. Bố cục luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN NGÔN NGỮ PHÁP LUẬT VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến ngôn ngữ pháp luật
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu liên quan trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật ở Trung Quốc
• 1.1.3. Tình hình nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lý luận liên quan đến đề tài
• 1.2.1. Lý luận ngôn ngữ pháp luật
• 1.2.2. Đặc điểm văn bản pháp luật
• 1.2.3. Đặc điểm ngôn ngữ văn bản pháp luật
• 1.2.4. Bộ luật hình sự
• 1.2.5. Ngôn ngữ học đối chiếu
• 1.2.6. Đặc điểm từ ngữ tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.2.7. Giới thiệu đặc điểm câu tiếng Hán hiện đại
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 NƯỚC CỘNG HÒA NHÂN DÂN TRUNG HOA VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 2.1. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ phương thức kết hợp từ ngữ
• 2.1.1. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhìn từ góc độ phương thức kết hợp từ ngữ
• 2.1.2. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ phương thức kết hợp từ ngữ
• 2.1.3. Đối chiếu đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ phương thức kết hợp từ ngữ
• 2.2. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ nguồn gốc từ loại
• 2.2.1. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhìn từ góc độ nguồn gốc từ ngữ
• 2.2.2. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ nguồn gốc từ ngữ
• 2.2.3. Đối chiếu đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ nguồn gốc từ ngữ
• 2.3. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ từ loại
• 2.3.1. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhìn từ góc độ từ loại
• 2.3.2. Đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ từ loại
• 2.3.3. Đối chiếu đặc điểm từ ngữ trong Bộ luật hình sự Trung Quốc và Việt Nam nhìn từ góc độ từ loại
• 2.4. Thuật ngữ trong luật hình sự Trung - Việt
• 2.4.1. Khái quát về thuật ngữ tiếng Hán
• 2.4.2. Định nghĩa thuật ngữ chuyên ngành
• 2.4.3. Thuật ngữ chuyên ngành pháp luật
• 2.4.4. Thuật ngữ luật hình sự
• 2.5. Đối chiếu đặc điểm dùng từ trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CÂU TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 NƯỚC CỘNG HÒA NHÂN DÂN TRUNG HOA VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 3.1.1. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhìn từ góc độ cấu trúc câu
• 3.1.2. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhìn từ góc độ chức năng ngữ khí của câu
• 3.1.3. Các loại câu thường gặp trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
• 3.2. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
• 3.2.1. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ cấu trúc câu
• 3.2.2. Đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam nhìn từ góc độ chức năng ngữ khí của câu
• 3.2.3. Các loại câu thường gặp trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
• 3.3. Đối chiếu đặc điểm câu trong Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và Bộ luật hình sự năm 2015 nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
• 3.3.1. Điểm tương đồng
• 3.3.2. Điểm khác biệt
• 4. CHƯƠNG 4: VẤN ĐỀ DỊCH HÁN - VIỆT NGÔN NGỮ PHÁP LUẬT
• 4.1. Lý luận dịch thuật
• 4.1.1. Định nghĩa dịch thuật
• 4.1.2. Tiêu chuẩn dịch thuật
• 4.1.3. Nguyên tắc dịch thuật
• 4.1.4. Phương pháp dịch thuật
• 4.1.5. Các loại hình dịch thuật
• 4.2. Dịch Hán - Việt ngôn ngữ pháp luật
• 4.2.1. Dịch Hán - Việt thuật ngữ pháp luật
• 4.2.2. Dịch tên tội danh
• 4.3. Một số kiến nghị về dịch ngôn ngữ pháp luật
• 4.3.1. Dịch Hán - Việt văn bản pháp luật
• 4.3.2. Một số vấn đề trong dịch câu phức
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Pháp Luật Trung Quốc Việt Nam

Ngôn ngữ pháp luật là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành mới nổi, tập trung vào việc ứng dụng ngôn ngữ trong lĩnh vực pháp luật. Nghiên cứu này có giá trị ứng dụng to lớn trong thực tiễn, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm tính chính xác và hiệu quả của hoạt động pháp luật. Nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật ở nước ngoài tương đối phát triển. Tại Trung Quốc và Việt Nam, nghiên cứu về ngôn ngữ pháp luật đã trở thành một xu hướng trong những năm gần đây. Các học giả đã thảo luận nhiều về các vấn đề khó khăn như việc xây dựng hệ thống ngành học ngôn ngữ pháp luật và đặc biệt chú trọng đến nghiên cứu ngôn ngữ lập pháp. Các hệ thống pháp luật của các quốc gia cũng có thể được coi là lịch sử ngôn ngữ pháp luật của họ. Lịch sử pháp luật của cả phương Đông và phương Tây chứng minh rằng sự phát triển của bất kỳ hệ thống pháp luật nào, từ khi hình thành đến khi hoàn thiện cuối cùng, đều tiếp thu những thành phần có lợi của các hệ thống pháp luật khác, bao gồm việc du nhập các thuật ngữ pháp lý và ngôn ngữ hàng ngày của các hệ thống pháp luật khác.

1.1. Nghiên cứu Ngôn Ngữ Pháp Luật trên Thế Giới Tổng Quan

Sự quan tâm của xã hội loài người đối với vấn đề ngôn ngữ pháp luật có thể bắt nguồn từ thế kỷ 19. Học giả người Mỹ W. Robinson, trong quá trình nghiên cứu, đã thảo luận chi tiết về các vấn đề áp dụng từ ngữ và các đặc điểm của phong cách trong phạm trù ngôn ngữ pháp luật, và đã hình thành nên tác phẩm 'Forensic Oratory' (1898). Giới học thuật thường cho rằng nó đã tiên phong trong nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật. Hattenhawer, trong quá trình nghiên cứu về ngôn ngữ pháp luật, đã viết cuốn 'Lịch sử ngôn ngữ pháp luật và ngôn ngữ luật định của Đức' (1968). Trong quá trình nghiên cứu này, ông tập trung vào ngôn ngữ Đức làm đối tượng nghiên cứu, tập trung thảo luận về trạng thái phát triển của ngôn ngữ pháp luật Đức và các yêu cầu kiểm soát của chính phủ Đức đối với ngôn ngữ pháp luật trong các giai đoạn khác nhau.

1.2. Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Pháp Luật Tại Trung Quốc Khởi Đầu

Đối với Trung Quốc, ngôn ngữ pháp luật đã bước đầu phát triển. Nghiên cứu của Trung Quốc trong lĩnh vực này bắt đầu từ những năm 1980. Trong giai đoạn đầu của nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật, các nhà nghiên cứu đến từ các chuyên gia và học giả trong các lĩnh vực khác nhau của giới luật học. Đồng thời, một số học giả cũng đến từ giới ngôn ngữ học Trung Quốc. Các công trình nghiên cứu tương ứng cũng tập trung nhiều vào việc sử dụng cụ thể các từ ngữ ngôn ngữ pháp luật. Các nghiên cứu về thuật ngữ pháp lý và lịch sử phát triển của ngôn ngữ pháp luật cũng đã được đề cập. Nhưng đối với định hướng phát triển ngành, vẫn còn một sự mơ hồ nhất định. Phạm vi nghiên cứu tương đối hẹp, và kết quả nghiên cứu tương đối đơn lẻ về mặt hình thức.

II. Phân Tích Đặc Điểm Ngôn Ngữ Pháp Luật Vấn Đề Thách Thức

Để nâng cao trình độ tổng thể của ngôn ngữ pháp luật, nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật chắc chắn là một công việc không thể bỏ qua. Thông qua nghiên cứu chuyên môn về pháp luật, có thể tổng kết kinh nghiệm, làm rõ nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật, thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt văn hóa và cách diễn đạt giữa pháp luật Trung Quốc và pháp luật Việt Nam. Việc dịch thuật và giải thích pháp luật đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả hai hệ thống pháp luật và khả năng diễn đạt chính xác ý nghĩa pháp lý.

2.1. Tính Chuyên Môn và Tính Đại Chúng của Ngôn Ngữ Pháp Luật

Tính chuyên môn của ngôn ngữ pháp luật đòi hỏi người sử dụng phải có kiến thức sâu rộng về pháp lý, trong khi tính đại chúng yêu cầu ngôn ngữ phải dễ hiểu đối với mọi người. Sự cân bằng giữa hai yếu tố này là một thách thức không nhỏ. Sự khác biệt về hệ thống pháp luật giữa Trung Quốc và Việt Nam cũng ảnh hưởng đến việc đối chiếu và so sánh ngôn ngữ pháp luật của hai nước. Cần phải xem xét các yếu tố lịch sử, văn hóa và xã hội để hiểu rõ hơn về sự khác biệt này.

2.2. Khó khăn trong Dịch Thuật Thuật Ngữ Pháp Lý Trung Việt

Việc dịch thuật thuật ngữ pháp lý từ tiếng Trung sang tiếng Việt và ngược lại gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về cấu trúc ngôn ngữ, văn hóa và hệ thống pháp luật. Người dịch cần phải có kiến thức chuyên sâu về cả hai ngôn ngữ và hệ thống pháp luật để đảm bảo tính chính xác và phù hợp của bản dịch. Bên cạnh đó, việc đảm bảo tính nhất quán của thuật ngữ trong các văn bản pháp luật cũng là một vấn đề quan trọng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đối Chiếu Ngôn Ngữ Pháp Luật Trung Việt

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ pháp luật Trung Quốc và Việt Nam có thể sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phương pháp so sánh, phương pháp phân tích ngữ nghĩa, phương pháp phân tích diễn ngôn và phương pháp phân tích hệ thống. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp đạt được kết quả nghiên cứu toàn diện và sâu sắc. Dữ liệu nghiên cứu có thể bao gồm các văn bản pháp luật, các bản dịch pháp lý, các bài viết nghiên cứu và các tài liệu liên quan khác.

3.1. So Sánh Cấu Trúc Ngữ Pháp và Từ Vựng Pháp Luật

So sánh cấu trúc ngữ pháp và từ vựng pháp luật của tiếng Trung và tiếng Việt để xác định những điểm tương đồng và khác biệt. Ví dụ, so sánh cách sử dụng các loại câu khác nhau trong văn bản pháp luật và cách diễn đạt các khái niệm pháp lý quan trọng. Phân tích cách các thuật ngữ pháp lý được hình thành và sử dụng trong mỗi ngôn ngữ.

3.2. Phân Tích Ngữ Nghĩa và Diễn Ngôn trong Văn Bản Pháp Luật

Phân tích ngữ nghĩa và diễn ngôn trong văn bản pháp luật để hiểu rõ hơn về ý nghĩa và mục đích của các quy định pháp luật. Nghiên cứu cách các quy định pháp luật được diễn đạt và giải thích trong thực tế. Phân tích cách các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến cách hiểu và áp dụng pháp luật.

3.3. Phân Tích Hệ Thống Pháp Luật và Ảnh Hưởng Ngôn Ngữ

Phân tích hệ thống pháp luật của Trung Quốc và Việt Nam để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa pháp luật và ngôn ngữ. Nghiên cứu cách các hệ thống pháp luật khác nhau ảnh hưởng đến cách diễn đạt và hiểu pháp luật. Phân tích vai trò của ngôn ngữ trong việc xây dựng, thực thi và giải thích pháp luật.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Dịch Thuật Giảng Dạy Ngôn Ngữ Pháp Luật

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm dịch thuật pháp lý, giảng dạy ngôn ngữ pháp luật, xây dựng hệ thống thuật ngữ pháp lý song ngữ và cải thiện chất lượng văn bản pháp luật. Việc hiểu rõ sự khác biệt và tương đồng giữa ngôn ngữ pháp luật Trung Quốc và Việt Nam sẽ giúp cải thiện hiệu quả giao tiếp và hợp tác trong lĩnh vực pháp luật.

4.1. Nâng Cao Chất Lượng Dịch Thuật Pháp Lý Trung Việt

Cung cấp các hướng dẫn và công cụ hỗ trợ cho người dịch pháp lý trong việc dịch thuật chính xác và hiệu quả. Xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ pháp lý song ngữ để đảm bảo tính nhất quán và chính xác của bản dịch. Tổ chức các khóa đào tạo và bồi dưỡng nghiệp vụ cho người dịch pháp lý.

4.2. Cải Thiện Phương Pháp Giảng Dạy Ngôn Ngữ Chuyên Ngành Luật

Phát triển các tài liệu giảng dạy phù hợp với đặc điểm của ngôn ngữ pháp luật Trung Quốc và Việt Nam. Sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực để khuyến khích sinh viên tham gia vào quá trình học tập. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa và thực tế để giúp sinh viên làm quen với môi trường pháp lý thực tế.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Ngôn Ngữ Pháp Luật

Nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật Trung Quốc và Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng và có nhiều tiềm năng phát triển. Việc tiếp tục nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động pháp luật và tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Các hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc phân tích sự ảnh hưởng của ngôn ngữ đến quá trình giải thích pháp luật, nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật trong các lĩnh vực cụ thể như luật kinh tế, luật môi trường, và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật pháp lý tự động.

5.1. Phân Tích Ảnh Hưởng của Ngôn Ngữ Đến Giải Thích Pháp Luật

Nghiên cứu cách ngôn ngữ được sử dụng trong các văn bản pháp luật ảnh hưởng đến cách chúng được giải thích và áp dụng. Phân tích vai trò của ngữ cảnh và ý định của nhà làm luật trong quá trình giải thích pháp luật. Nghiên cứu cách các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến cách hiểu và giải thích pháp luật.

5.2. Phát Triển Công Cụ Hỗ Trợ Dịch Thuật Pháp Lý Tự Động

Nghiên cứu và phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật pháp lý tự động dựa trên trí tuệ nhân tạo và học máy. Xây dựng cơ sở dữ liệu thuật ngữ pháp lý song ngữ và đa ngôn ngữ. Phát triển các thuật toán để tự động nhận dạng và dịch thuật các thuật ngữ pháp lý và các cấu trúc câu phức tạp trong văn bản pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ pháp luật giữa tiếng Hán và tiếng Việt là một hướng đi mang tính tiên phong trong bối cảnh ngôn ngữ học pháp luật (Forensic Linguistics / 法律语言学) đang khẳng định vị thế như một ngành khoa học liên ngành then chốt. Được bảo vệ tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội bởi tác giả Nguyễn Ngọc Anh (chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, mã số 9220204.01) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Phạm Minh Tiến và TS. Nguyễn Thị Thu Hà, luận án "Nghiên cứu đối chiếu đặc điểm ngôn ngữ pháp luật trong tiếng Hán và tiếng Việt (Qua Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 2015 và Bộ luật Hình sự nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam 2015)" đã thiết lập một hệ thống phân tích đối chiếu toàn diện ở cả bốn bình diện: từ vựng - hình thái, thuật ngữ định danh tội danh, cú pháp văn bản quy phạm và lý thuyết chuyển dịch pháp luật song ngữ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước thời điểm luận án được công bố nằm ở chỗ các công trình nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật tại Việt Nam (như nghiên cứu của Nguyễn Văn Khang, 1987, 2002, 2006; Lê Hùng Tiến, 1999; Phạm Quỳnh Sơn, 2012; Hoàng Ngọc Nguyễn Hồng, 2016) và Trung Quốc (như Vương Khiết / 王洁, 1999; Đỗ Kim Bảng / 杜金榜, 2004; Ngô Vĩ Bình / 吴伟平, 2002) chủ yếu tiếp cận theo hướng mô tả phong cách hành chính - công vụ đơn ngữ, phân tích thuật ngữ công an biệt lập hoặc tiếp cận thuần túy từ góc độ thủ tục tư pháp mà thiếu một khung đối chiếu định lượng - cấu trúc chuyên sâu trên văn bản luật thực định.

Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu và 3 giả thuyết cốt lõi:

• RQ1: Các đặc điểm cấu tạo từ và nguồn gốc từ vựng trong Bộ luật Hình sự Trung Quốc 2015 và Bộ luật Hình sự Việt Nam 2015 thể hiện quy luật ngôn ngữ học nào?
• RQ2: Hệ thống thuật ngữ pháp lý hình sự và tên gọi tội danh giữa hai ngôn ngữ tương đồng và dị biệt như thế nào về mặt ngữ nghĩa và hình thái?
• RQ3: Cấu trúc cú pháp (đơn cú, phức cú) và chức năng ngữ khí mệnh lệnh/trần thuật được phân bổ với tần suất và mô hình ra sao trong văn bản quy phạm hình sự của hai quốc gia?
• RQ4: Những rào cản và nguyên tắc chuyển dịch tương đương nào chi phối quá trình dịch thuật ngôn ngữ pháp luật Hán - Việt?
• H1: Mặc dù tiếng Việt và tiếng Hán thuộc hai loại hình ngôn ngữ đơn lập có tiếp xúc lịch sử sâu rộng, văn bản luật hình sự tiếng Việt vẫn duy trì tính đối xứng cấu trúc với tiếng Hán thông qua lớp từ gốc Hán chiếm ưu thế tuyệt đối.
• H2: Tần suất xuất hiện của câu phức điều kiện - giả thiết (Hypothetical-Conditional Complex Sentences) chiếm tỷ trọng áp đảo trong cấu trúc chế tài của cả hai bộ luật nhằm bảo đảm tính xác định của quy phạm pháp luật hình sự.
• H3: Sự bất tương thích về phạm vi ngoại diên của thuật ngữ pháp lý thông thường và thuật ngữ pháp lý chuyên ngành là nguyên nhân chính dẫn đến sai lệch trong dịch thuật tư pháp song ngữ.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp thuyết Ngôn ngữ học đối chiếu (Contrastive Linguistics) khởi xướng bởi Whorf (1941), Fries (1945), Robert Lado (1957) và phát triển bởi Triệu Nguyên Nhiệm (赵元任, 1980), Vương Cúc Toàn (王菊全, 2011), kết hợp với Lý thuyết Diễn ngôn Pháp lý (Legal Discourse Theory) của David Mellinkoff (1963), Peter Goodrich (1987) và Deborah Cao (2007). Phạm vi khảo sát bao quát toàn bộ 252 điều khoản của Bộ luật Hình sự CHND Trung Hoa (sửa đổi 2015) và toàn văn Bộ luật Hình sự CHXHCN Việt Nam (2015) gồm 24 chương, 342 điều (Phần chung: 10 chương, 77 điều; Phần các tội phạm: 14 chương, 265 điều). Ý nghĩa khoa học đột phá của nghiên cứu là lần đầu tiên cung cấp bức tranh định lượng hoàn chỉnh với 13 bảng số liệu thống kê chi tiết về cấu trúc từ, lớp từ, mô hình câu và thuật ngữ hình sự Hán - Việt.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật quốc tế ghi nhận mốc khởi đầu từ công trình Forensic Oratory (1898) của W. Robinson, tiếp nối bởi khảo cứu lịch sử ngôn ngữ văn bản quy phạm Đức của Hattenhauer (1968: Zur Geschichte der deutschen Rechts- und Gesetzessprache), và công trình kinh điển The Language of the Law của David Mellinkoff (1963). Mellinkoff đã hệ thống hóa nguồn gốc, cấu trúc và đặc tính cổ xưa, trang trọng của ngôn ngữ pháp lý thông luật (Common Law). Đến thập niên 1980-1990, Peter Goodrich (1987: Legal Discourse) và Deborah Cao (2007: Translating Law) đã chuyển dịch trọng tâm sang phân tích ngữ dụng học, ngữ nghĩa học và dịch thuật học pháp lý so sánh. Hiệp hội Ngôn ngữ học Pháp lý Quốc tế ra đời cùng các học giả như Malcolm Coulthard, Peter French, Judith Levi và Diana Eades đã đưa ngôn ngữ học pháp lý vào phục vụ trực tiếp công tác tư pháp, giám định và lập pháp.

Tại Trung Quốc, nghiên cứu ngôn ngữ pháp lý phát triển mạnh từ thập niên 1980 với các công trình của Trần Cảnh (陈炯, 1999), Vương Khiết (王洁, 1999), Đỗ Kim Bảng (杜金榜, 2004), Tôn Di Trinh (孙懿珍, 1997), Liêu Mỹ Trân (廖美珍, 2003) và Tạ Huy (谢晖, 2003: Truy vấn ý nghĩa của pháp luật). Giới học giả Trung Quốc phân chia ranh giới rõ rệt giữa nghiên cứu ngữ dụng tư pháp (thẩm vấn, tranh tụng) và ngôn ngữ lập pháp thuần túy.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu phong cách học của Cù Đình Tú (1983), Đinh Trọng Lạc và Nguyễn Thái Hòa (1998), Nguyễn Hữu Đạt (2001) xếp văn bản luật vào phong cách hành chính - công vụ với hai chức năng chủ đạo: thông báo và mệnh lệnh. Nguyễn Văn Khang (1987, 2002, 2006) là người đặt nền móng nghiên cứu ngôn ngữ pháp luật thực nghiệm. Luận án tiến sĩ của Lê Hùng Tiến (1999: Một số đặc điểm ngôn ngữ pháp luật tiếng Việt qua Bộ luật Dân sự và Hình sự) và luận văn thạc sĩ của Phạm Quỳnh Sơn (2012) về thuật ngữ hình sự đã mở ra hướng khảo sát đối chiếu, song chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp hoặc so sánh Việt - Anh.

Trong bức tranh tổng quan đó, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

1. Quan điểm hòa tan phong cách: Coi ngôn ngữ pháp luật chỉ là một biến thể thông thường của phong cách hành chính - công vụ, không cần xây dựng hệ lý thuyết riêng.
2. Quan điểm độc lập hóa ngành: Khẳng định ngôn ngữ pháp luật (Legal Language) có cương vị độc lập với tính chuẩn xác tuyệt đối, cấu trúc logic nghiêm ngặt và tính quyền lực cưỡng chế khác biệt hoàn toàn với văn bản hành chính thông thường.

Luận án của Nguyễn Ngọc Anh định vị chính xác vào giao điểm của luồng quan điểm thứ hai, lấp đầy khoảng trống đối chiếu văn bản quy phạm hình sự mới nhất (năm 2015) của hai nước. Khi đặt cạnh hai nghiên cứu quốc tế điển hình – công trình của Hattenhauer (1968) về quá trình điển chế hóa tiếng Đức và nghiên cứu của Deborah Cao (2007) về dịch thuật pháp lý đa ngữ – luận án đã chứng minh được tính đặc thù của vùng văn hóa đồng văn chữ Hán trong việc kiến tạo diễn ngôn pháp lý hiện đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu của Robert Lado (1957) và lý thuyết diễn ngôn pháp lý của Peter Goodrich (1987) khi áp dụng vào cặp ngôn ngữ Hán - Việt. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa bản thể ngôn ngữ và bản thể pháp luật, thể hiện qua 4 luận điểm lý thuyết (Propositions):

• Mệnh đề P1: Tính xác định của tội danh và hình phạt quy định tính đơn nghĩa triệt để của cấu trúc từ ngữ; không gian ngữ nghĩa của thuật ngữ pháp lý hình sự không cho phép tồn tại tính mơ hồ ngoài tầm kiểm soát của nhà lập pháp.
• Mệnh đề P2: Quá trình vay mượn và hội nhập từ vựng gốc Hán trong tiếng Việt tạo ra sự tương đồng cao về mặt cấu tạo từ ghép chính phụ và đẳng lập, song sự biến đổi trật tự ngữ pháp nội tại của tiếng Việt vẫn duy trì tính độc lập loại hình.
• Mệnh đề P3: Cấu trúc phức cú điều luật hình sự phản ánh trực tiếp cấu trúc logic của quy phạm pháp luật (Giả định - Quy định - Chế tài), trong đó mệnh đề điều kiện đóng vai trò thiết lập khung hành vi phạm tội.
• Mệnh đề P4: Sự chuyển dịch ranh giới giữa "ngôn ngữ thông thường" và "ngôn ngữ chuyên ngành" đòi hỏi một mô hình tương đương dịch thuật đa cấp độ, vượt qua giới hạn của phép dịch nghĩa từ đối từ.

Về mặt lý thuyết, tác giả đã giải quyết thỏa đáng vấn đề phân định giữa "ngôn ngữ pháp học" (Jurisprudential Language / 法学语言) và "ngôn ngữ pháp luật" (Statutory Language / 法律语言). Luận án trích xuất luận điểm khoa học chuẩn xác:

"‘法学’是以法律现象为研究对象的各种科学活动及其认识成果的总称...‘法学语言’是法学理论思维层面的语言，是总概念；‘法律语言’则是法律制度层面的语言，是属概念" (Nguyễn Ngọc Anh, 2018: 3-4).

Như vậy, pháp học là "Đạo" (tư duy lý luận tổng quát), còn ngôn ngữ pháp luật là "Khí" (công cụ thể chế hóa quy tắc xử sự mang tính cưỡng chế).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: Ngữ pháp cấu trúc - chức năng (Structural-Functional Grammar của Hoàng Bá Vinh / 黄伯荣, Tôn Đức Kim / 孙德金, Hình Phúc Nghĩa / 邢福义, Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban), Ngôn ngữ học đối chiếu (Contrastive Linguistics), và Lý thuyết Dịch thuật chuyên ngành.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: chỉ áp dụng cho ngôn ngữ văn bản quy phạm pháp luật thành văn dạng viết (Statutory Legal Texts), không mở rộng sang ngôn ngữ tranh tụng miệng tại phiên tòa hoặc biên bản điều tra khẩu ngữ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận khách quan và phương pháp luận thực chứng (Positivism) kết hợp với phân tích diễn ngôn cấu trúc. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level Design) được triển khai qua 4 cấp độ phân tích tương liên:

1. Cấp độ 1 (Hình thái - Từ vựng): Khảo sát cấu thức tổ hợp từ tố, phương thức tạo từ (từ ghép đẳng lập, chính phụ, bổ sung, chiết trung), phân loại thực từ - hư từ.
2. Cấp độ 2 (Hệ thống Thuật ngữ): Tách chiết và phân loại thuật ngữ định danh pháp lý và thuật ngữ định tội danh hình sự.
3. Cấp độ 3 (Cú pháp - Ngữ khí): Phân tích kết cấu câu đơn, câu phức, chức năng biểu đạt ngữ khí (mệnh lệnh, cấm đoán, cho phép, trần thuật).
4. Cấp độ 4 (Dịch thuật học ứng dụng): Thiết lập mô hình chuyển dịch tương đương ngữ nghĩa - cú pháp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm toàn bộ câu chữ trong hai bộ luật hình sự năm 2015 của Trung Quốc và Việt Nam. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua các bước chuẩn hóa:

• Trích xuất ngữ liệu (Corpus Extraction): Lập bảng danh mục toàn bộ các điều luật thực định, mã hóa từng điều luật theo chương mục.
• Phân loại cấu trúc (Structural Coding): Sử dụng các tiêu chí ngữ pháp cấu trúc của tiếng Hán hiện đại (theo Hoàng Bá Vinh, Triệu Nguyên Nhiệm) và tiếng Việt (theo Đỗ Hữu Châu, Diệp Quang Ban) để gán nhãn từ loại và mô hình câu.
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Data Triangulation: Đối chiếu chéo giữa văn bản luật gốc, các văn bản giải thích tư pháp và từ điển chuyên ngành hình sự của hai nước.
  • Method Triangulation: Kết hợp phương pháp thống kê định lượng tần suất, phương pháp miêu tả cấu trúc ngữ nghĩa và phương pháp so sánh đối chiếu (Contrastive Analysis).
  • Investigator Triangulation: Tham vấn chuyên gia tư pháp và giảng viên ngôn ngữ học đầu ngành để xác minh độ tin cậy của việc phân loại thuật ngữ.

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu được tổng hợp thành 13 bảng định lượng có độ tin cậy cao, phân bố xuyên suốt luận án:

Bảng số	Nội dung thống kê định lượng	Phạm vi khảo sát
Bảng 1 & 2	Phương thức kết hợp từ ngữ trong luật hình sự	BLHS Trung Quốc & BLHS Việt Nam
Bảng 3 & 4	Phân bố nguồn gốc từ ngữ (Từ thuần, từ mượn/gốc Hán)	BLHS Trung Quốc & BLHS Việt Nam
Bảng 5 & 6	Tỷ lệ phân bố các từ loại (Danh từ, Động từ, Tính từ...)	BLHS Trung Quốc & BLHS Việt Nam
Bảng 8 & 9	Danh mục và tần suất thuật ngữ chuyên ngành hình sự	BLHS Trung Quốc & BLHS Việt Nam
Bảng 9 & 10	Thống kê các kiểu câu phân theo mục đích nói và ngữ khí	BLHS Trung Quốc (252 điều)
Bảng 11 & 12	Phân loại câu theo cấu trúc và các dạng phức cú	BLHS Việt Nam (342 điều)
Bảng 13	Tỷ lệ sử dụng các loại câu theo chức năng ngữ khí	BLHS Việt Nam

Quá trình kiểm tra độ vững (robustness check) được thực hiện bằng cách đối chiếu các cấu trúc câu phức của BLHS 2015 với các phiên bản luật hình sự trước đó (Trung Quốc 1997, Việt Nam 1985/1999) nhằm loại trừ các biến thiên ngẫu nhiên về phong cách lập pháp qua các thời kỳ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự thống trị của từ gốc Hán trong văn bản luật hình sự Việt Nam: Kết quả thống kê định lượng tại Bảng 3, 4, 5, 6 chỉ ra rằng, trong khi BLHS Trung Quốc sử dụng 100% từ ngữ Hán hiện đại với cấu trúc từ ghép 2 âm tiết chiếm đa số tuyệt đối, thì BLHS Việt Nam có trên 75% hệ thống thuật ngữ pháp lý hình sự là từ gốc Hán (từ Hán-Việt). Lớp từ này đảm bảo tính trang trọng (庄严性), trừu tượng và chuẩn xác cao.

Thứ hai, tính bất đối xứng trong trật tự từ ghép chính phụ: Nghiên cứu chỉ ra sự phân hóa cấu trúc sâu sắc: trong tiếng Hán, từ ghép chính phụ luôn tuân thủ nguyên tắc "tu sức ngữ đứng trước, trung tâm ngữ đứng sau" (ví dụ: 刑罚 - hình phạt, 死刑 - tử hình, 故意杀人 - cố ý sát nhân); ngược lại, trong tiếng Việt, từ ghép thuần Việt và thuật ngữ gốc Hán đã Việt hóa tuân theo trật tự "trung tâm ngữ đứng trước, định ngữ đứng sau" (ví dụ: bào chữa viên, người phạm tội, tình tiết giảm nhẹ). Sự khác biệt vị trí này là nguồn gốc phổ biến nhất gây lỗi dịch ngược (receptive translation errors).

TIẾNG HÁN (Tu sức ngữ TRƯỚC Trung tâm ngữ):
[ Tu sức / Bổ nghĩa ]  +  [ Trung tâm ngữ ]
     故意 (Cố ý)       +    杀人 (Sát nhân)   ===> 故意杀人 (Tội cố ý giết người)
     附加 (Phụ gia)    +    刑 (Hình)         ===> 附加刑 (Hình phạt bổ sung)

TIẾNG VIỆT (Trung tâm ngữ TRƯỚC Định ngữ):
[ Trung tâm ngữ ]  +  [ Định ngữ / Tu sức ]
    Người          +    phạm tội              ===> Người phạm tội
    Hình phạt      +    bổ sung               ===> Hình phạt bổ sung

Thứ ba, sự tương đồng vượt trội của mô hình phức cú giả thiết - điều kiện: Số liệu từ Bảng 9, 10, 11, 12 chứng minh rằng trên 80% điều luật quy định tội danh và khung hình phạt ở cả hai bộ luật đều được tổ chức dưới dạng câu phức giả thiết - kết quả (Hypothetical-Conditional Sentences).

• Tiếng Hán áp dụng cấu trúc định hình: [Chủ thể/Hành vi] + 的 (hoặc 有...情形之一的)，处 + [Mức hình phạt].
• Tiếng Việt áp dụng cấu trúc tương ứng: Người nào + [Hành vi vi phạm] + thì bị phạt + [Biện pháp hình phạt]. Cả hai cấu trúc này đều triệt tiêu chức năng ngữ khí nghi vấn hay cảm thán, tập trung tuyệt đối vào ngữ khí trần thuật mang tính mệnh lệnh bắt buộc (Imperative-Declarative).

Thứ tư, tính cô đọng của hệ thống thành ngữ bốn chữ (Tứ tự cách - 四字格): Văn bản luật Trung Quốc kế thừa và duy trì mật độ cao các cụm từ cố định bốn chữ có sức biểu đạt pháp lý mạnh mẽ như: 徇私舞弊 (tuần tư vũ bệ - vì tư lợi mà làm sai), 寻衅滋事 (tầm khiêu tư sự - gây rối trật tự), 贪赃枉法 (tham tang uổng pháp), 机毁人亡 (cơ hủy nhân vong). Luận án chỉ ra rằng tiếng Việt không thể dịch thô từng chữ mà phải chuyển dịch tương đương sang các cụm từ hành vi cụ thể tương ứng trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

Thứ năm, sự phân biệt ranh giới ngoại diên thuật ngữ: Tác giả phát hiện nhiều cặp thuật ngữ Hán - Việt tuy cùng tự dạng Hán tự nhưng có nội hàm pháp lý khác biệt do quy định của hai nhà nước. Luận án trích dẫn nhận định sâu sắc của Peter Tiersma và Laurence L. Solan:

“对于法律而言，其产生、形成与发展，客观而言均是借助于语言而予以实现的。因此对于法律职业人员而言，必须对承载法律的语言予极大关注” (Dẫn theo Nguyễn Ngọc Anh, 2018: 7).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án mở rộng đường biên lý thuyết của Ngôn ngữ học đối chiếu khu vực Đông Á, xác nhận luận điểm của Triệu Nguyên Nhiệm (1980):

  “所谓语言学理论, 实际上就是语言学的比较, 是世界各民族语言综合比较研究得出的科学结论” (Dẫn theo Nguyễn Ngọc Anh, 2018: 31).

• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước chuẩn hóa trong xử lý ngữ liệu lập pháp song ngữ, có khả năng chuyển giao cho các nghiên cứu đối chiếu luật Dân sự, Thương mại, Hành chính.
• Về mặt thực tiễn tư pháp: Cung cấp cẩm nang tra cứu và chuẩn hóa thuật ngữ cho lực lượng thực thi pháp luật, an ninh biên giới, viện kiểm sát và tòa án trong các vụ án hình sự có yếu tố Trung Quốc.
• Về chính sách và lập pháp: Đóng góp cơ sở ngôn ngữ học cho việc đàm phán, ký kết các Hiệp định tương trợ tư pháp, dẫn độ tội phạm giữa Việt Nam và Trung Quốc, loại bỏ các bẫy ngữ nghĩa (semantic pitfalls) trong văn bản điều ước.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn ngữ liệu thành văn: Nghiên cứu chỉ tập trung vào văn bản luật thực định (Bộ luật Hình sự 2015), chưa khảo cứu ngữ liệu diễn ngôn tranh tụng trực tiếp tại tòa án (Courtroom Discourse) và khẩu ngữ thẩm vấn can phạm.
2. Giới hạn lát cắt đồng đại: Luận án tập trung vào lát cắt đồng đại năm 2015, chưa đi sâu phân tích lịch đại sự biến đổi thuật ngữ qua các thời kỳ sửa đổi luật hình sự (như BLHS Trung Quốc 1979, 1997 và BLHS Việt Nam 1985, 1999).
3. Giới hạn loại hình ngành luật: Nghiên cứu chỉ khu biệt trong luật hình sự, chưa đối chiếu so sánh với luật dân sự, luật tố tụng hay luật kinh tế.
4. Giới hạn công cụ xử lý tự động: Quá trình thống kê dữ liệu chủ yếu dựa trên thao tác thủ công kết hợp bảng biểu miêu tả, chưa ứng dụng sâu các thuật ngữ NLP (Natural Language Processing) và phần mềm khai phá văn bản tự động.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) được định hình qua 4 hướng:

• Hướng 1: Xây dựng Song ngữ Corpus Pháp luật Hán - Việt (Bilingual Sino-Vietnamese Legal Parallel Corpus) ứng dụng học máy và trí tuệ nhân tạo.
• Hướng 2: Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ thẩm vấn tư pháp (Interrogation Language) giữa công an Việt Nam và Trung Quốc.
• Hướng 3: Phân tích ngữ dụng học của các hành vi ngôn ngữ (Speech Acts) trong tranh tụng hình sự song ngữ.
• Hướng 4: Mở rộng đối chiếu hệ thống định danh tội danh sang nhóm các quốc gia sử dụng chữ Hán khác như Singapore hay vùng lãnh thổ Đài Loan.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình tham khảo nền tảng cho các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, Ngôn ngữ học Ứng dụng và Luật học So sánh tại Việt Nam.
• Chuyển đổi thực tiễn ngành Công an & Tư pháp: Trực tiếp nâng cao năng lực ngôn ngữ nghiệp vụ cho cán bộ an ninh, cảnh sát điều tra, biên phòng trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao và tội phạm ma túy qua biên giới Việt - Trung.
• Hoàn thiện chính sách pháp luật: Cung cấp luận cứ khoa học để Ban soạn thảo các văn bản quy phạm pháp luật và cơ quan dịch thuật nhà nước chuẩn hóa các bản dịch công báo đối ngoại.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu tối đa các sai sót tư pháp do rào cản bất đồng ngôn ngữ trong quá trình xử lý can phạm nước ngoài, bảo đảm quyền con người và tính nghiêm minh của pháp luật.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên: Tiếp cận một khung phân tích đối chiếu ngôn ngữ pháp lý chuẩn mực, hệ thống số liệu định lượng phong phú và danh mục tài liệu tham khảo Hán - Việt - Anh toàn diện.
• Cán bộ tư pháp, Kiểm sát viên, Thẩm phán: Nắm vững cấu trúc logic của điều luật, hiểu rõ sự tương đồng và dị biệt của các yếu tố cấu thành tội phạm trong văn bản luật Trung Quốc để áp dụng tương trợ tư pháp chuẩn xác.
• Biên phiên dịch viên pháp lý: Làm chủ nguyên tắc chuyển dịch thuật ngữ hình sự và phức cú điều luật, tránh các lỗi diễn đạt sai lệch bản chất pháp lý.
• Cơ quan Lập pháp: Tham khảo kỹ thuật lập pháp, cách thức sử dụng từ ngữ chính xác, ngắn gọn và trang trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng và kiểm chứng Thuyết Ngôn ngữ học Đối chiếu (Contrastive Linguistics) của Robert Lado (1957) và Thuyết Diễn ngôn Pháp lý của Peter Goodrich (1987) trên cứ liệu văn bản quy phạm hình sự của hai quốc gia xã hội chủ nghĩa có cùng truyền thống tiếp xúc ngôn ngữ văn hóa. Luận án đã phân định ranh giới khoa học rõ ràng giữa "ngôn ngữ pháp học" (tư duy lý luận vĩ mô) và "ngôn ngữ pháp luật" (văn bản quy phạm thể chế vi mô), thiết lập mô hình tương đương dịch thuật 4 bậc cho các thuật ngữ và cấu trúc phức cú đặc thù Hán - Việt.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?

So với công trình của Lê Hùng Tiến (1999) vốn chủ yếu phân tích định tính mô tả tiếng Việt và liên hệ tiếng Anh, hay công trình của Phạm Quỳnh Sơn (2012) chỉ dừng lại ở từ điển thuật ngữ giản yếu, luận án của Nguyễn Ngọc Anh đã thực hiện bước đột phá bằng phương pháp khảo sát ngữ liệu toàn diện (Exhaustive Text Sampling) trên toàn bộ 252 điều luật Trung Quốc và 342 điều luật Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa thống kê định lượng phân bố tần suất từ loại, mô hình hóa cú pháp câu đơn/câu phức với phân tích ngữ nghĩa học pháp lý.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là mặc dù tiếng Hán và tiếng Việt có sự đối lập triệt để về trật tự từ trong ngữ danh từ (tiếng Hán: Định ngữ + Trung tâm ngữ; tiếng Việt: Trung tâm ngữ + Định ngữ), nhưng trong văn bản quy phạm hình sự, cấu trúc phức cú điều luật của hai nước lại đạt đến độ đối xứng gần như tuyệt đối (trên 80% là câu phức điều kiện - chế tài). Điều này chứng minh rằng logic pháp lý phổ quát (Universal Legal Logic) của quy phạm chế tài đã chi phối và định hình cấu trúc cú pháp bề sâu, vượt qua sự khác biệt loại hình học của ngôn ngữ tự nhiên.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập hệ thống tiêu chí phân loại rõ ràng từ Bảng 1 đến Bảng 13, xác định rõ nguồn ngữ liệu là Bộ luật Hình sự CHND Trung Hoa (2015) và Bộ luật Hình sự CHXHCN Việt Nam (2015), đồng thời công khai toàn bộ ma trận phân loại từ loại, kết cấu ngữ pháp và bảng thuật ngữ đối chiếu. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn khung mã hóa và quy trình này để kiểm chứng trên các văn bản luật khác như Luật Dân sự hoặc Luật Tố tụng Hình sự.

5. Luận án phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Xây dựng ngân hàng dữ liệu ngữ liệu pháp lý Hán - Việt điện tử phục vụ dịch thuật tư pháp tự động.
2. Mở rộng nghiên cứu sang diễn ngôn khẩu ngữ trong thẩm vấn can phạm và xét xử hình sự song ngữ.
3. Chuẩn hóa bộ quy tắc phiên dịch thuật ngữ pháp lý phục vụ hợp tác an ninh và tư pháp quốc tế giữa hai quốc gia.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Anh đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp khoa học cụ thể:

1. Hệ thống hóa toàn diện lý luận ngôn ngữ học pháp luật: Xác lập ranh giới học thuật chuẩn xác giữa "ngôn ngữ pháp học" và "ngôn ngữ pháp luật", làm rõ mối quan hệ giữa bản thể ngôn ngữ và bản thể pháp lý.
2. Khảo sát định lượng quy mô lớn: Cung cấp 13 bảng số liệu thống kê chuẩn xác về phương thức kết hợp từ, nguồn gốc từ vựng, phân bố từ loại, hệ thống thuật ngữ và cấu trúc câu trong hai bộ luật hình sự năm 2015.
3. Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo từ và thuật ngữ: Chứng minh vai trò trụ cột của lớp từ gốc Hán (chiếm trên 75% thuật ngữ hình sự tiếng Việt), đồng thời chỉ ra tính bất đối xứng trong trật tự từ ghép chính phụ giữa hai ngôn ngữ.
4. Khám phá tính quy chuẩn cú pháp điều luật: Xác định câu phức điều kiện - giả thiết với chức năng ngữ khí mệnh lệnh/trần thuật là mô hình thống trị trong diễn ngôn quy phạm pháp luật của cả hai nước.
5. Xây dựng hệ nguyên tắc dịch thuật pháp lý chuyên ngành: Đề xuất các giải pháp kỹ thuật cụ thể để chuyển dịch thuật ngữ hình sự, tên tội danh và câu phức Hán - Việt, khắc phục triệt để các rào cản ngữ nghĩa.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của ngành Ngôn ngữ học Pháp luật so sánh tại Việt Nam, phục vụ đắc lực cho công tác lập pháp, tư pháp và đào tạo ngoại ngữ chuyên ngành an ninh.

Công trình khẳng định sự chuyển dịch mô hình nghiên cứu từ ngôn ngữ học thuần túy sang ngôn ngữ học ứng dụng đa ngành, mang lại giá trị học thuật bền vững và khả năng ứng dụng thực tiễn to lớn cho nền khoa học pháp lý và ngôn ngữ học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC ****** NGUYỄN NGỌC ANH 现代汉越语法律语言特点对比研究 (以《中华人民共和国刑法》及《越南社会主义共和国刑法》 为研究资料) NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ PHÁP LUẬT TRONG TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT (QUA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NƯỚC CỘNG HÒA NHÂN DÂN TRUNG HOA 2015 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 2015) LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ TRUNG QUỐC HÀ NỘI THÁNG 12 NĂM 2018 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ KHOA SAU ĐẠI HỌC ****** NGUYỄN NGỌC ANH 现代汉越语法律语言特点对比研究 (以《中华人民共和国刑法》及《越南社会主义共和国刑法》 为研究资料) NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ PHÁP LUẬT TRONG TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT (QUA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NƯỚC CỘNG HÒA NHÂN DÂN TRUNG HOA 2015 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 2015) LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ TRUNG QUỐC MÃ SỐ: 9220204.01 Giáo viên hướng dẫn: 1. Phạm Minh Tiến 2. Nguyễn Thị Thu Hà HÀ NỘI THÁNG 12 NĂM 2018 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 论文原创性声明 本人声明博士论文《现代汉-越语法律语言特点对比研究》所涉及 的理论依据，统计数字，分析所获的结果实在可靠。论文的内容都是 本人在导师的指导下进行研究，探讨及参考各位学者以前的著作而总 结下来的成果。本人保证，除文中已经注明引用的内容外，本文没有 包含任何其他个人或集体已经发表或撰写过的作品成果。 特此声明 阮玉英 2018 年 12 月于河内 i TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 目录 论文原创性声明. ii 表格目录.

vi 论文摘要. ix 绪论 .1 选题理由 .2 研究目的及任务 .1 研究目的 .2 研究任务 .3 研究对象及范围 .4 研究资料及方法 .1 研究资料 .2 研究方法 .5 论文的创新点与研究意义 .1 论文的创新点 .2 研究意义 .6 论文结构. 5 第一章: 法律语言相关的研究概况及理论基础 .1 法律语言相关的研究概况 .1 世界上的相关研究概况.2 中国法律语言的研究概况 .3 越南法律语言的研究概况.2 本课题相关的理论基础 .1 法律语言理论. 13 ii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 法律文书特点 .3 法律文书语言特点 .4 刑事法典 .5 对比语言学 .6 汉语和越南语词语的特点 .7 现代汉语句子特点简介.

40 第二章: 中华人民共和国 2015 年刑法 与越南社会主义共和国 2015 年刑 法词语特点对比 .1 从词语的结合方式的角度上看中华人民共和国 2015 年和越南社会主 义共和国 2015 年刑法词语的特点 .1 从词语的组合方式的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法词语 的特点 .2 从词语的组合方式的角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法 词语的特点 .3 从词语的组合方式的角度上，中华人民共和国 2015 年刑法和越 南社会主义共和国 2015 年刑法词语特点对比 .2 从词类来源的角度上看中华人民共和国 2015 年和越南社会主义共和 国 2015 年刑法词语的特点 .1 从词语来源的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法中词语的 特点 .2 从词语来源的角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法中词语 的特点 .3 从词语的来源的角度看中华人民共和国 2015 年刑法和越南社会 主义共和国 2015 年刑法词语特点对比. 52 iii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 从词类的角度上看中华人民共和国 2015 年和越南社会主义共和国 2015 年刑法词语的特点 .1 从词类的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法词语的特点 .2 从词类角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法词语的特点 .3 从词类的角度上，中国和越南刑法词语的特点对比.4 中-越刑法的术语 .1 汉语术语的概说 .2 专业术语的定义 .3 法律专业术语 .4 刑法术语 .5 中华人民共和国 2015 年刑法与越南社会主义共和国 2015 年刑法用词 特点对比. 77 第三章: 中华人民共和国 2015 年刑法的句子 与越南社会主义共和国 2015 年刑法的句子特点对比 .1 中华人民共和国 2015 年刑法句子的特点 .1 从句子结构的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法句子的特点.2 从句子的语气功能的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法中句 子的特点 .3 中华人民共和国 2015 年刑法中的常见句子 .2 越南社会主义共和国 2015 年刑法句子特点 .1 从句子的结构的角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法句 子特点 .2 从句子的语气功能的角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法 中句子的特点 .3 越南社会主义共和国 2015 年刑法常见的句子. 99 iv TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 中华人民共和国 2015 年刑法与越南社会主义共和国 2015 年刑法句子 特点对比 .1 相同点 .2 不同点.

105 第四章: 法律语言的汉越翻译问题.1 翻译理论 .1 翻译的定义 .2 翻译的标准 .3 翻译原则 .4 翻译方法 .5 翻译类型 .2 法律语言的汉-越翻译 .1 法律术语的汉越翻译 .2 罪名的翻译 .3 法律语言翻译的建议 .1 法律文章的汉越翻译 .2 复句翻译的几个问题. 135 本人已发表与论文相关的文章. 136 参考文献. 137 v TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 表格目录 第 1 表：从词语的组合方式的角度上看中华人民共和国 2015 年刑法词语的特 点 .41 第 2 表：从词语的组合方式的角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法词语 的特点 .43 第 3 表：从词语来源角度上看中国刑法词语的特点 .45 第 4 表：从来源角度上看越南社会主义共和国 2015 年刑法的词语的特点 .48 第 5 表：中华人民共和国 2015 年刑法各种词类分布比率表 .53 第 6 表：越南社会主义共和国 2015 年刑法中各种词类使用比率 .56 第 8 表：中华人民共和国 2015 年刑法出现的术语 .62 第 9 表：越南社会主义共和国 2015 年刑法出现的术语 .69 第 9 表：中华人民共和国 2015 年刑法中所出现的句型 .79 第 10 表：中国刑法中各种句子使用的比率统计表（从句子的目的的角度） 83 第 11 表：越南社会主义共和国 2015 年刑法中句子分类表（从结构的角度） .93 第 12 表 ：越南刑法中复句的各种不同结构 .96 第 13 表：越南刑法中各种句子使用的比率统计表（从句子的语气功能度） 99 vi TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 论文摘要 法律语言学是一门新兴的边缘学科。主要研究在法律领域内的语言 应用情况，它的研究成果在实际生活中有着巨大的应用价值，其地位非 常重要。法律语言学采用语言学的理论和研究方法对法律范围所涉及的 各种语言现象进行分析研究。研究成果对实际法律活动有巨大的影响及 应用价值。 现代汉语法律语言特点研究是一庞大的领域。目前，现代汉语法律 语言研究，无论研究规模还是研究队伍，都远远不及其他领域。笔者就 现代汉语法律语言研究现状进行了调查。通过调查发现，涉及法律语言 特点研究论文总量不多,特别是《刑法》的语言研究更为少见。 本人认为，法律语言研究很重要，是一门理论性和实践性研究价值 兼具的科学。研究汉-越法律语言对本人工作有巨大帮助。本论文主要 对《中华人民共和国刑法》（2015 年修正版）进行了考察，分析，对其 词语特点及句子特点作了较为细致的考查，并且进一步研究了《刑法》 中的法律术语，力图总结它们的特点、规律，发现存在的问题。其次对 越语社会主义共和国 2015 年刑法词语及句子特点进行对比，指出两者 之间的异同。希望本论文撰写完毕之后会为法律语言学学习和研究工作 提供一份有 用的参考资料，对法律语言的规范和完善作了一些较有成 效的探索。 本论文共分成四章： 第一章：法律语言相关的研究概况及理论基础。该章主要对本课 题相关的研究概况及理论基础进行综述，回顾世界、中国与越南的法律 语言相关研究，为后面两章打下良好的理论基础。 第二章: 中华人民共和国 2015 年刑法与越南社会主义共和国 2015 年刑法词语对比。 vii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 本章采用例证法、分析法和对比法等研究方法，对中华人民共和 国 2015 年刑法的词语进行考察、分析，阐明法律词语的特点。从此对 越南社会主义共和国 2015 年刑法的词语进行对比，指出汉-越法律词语 特点的异同。 第三章: 中华人民共和国 2015 年刑法与越南社会主义共和国 2015 年刑法句子对比。 本章采用例证法、分析法和对比法等研究方法，对中华人民共和 国 2015 年刑法进行考察，分析、阐明法律句子的特点。从此对越南社 会主义共和国 2015 年刑法中的句子进行对比，指出汉-越法律语言句子 特点的异同。 第四章：现代汉语法律语言越译问题。 本章主要在总结一下关于翻译理论基础上，从而提出一些相关的 意见和建议，力求为汉语法律语言越译工作提供一份参考资料。 结语部分对论文进行总结并提出笔者的个人想法与愿望。 关键词：法律语言，刑法，特点，汉语，越语 viii (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 ABSTRACT Law-related linguistics is a new scientific major with focus on applying law-related words.

Law-related linguistics uses law-based argument and research method to research, analyse language-related phenomena in law field. Research results of law-related linguistics provide big application, playing big role in law-related life and fact. It is a big issue to research features of law- related linguistics in modern Chinese language. However, at present, the fact reflects a smaller less quantity and scope of law-related linguistics in modern Chinese language than other fields.

The author has explored status of law-related linguistics in modern Chinese language. And the results prove that quantity of themes mentioning features of law-related words is still small, even smaller regarding the Criminal Code related words. It is thought by the author that it is very important to study law-related words because this scientific major is valuable both in argument and reality. Studying features of law-related words is fundamental and necessary to support the author's profession.

The author has explored, analyzed features of words and sentences of the Criminal Code of People's Republic of China (revised in 2015), reflecting characteristics and rule of using words, terminologies and sentences in this Criminal Code. On that basis, the author has compared with law-related words in Vietnam language used in the Criminal Code of Socialist Republic of Vietnam (revised in 2015), pointing out similarity and difference of these two languages. Hopefully, this thesis will be an useful reference for researching and learning law-related languages. The thesis provides 04 chapters: Chapter 1: Overview on status of law-related linguistics and reasoning foundation.

This chapter provides summary of the research status in the world, ix (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 China and Vietnam; summarizing reasoning foundation concerning the law- related words so that laying out foundation for the research in Chapter 2 and Chapter 3. Chapter 2: Comparing features of words in Criminal Code of People's Republic of China (revised in 2015) with the Criminal Code of Socialist Republic of Vietnam (revised in 2015). The methods of listing, analysis and comparison are used to explore, analyze to understand features of words of the two Criminal Codes, making comparison and pointing out the similarity and difference. Chapter 3: Comparing features of sentences in Criminal Code of People's Republic of China (revised in 2015) with the Criminal Code of Socialist Republic of Vietnam (revised in 2015).

The methods of listing, analysis and comparison are used to explore, analyze to understand features of sentences of the two Criminal Codes, making comparison and pointing out the similarity and difference. Chapter 4: Some issues regarding law-related translation from Chinese into Vietnamese. Key words: Law-related words, Criminal Code, features, comparison, modern Chinese language, Vietnamese language.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 选题理由 法律是由国家制定的。法律调整社会关系。法律确认，保护和发 展社会关系和社会秩序。法律是调整人们的行为和社会关系的。 法律文体是法律的重要工具，同时对社会生活有一定意义。与各 类文体相同，法律文体语言有特殊性的。作为越南人民安全干部，是一 个执法人员，本人在日常工作中要运用好汉、越法律文体语言，严肃地 指出当事人的违法事实、违法程度以及违法后果，给当事人以法律的威 慑作用，使当事人认识到自己的错误和为此所需承担的法律责任。同时 在对其进行处罚时要注意与其沟通。如果没有良好的法律语言表达能力 和熟练的沟通技巧，本人工作就寸步难行，工作质量会大打折扣。因此， 本人一定要熟练掌握好法律法规，准确地运用法律文体语言，特别是刑 法以便好好完成任务。 法律语言翻译比一般的翻译的要求更严格。除了要满足普通翻译 要求以外，译者还要遵守法律语言翻译要求，要解决好两种语言，文化， 法律的差异，要遵守法律规约等。法律文体翻译的目的是充分理解原文 的法律专业内涵意义。 因为工作的要求及个人的愿望，本人拟定选择“现代汉、越语法律 语言特点对比研究”作为汉语专业博士论文课题。本人认为，深入研究 中国法律语言并将其联系到越南语的法律语言不但有利于本人工作而且 还有利于加深学习者对汉、越法律系统的了解。希望本论文撰写完毕之 后会为汉语尤其是法律学相关语言研究工作提供一份有价值的参考资料。 0.2 研究目的及任务 0.1 研究目的 本论文借鉴前人关于语言理论以及研究成果，结合个人的研究、 考察法律领域的语言特点。目的在于弄清现代汉语法律语言特点。从而 1 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 联系到越南法律语言，阐明因汉越接触而造成汉越法律语言的相互关系 并对法律语言专门研究工作提供一份参考材料。 0.2 研究任务 为了达到上术目的，本论文拟定完成以下几项任务： (1) 综述法律语言以及阐述有关的研究现状； (2) 对现代汉语法律语言的特点进行分析，对词语及句子特点进 行考察，从而力图总结其特点； (3) 将其研究结果联系到越南法律语言，指出两者相对应与非对 应的表表达形式； (4）研究与分析法律语言汉-越翻译问题并提出建议。 0.3 研究对象及范围 本文的研究对象为现代汉-越语法律语言。 本文的研究范围为： (1) 中华人民共和国和越南社会主义共和国 2015 年刑法词语。 (2) 中华人民共和国和越南社会主义共和国 2015 年刑法句子。 0.4 研究资料及方法 0.1 研究资料 本人以“中华人民共和国刑法”2015 年修正版及“越南社会主义 共和国刑法”2015 年修正版为研究资料。 0.2 研究方法 本论文以现代语言学、对比语言学、翻译理论等为指导理论；采 用例证法、分析法以及对比法等方法进行研究。具体是： (1) 使用例证法列出现代汉越语法律语言的词语及句类。 (2) 使用分析法对现代汉越语法律语言中词语及句类的结构进行 分析。 2 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 (3) 使用对比法对汉越法律语言进行对比，指出汉越法律语言之 间的异同。 除了以上所列的研究方法以外，本人还使用统计法、描写法、归 纳法等来进行研究。 0.5 论文的创新点与研究意义 0.1 论文的创新点 法律语言是沟通执法人员与案件有关人的信息载体，也是体现和 实施讯问谋略和方法最有效的工具。法律语言不仅将国家的法律、政策 得以充分体现，同时也反映出执法机关人员的工作能力和整体素质。因 此本人对法律语言进行研究，探讨。 研究现代汉语法律语言，本论文探讨法律语言中的适应性，对其 语言的特点进行分析并对其语言风格，用词特点及语法特点作了较为细 致的考察。此外，本论文还将上述现代汉语法律语言中的考察结果与越 南语相对应的词语、句子进行对比，从而指出两者之间的异同，为该领 域的研究增添一个新的视角。 本人发现，到目前为止，似乎所有涉及法律文章，都局限于汉越 法律语言特点或者术语范围。本研究将汉越法律语言对比，从司空见惯 的范畴扩宽到刑法中的词语、句子、术语、罪名层面，使汉越法律语言 对比研究更具全面性和整体性。 任何研究都有赖于廓清基本概念。本论文的立足脚就是“法律语 言”和“法学语言”界定问题。“法律语言”从诞生以来一直沿用到现 在，已有两千年多历史。随着时代的变迁和法律与语言关系的研究不断 深化，该术语所承载的内容已经发生了前所未有的变化。 根据现代法学的观点，“法律”指国家立法条文和代表国家司法 机关执行法律规定的工作人员在司法过程中依法撰写的具有法律效力的 司法文书。而“法学”则是以法律现象为研究对象的各种科学活动及其 3 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 认识成果的总称，属于法律问题的知识和理论体系的总和。因此法学是 总概念，法律是属概念，即法律只是法学研究的一个分支；相应地， “法学语言”也当然是法学理论思维层面的语言，是总概念，“法律语 言”则是法律制度层面的语言，是属概念，即法律语言研究只是法学语 言及其法律研究的一个分支。 由于文化的区别、词语方面有同有异，法律语言专业词义的传译 者如何从普通词义和法律专业词义之间做出选择，直接反映了译者专业 知识的敏感性及其专业知识水平高低。由于法律语言的大众性与专业性 往往会相互冲突，词语的普通意义和专业意义并没有泾渭分明的标志。 法律翻译其实是实现不同法律体系下不同语言使用者之间的沟通。这一 点又是本论文的亮点之一。 以中国和越南的现行刑法为研究语料，本论文为现代汉语法律语 言理论特点做出贡献。另外，论文还分析、指出中-越法律语言之间的 异同。 0.2 研究意义 法律语言研究是一门理论性和实践性研究价值兼具的科学。实践 研究上，应当打破词句研究窠臼，以整体为视角，总结一套完全适合于 法律语言特点的特殊。 从理论方面，这可以算是越南全面而系统地研究现代汉语法律语 言特点的第一本论文。本论文阐明法律及语言的关系；现代汉越语法律 语言的词语及句类；汉-越法律语言特点的异同。 从实践方面，本论文的研究结果会有利于汉语教学，法律学，并 还可以加深学习者对汉、越法律系统的了解。因此本论文撰写完毕之后， 会为越南汉语教学尤其是法律学相关语言研究及教学工作提供一份有价 值的参考资料。 4 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.6 论文结构 本论文除了目录、前言、结语、参考文献及附录以外，共分成四 章，其分布如下： 第一章: 法律语言相关的研究概况及理论基础 第二章: 中华人民共和国 2015 年刑法词语与越南社会主义共和国 2015 年刑法词语特点对比 第三章: 中华人民共和国 2015 年刑法句子与越南社会主义共和国 2015 年刑法句子特点对比 第四章：现代汉语法律语言越译问题。 5 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 第一章 法律语言相关的研究概况及理论基础 1.1 法律语言相关的研究概况 法律语言学是一门新兴的边缘学科。主要研究在法律领域内的语 言应用情况，它的研究成果在实际生活中有着巨大的应用价值，其地位 非常中要。国外法律语言学的研究比较成熟，在中国和越南，对法律语 言的研究在近年形成了热潮，学者们对法律语言学的学科体系的建立等 为难题讨论得较多，对立法语言的研究也比较为重视。 各国法制史也可以说就是它们的法律语言史。东西方法制史证明， 任何一个法系的发展，从其萌芽到最终完善，都吸收其他法系的有利成 分，其中包括引进其他法系的法律用语和日常语言。 为提高法律语言的整体水平，法律语言的研究无疑是一项不可忽 视的工作。通过法律专业研究，可以总结经验，明确法律语言研究，促 进法律语言研究的良性发展。 1.1 世界上的相关研究概况 人类社会对于法律语言这一问题的关注最早可以追溯至 19 世纪。美 国学者 W. Robinson 在研究过程中，对法律语言范畴下词语的适用问 题、文风体例的特征问题进行了详尽的论述，并形成了 Forensic Oratory （1898）这一论著。学界普遍认为其开创了法律语言学的研究先河。 哈藤豪维尔（Hattenhawer）在对法律语言的研究过程中论著了《论 德国法律语言和制定法语言的历史》（1968）。在这一研究过程中，其 以德国语言为研究对象，重点论述了不同时期，德国法律语言的发展状 态，以及德国政府对法律语言的要求控制。 美国法律语言学家 David Mellinkoff 在对法律语言学的研究过程中， 论著了《法律语言》（The Language of the Law）这一研究。在这一研究 6 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 中，其对法律语言的发展渊源进行了论述，系统总结分析了立法语言、 司法语言以及法律术语所具有的不同结构特征。 对于西方较为著名的法律语言学家而言，绝大部分均为法学家。 其在研究过程中也提出了对法律语言较为相似的观点。对于法律而言， 有词汇构成。法律是一种语言性职业。对于法律职业中职责的履行而言， 绝大部分情形下均需要一种依托于语言的说服。学者 Peter Tiersm 与学 者 Laurence L.Solan 在对话中就曾系统阐述了西方法律语言学界对法律、 语言二者之间关系的主要观点。具体如下。 “对于法律而言，其产生、形成与发展，客观而言均是借助于语 言而予以实现的。因此对于法律职业人员而言，必须对承载法律的语言 予极大关注”。 对于现代法律语言的相关研究工作，可以追溯至上世纪 70 年代。 但是有组织的研究开始，则应当追溯至上世纪 90 年代。自这一时期起， 针对法律语言的研究成果相继涌现。包括法学界、语言学界在内不同学 界对法律语言问题的研究工作，极大的推进了法律语言学研究的进展。 同时以法律语言为研究核心内容的群体也随即涌现。西方主要法治发达 国家也均成立了自身的专门性研究协会。 及至上世纪 80 年代中后期，法律语言研究学界针对单一法律词语、 句法的研究，也逐步拓展到法律文体、法律语言文化的研究范畴之中。 从法律语言学研究所服务的领域来看，也从单一的司法领域扩张到了社 会生活的方方面面。 诸 如 F.Hughes (2002)、Deborah Cao (2007) 等著名法学者或法语言学者也均出版公布了自身的语言学专著 研究。相关研究，一方面针对不同法律职业主体进行研究。例如法官主 7 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 体、律师主体、检察官主体。另一方面则针对不同法律文书展开研究， 例如庭审记录文书、裁判文书、起诉状、上诉状等法律文书。 值得注意的是学者 Peter Goodrich 在针对法律语言研究过程中所提 出的专著《法律语言》（Legal Discourse）。在这一研究中，作者系统的 论述了不同类别法律文书的具体构成，同时从语篇学、语义学、语用学 以及法理学等视域开展了相关研究工作。在其研究过程中，也系统的总 结分析法律文书的构成特征、特点以及具体阐释方法。同时近年来，法 治发达国家的相应学术期刊中，关于法律语言的重量级论著也不断显现。 西方法学家其法律语言学已经形成了一项较为系统科学的学科。 早在上世纪 90 年代初期，国际司法语言学会就已经成立。英美等国家 也均涌现出了一批十分优秀的法律语言研究学家，例如辑 Malcolm Couthard、Peter French、Judith Levi 以及 Diana Eades 等。 上述法律语言研究学家将法律语言学的研究原理应用于法律实践 过程中。其研究工作大量应用于法律草案的订立、法律文书的撰写工作 中。同时也极大的助力于律师、当事人等群体法庭艺术的提升。对于英 美等国而言，其均为典型意义上的判例法国家。因此对于上述国家的立 法而言，多以判例法的形式出现。故对于其法律语言的研究工作而言， 也多集中于司法实践领域。 1.2 中国法律语言的研究概况 对于中国而言，法律语言学已经初步得到了发展。中国在此领域 的研究工作，起步于上世纪 80 年代。在法律语言学研究的初始阶段， 研究者来源于法学界各个领域的专家学者。 同时也有部分学者来源于中国语言学界。相应的研究工作，也多 集中在法律语言词语的具体运用层面。对于法律术语、法律语言发展历 史的考证研究工作也有所涉及。但是对于其学科发展方向而言，仍旧存 8 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 有一定的模糊性。研究范围也相对狭窄，研究成果在形式层面上也相对 单一，学术性论文的数量也较少。 但是伴随着研究工作的不断深入发展，在法律语言学这一研究领 域范畴下，系统性研究成果已经开始涌现，研究视野与研究成果也开始 不断出现。 较早研究的学者有陈烔 [2] 著作研究为《法律语言学概念》、王 洁 [46] 著作研究为《法律语言学教程》、刘㤥贞 [53] 著作研究为《法 律语言；立法与司法的艺术》、姜剑云 [11] 著作研究为《法律语言与 言语研究》、潘庆云 [38] 著作研究为《法律语言艺术》、周广然 [67] 著作研究为《法律用词技巧》、李振宇 [24] 著作研究为《法律语言学 初探》等。 同时也包括有杜金榜 [7] 其著作研究为《法律语言学》。吴伟平 [53] 其著作研究为《语言与法律—司法领域的语言学研究》、刘红缨 [35] 著作研究为《法律语言学》、刘蔚铭 [36] 著作研究为《法律语言学 研究》等。 上述学者在宏观与微观层面系统探讨论述了法律语言学的学科概 念与研究范畴，并对研究之对象、方法、范围、体系等相应问题予以了 明确。在上述学者的研究过程中，法律语言学的学科划分也得以进一步 明确，即主要可以划分为立法、司法、学术等不同类别的学术语言。同 时上述学者也在不同法律语言学研究领域开展了相应研究，极大的推进 了学科研究工作的发展。 从目前法律语言的研究工作推进情况来看，主要可以划分为以下 三种类别： 其一，在汉语言学科的框架范畴下开展的相关研究。例如王道森 所著《法律语言运用学》，陈炯 [3] 所著《立法语言学导论》等。对于 此类学者而言，通常情况下均接受了较为系统的汉语言文学教育，同时 9 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 也具有一定的法律实践经验。因此其研究对象，多以法律文本为主，同 时也涉及具体的司法实践过程中所涉及的各种语言现象。 其二，则为对域外同类研究著作的翻译与引入，通过对其研究方 法与研究模式的分析，尝试性将其中国法学界当中。例如学者吴伟平 [53] 在 2002 年所出版的《语言与法律--司法领域的语言学研究》。又例 如学者廖美珍 [29] 所提出的《法庭语言技巧》。 其三，以法学界学者为研究主体，相关学者主要从法理学视域展 开了对法律语言的相应研究工作。例如谢晖 [57] 在 2003 年所著的《法 律的意义追问》，以及学者孔祥俊 [21] 在 2006 年所著《法律方法论》。 上述专著中，以上学者单纯从法律视域展开了对语言学的探讨与研究工 作。上述研究也为法学界立法与司法工作的开展提供了一定借鉴与启发。 1.3 越南法律语言的研究概况 法律语言学是一门法律学与语言学的边缘学科。法律语言学采用 语言学的理论和研究方法对法律范围所涉及的各种语言现象进行分析研 究。法律语言学的研究成果对实际法律活动有巨大的影响及应用价值。 法律语言特点研究是一庞大反复的领域。相关法律语言课题，阮文康 教授 [94] 早就有较多研究，如：《法律语言的初步思考》（1987）、 《行政交际的越语》（2002）、《在越南法律文章建立的语言作用》 (2006)。在写到越南文风格和文本的研究中有提到了越南语法律文本种 类的一些核心特征和位置。大多数研究越南文学习风格的工程都将法律 文本列为行政-公务风格（阮友达、黎英贤、阮泰和、丁重乐、瞿亭秀 等）或将其列为行政风格（瞿亭秀）或列为国家管理文本的风格（王亭 权、阮文含）。这些研究都从行政公务风格，集中分析并提出法律文本 的词汇、语法结构。因此，法律文本也具有行政-公务风格的所有特点。 阮友达 [78] 认为宪法、各法典、议定等是行政-公务风格的种类 之一。在自己的研究中，作者已指出，行政公务风格的使用目的是从中 10 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 央等级到地方等级的行政机关，各团体与各成员和有关社会部门交谈每 日行政事务的风格。作者还指出这种风格的一些特点是具有统一的模式、 具有系统性，同步性，统一性，具有含蓄性以及不多意的，具有常规性 和随着时间而变化的性质。 瞿亭秀 [128] 也将宪法、法律文本和法典列为行政-公务风格并指 出这种风格的独特特点是在形式方面具有庄严性的。对于语言工具，属 于这种风格的文本在内容方面都使用很正确的词语，以及在表情动态方 面都具有庄严性、逻辑性。对于语法结构，行政风格最常用的是陈述句 以及具有复合性的语句。对于表达方面，属于这种风格的文本的内容都 是短小精悍，信息数量较多，内容明确以及具有单一的意思，具有严肃 性和模式性。 将法律文本列为行政-公务风格时，丁重乐和阮泰和 [100] 也同时 确定它们属于军事性、外交性、文书性种类的文本。这些作者也详细指 出行政-公务文本风格的特点、职能和法律文本的特点和职能。关于语 言职能，这种风格实现两个主要职能是通知性的职能和命令性的职能。 这两个职能使行政-公务文本具有命令性的以及强制要求执行通知的事 件。关于语言特点，根据丁重乐和阮泰和的研究，这种文本具有明确性、 透明性、严肃性、客观性和模式性的。 在越南语法律文本风格研究中也应该提到阮文深、王亭权、阮文 含、阮登容、黄重片作者编写关于拟稿国家管理文件的研究资料。这些 作者已经将一些法律文件统一定义为“国家管理文件”（如王 亭权 [115]），其含宪法文件、法令文件、决定、议决等，以及指出这种文本 的重要特点。但是，这些研究不集中研究法律文本的语言特点而主要集中 分类文本和描述文本模式、文本结构并提出关于拟稿越南文法律文本的要 求和规定。这些资料对研究刑事法的文本的语言特点起了很重要的作用。 11 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 在该领域的汉-越语法律语言研究，公安、警察、法庭学术界的学 者表现出浓厚的兴趣。他们大多从执法角度，而不是从语言学角度，探 讨法律语言的特点、技巧、策略和技术等。 目前，越南法律语言的研究，无论研究规模还是研究队伍，都远 远不及其他领域，这是不争议的事实。笔者就目前的法律语言研究现状 进行了调查并发现，涉及法律语言特点研究论文总量不多, 而在这个小 小数目的法律语言研究中，有对比的还是凤毛麟角。 法律语言的一部分还是个要保密的内部问题，因此对该问题的研 究不多。 （1）河内国家大学下属人文与社会科学大学，1999 年，黎雄进 [122] 所发表《越南语法律语言的若干特点》的博士论文，在越南，算 是第一篇关于法律语言特点的研究。通过越南民法和刑法，作者描写法 律文章的词汇，语法特点。从此，作者联系到英语法律文章语言特点， 从而指出英译越的一些建议。 （2）范琼山 [12]《法律词典》（简明本）中刑事术语的特点与其 汉越翻译问题，硕士论文，河内国家大学下属外语大学，2012 年，该论 文通过统计法、分析法、翻译法和对比法等研究方法来实现以下几个目 的：第一，阐明《法律词典》（简明本）中刑法术语的特点；第二，弄 清汉越刑法术语（特别注重越南语中相关的汉语借词及非汉语借词）之 间的异同；最后，指出《法律词典》（简明本）中刑法术语汉-越翻译 的方法及注意事项。 (3) 阮玉英 [42]《现代汉语讯问语言特点研究与越南语对比》，硕 士论文，河内国家大学下属外语大学，2013 年。作者已深入研究并对汉 越南语执法机关讯问语言进行比较。执法机关的讯问是特殊的言语会话 形式，无论会话参与者，参与者之间的相互关系，会话语言有不同于其 12 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 他会话形式的特点。研究执法机关讯问对语言行业和公安行业都具有一 定的重要性。 (4)黄玉阮红 [17]《现代汉语公安专业术语及其汉译越方法研究》， 博士论文，河内国家大学下属外语大学，2016 年，该文主要对 “公安 标准术语词典”中所收集的公安术语 5074 条进行考察统计。另外还参 看“中国公安百科全书”，“常用公安法典”等辞书。 考察结果指出 现代汉语公安专业术语的结构及语义特点，强调术语翻译的原则，在公 安术语翻译实际提出一些翻译方法与策略。 此外还有: 潘氏草 [120]（2006）《越南法律语言特点-以越南民法为考察资 料》，张氏莲 [102]（2007）《越语法律语言的特点-以越南刑法为考察 资料》等论文对词汇，语法和篇章特点进行考察。杨氏贤 [87]（2008） 《美国和越南宪法的法律文章语言特点》，阮氏莉娜 [103]（2012） 《越南教育法的语言特点研究》，莉慧雅 [106]（2012）《中国经济领 域的法律文章特点考察》等。这些研究不但关心到法律语言系统的形式 而且还涉及到每一种法律文章的特殊性。 可以说，在越南，研究法律语言越来越丰富，不只局限于汉越法 律语言特点或者术语范围，而且已经有以具体法律文章的词汇及句子为 研究课题。 1.2本课题相关的理论基础 1.1 法律语言理论 语言随着人类社会的滥觞而产生，随着人类社会的沿革而发展。 语言是人类最便捷，最有效，因而也是最重要的交际工具，是人类社会 协调一切社会活动，社会关系的交流方式。一种语言，是使用这种语言 的民族的共同财富，它一视同仁地为全体语言使用者服务。然而使用这 种语言的社会各阶级、阶层、界别或者团体会不断地对其施加影响，从 13 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 而形成在语言使用上的不同特点或者差异。这种不同特点或者差异就演 化成不同领域，范畴，行业，学科的语言特性，具体到法律科学，法律 实施当中，就形成了法律语言。 1.1法律语言的认知 法律语言是一种表述法律意义的语言。西方发达国家为此已先后 建立起“法律语言学”。研究者多为精通本国语言的律师，法官和学者， 其研究成果具有很强的应用性。而其研究领域也已从法律语言的学科建 设转移到法律语言的实现应用。 十九世纪末以来，东西方法学界对法学与语言关系的关注盛况空 前，法学家们在法学和法律研究过程中，须臾离不开法律语言和法学语 言。因此，当代法学界已取得共识：一般所谓的“法学”也可以说就是 “法律语言学”，恰如“法制之治在于语言之治”。为了我们的研究, 首先有必要廓清“法学语言”与“法律语言”，“既往法律语言”与 “现行法律语言”几个概念内涵的异同。 1.2 法学语言与法律语言 对于法律语言而言，学界在研究过程中通常会混合运用法学语言 与法律语言此两种称谓。“法律语言”概指一种基于民族语言所形成的 共同体，在较长的历史发展时期中所逐步形成的，可以助力社会法律活 动的社会功能变体。“民族共同语在法律活动中具体运用的语言”包括 口头语和书面语，也包括“法律语言”和狭义的“法律语言”。后者区 分，无疑带有显著的西方后现代思潮之影响。在其思想影响之下，分析 法学渐向法语言学转向。由此法学与语言学之间的关系，也成为了学界 长期以来所关注的焦点。 在对法律语言的研究过程中，伴随着对法律与语言二者之间关系 研究的深入，不断有新兴的学科加入到对二者关系之间的研究进程之中， 同时，法律与法学二者之间在学科关系层面的界分也趋向于明显化。由 14 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 此，基于法律而提出的法律语言，与基于法学而提出的法学语言二者之 间，在概念及外延范畴层面也开始产生明显的变化发展。但是法律语言 无法在完全意义上包容法学语言。因此无疑也有必要在语言学层面以及 法学层面区分二者之间的特定关系。 中国现代社会中所提出的“法学”概念也包含有一定的法律思维层 面问题。其中即包含有法哲学内容，同时也包含有法制史、法社会经济学、 比较法学、法律条文注释学等诸多学科。而依据法学家何谨华之观点，在 中华法系中“法学”之概念则主要包含有“律学”以及“刑名之学”等概 念。前者的关注点主要在于法哲学与行政法学范畴。而对于后者则主要在 于对刑法条文的解释工作和逻辑分析推理工作。 依据辞海中对“法律”的规定，其主要指一种宪法性法律文件以 及普通法法律文件。现代汉语词典中对其概念的界定，则为一种对国家 立法机关颁布与制定的行为准则。而法学概念，则是指除法律以外的以 研究国家法或法学科为主要内容的一种科学。但是目前，出版的包括法 哲学、法律解释学、法律文化学、法理学、比较法学、法律思维学等学 科在内的研究专著中，所使用的均为“法律语言”这一词汇。甚至于会 出现“法律”与“法学”等词汇交替使用的现象。 法律与语言二者之间关系的研究不仅仅要对二者之间的书面文本 关系予以研究，更应对不同时期的法律语言予以研究，进而研究不同法 律语言所包含诠释的思想观念以及特点原则。同时也应当针对其背后所 诠释的政治、经济、文化等方面因素与语言现象予以关注。 因此，对于法律与语言二者之间关系的研究而言，单纯以法律语言 来阐述相应的法律概念无疑严谨性不足。所谓的“法律语言”在客观层面 应当包括有广义的“法学语言”以及狭义的“法律语言”。前者主要从理 论上去研究法律语言。狭义的法律语言则多指立法性文件中所使用的语言 15 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 表述，例如对权利的设定，以及对义务的规定。对于二者之间关系，可以总 结为一种道与器之间的关系。 法律语言如从广义角度对其予以理解，则其应当包含有两方面内 容。即“法律”与“法学”两个层次语言。但是对于上述两种概念的提 出，其仅为一种相对通俗的概念，十分欠缺合理性与科学性。 法学学科在学科范畴内所提出的“法学”概念，在概念外延范畴 层面明显要大于“法律”。因此法学语言，从概念上应当包含有两方面 含义。其一为对法律问题等进行论述、表达或诠释的法理性语言。其二 则为法律法规所运用的表述性语言。 因此狭义的法律语言，其概指国家立法机关或司法机关所制定的 规则或规则体系过程中所使用的相应语言。同时在国际范畴内，国家与 国家之间、国家与国际组织之间所订立的正式条约文字，司法程序中所 使用的语言，均可以被界定为法律语言。 综上所述，法律语言仅仅法律制度构建或运行过程中所使用的语言。 其在概念与外延范畴上，应当认定其归属于法学语言的一个分支。法学 语言在法学眼睛中，亦或是在司法实践过程中所使用的涉及到法律问题 的语言，均可以被界定为法学语言。客观而言，法学与法律两种语言之 间所存在的差异与不同是十分广泛的，不同语言类别之下的含义也不近 相同，绝非只言片语所能够予以阐述清晰。因此本文的研究仅局限于法 律文书、法律条文等相关法律文书中所使用的法律语言。 1.3 既往法律语言与现行法律语言 基于研究可操作性的现实考量，在明确法律语言之概念后，无疑 需要将其进一步细分为“既往”与“现代”法律语言两种类别，以便助 力于研究范畴的进一步缩减。 法律语言自身具有鲜明的时代特征。对于不同法律语言的划分标 准，时代特征是其核心判定要素。例如古代法律语言、现代法律语言二 16 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 者之间，即以时代特征为区分。相应法律语言，也往往以时代特征为其 命名特征。同时法律语言也必然在其形成发展过程中包含有一定时期范 畴内的社会意识形态因素与特定法律因素。例如中国在文革时期，法律 语言中就出现了诸如反革命罪、流氓罪的法律语言。但是伴随着时代的 发展与进步，上述法律语言又进入了消亡。 同时基于法律的时效性，构成法律的语言文字也往往会对社会生活 中所出现的新现象做出反映。例如在中国腐败犯罪较为猖獗的客观背景下， 诸如“职务犯罪”等新的刑法罪名开始出现。在社会车辆保有量极大提升 的客观背景下，“醉驾”等全新法律语言开始出现。甚至于包括 “利用 影响力受贿罪”、“以危险方式危害公共安全罪”、“网络犯罪”、“洗 钱”等相应法律语言，已经成为了中国社会所经常性使用的法律语言。 因此，在法律语言的创造与发展进程中，研究人员必须紧紧关注社 会经济发展的客观样态。法律语言即便相同的词语在表达，在不同时代背 景下其所代表的含义也完全不同。例如从古代法角度来看，刑所代表的客 观含义是国家法律。但是在当今时代含义下，基于刑事立法所确立的罪行 法定原则，刑的含义已经转换为了一种具体的刑罚措施。同时对于法律事 实的描述、表达以及传递而言，也必须在时代特征的限制下进行。但是值 得注意的是，任何法律语言的继承必须适应于当前法律制度体系，并符合 社会意识形态的客观要求。否则必将危害到国家社会经济秩序的稳定和谐 发展。法律的制定机关也必须充分考虑到社会现实情况，及时对法律予以 修订完善，对法律语言予以更换调整。例如在上世纪，中国证券领域违法 犯罪现象猖獗严重。在遏制犯罪的过程中，相关立法采取了“内幕交易” 等非法律语言表述形式，并将其纳入到刑事立法之中。 通常情况而言，选取特定的法律语言作为实践研究之对象，能够 助力于对法律语言特定与规律的掌握。但本文的研究范畴则仅仅局限于 现代汉语法律语言的范畴之内，以助力于研究实用性的提升。 17 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 法律文书特点 法律文书概指司法人员、律师等主体在处理诉讼业务或非讼业务 时所使用的文书。其范围可以具体界分为两种，即规范与非规范性两种 文书。前者主要指包括法院、检察院、公正机关、仲裁机构等主体出具 的各类法律文书，同时也包括有律师等主体出具的相应正规法律文书， 均可以被界定为规范性法律文书。而在此范围之外，则均可以被界定为 是非规范性法律文书。 同时，从广义角度来看，一切涉及法律问题或法律事务的文书， 均可以被界定为法律文书。对于其而言，又可以具体界分为两种类别： 其一，从效力层面来看，具有普遍约束力的法律文书。此类文书以法律 法规、司法解释为构成主体。其二，即从约束力角度分析，并不具有普 遍约束力的法律文书。 而如果从狭义角度来看，法律文书在出具主体层面应当符合有一 定的限制。 所谓狭义的法律文书，主要指包括法院、检察院、公正机关、仲裁 机构等主体出具的各类非规范性法律文书，同时也包括有律师等主体出具 的相应非规范性法律文书，对于此类法律文书而言，也具有法律效力与法 律意义，但是其适用对象则相对局限。即其仅能够适用于特定的对象。 同时对于法律文书而言，任何类别的法律文书均具有其专属作用， 但同时其也具有与一般法律文书相类似的特征。其特征主要表现为以下 方面： (一)合法性 法律文书的使用在不同诉讼阶段的适用，可以具体地反应诉讼阶 段的进程。因此诉讼文书的使用必须严格遵照法律程序的要求进行，并 依据程序法制定。以刑事案件为例，从案件的立案到最终审查起诉，全 部流程必须严格依据程序法的要求制定相应的法律文书，换言之，诉讼 18 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 的任何环节均必须提供相应的文书来保障诉讼活动的正常进行。因此法 律文书的撰写与出具必须符合合法性特征，按照程序法等相关法律法规 的规定予以撰写出具。 其次，法律文书的撰写与出具必须符合立法所要求的时限要求。 例如在民事诉讼中，一审上诉期为 15 天。如上诉状在此期间之后做出， 则基于上诉权的灭失，则此时上诉状的合法性也必将不复存在。 又例如在刑事诉讼程序中，对犯罪嫌疑人任何强制措施的采取均 必须设定一定的期限。以取保候审为例，其期限最长不得超过 12 个月。 监视居住，最长期限不得超过半年。而一旦超过上述期限，仍然不对规 定有强制措施适用的相关法律文书作出变更或撤销决定，则上述强制措 施或法律文书即有可能涉嫌违法。因此对于司法机关而言，必须在日常 工作生活中，依据程序法之要求，尊重并保障案件当事人、犯罪嫌疑人 之权利，满足程序法对时间所提出的设定要求。 最后，对于法律文书合法性的确立而言，其出具过程也必须遵守 一定特定的法律手续。例如在公安机关报请批捕并出具逮捕书之前，必 须经过主管机关领导同意。在出具扣押清单的过程中，也必须明确地写 明扣押物品的数量、价值，并有实际扣押执行人员签字。如果缺乏上述 法定程序，则上述法律文书不具有法律效力。 (二)固定性 法律文书的创作通常情况下均具有固定的格式体例要求。对于其 形成，在司法实践过程中，借助于对实务经验的总结，并结合一定的创 新得以产生。格式的固定，极大的维护了法律文书的完整性与权威性， 同时也可以极大的简化制作过程。可以具体表现为以下几个方面： 1．结构定化 任何种类的法律文书都具有固定的结构或格式。通常情况下，一 般法律文书之结构可以界分为三大部分。即首部、尾部以及正文部分。 19 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 首部，主要由标题、案由、案源、身份等事项构成。且其组合顺 序一般是固定的。对于正文而言，则主要包括案件事实、法律理由依据 以及最终裁判决定等事项构成。这无疑是法律文书最为核心的部分。尾 部在一般主要包含时间、签名、印章、附录、注意事项等事项。 2．用语规范化 表达固定项目事项的法律语言是固定的。且这种固定不存在变通 之余地。例如在公安机关所提交的立案申请中，后附“请批准立案”法 律语言表述，即不可更改其文字内容以及文字内容。又如检察机关在拟 定公诉书的过程中，描述案件来源或案由的过程中，则必须采取如下固 定表述形式：“被害人×××因××一案，由××侦查终结，于×年× 月×移送本院，经依法审查表明” 人民法院在出具民事判决书的过程中也有相类似的固定法律语言 表述。例如在判决书结尾部分，必须对原被告双方的上诉权限权利予以 明确说明。一般会采取如下固定的表述形式“如对判决不服，可在判书 送达之日起 15 日内，向本院递交上诉状，并按对方当事人的人数提出 副本，上诉于×××人民法院” 3．事项要素化 不同类别的法律文书在对自身所需要表述的特定项目内容的表述 过程中，必须注重对规范要素的使用，避免规范要素不全现象的出现。 例如在表述公民身份的过程中，对于公民的身份事项就必须予以综合全 面的表述。诸如姓名、籍贯、民族、性别等规范性因素事项，均应当予 以综合全面的表述。为规范相应要素化事项，最高人民检察院也不断及 时对《刑事检察文书样式》予以增补、修订。 (三)强制性 法律实施最为重要的基础与保障之一即为法律文书。法律实施必 须借助于国家强制力作为实施的保障。涉及法律执行问题的相应法律文 20 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 书更是如此。例如公安机关所出具的逮捕书、居留证，国家强制性的保 障就更为重要。在其作出后，即赋予了公安机关可以暂时性剥夺公民自 由的权利。再如裁判文书。一旦裁判文书作出，刑事犯罪行为人即有可 能被收监、剥夺政治权利，甚至于被处以死刑。 客观而言，法律文书的强制性也具有强弱之分。以传票为例。传 票作为一种法律文书，无疑也具有强制性。例如在传票的法律语言表述中 就明确要求，被传达人必须准时按照要求到达人民法院。但是在司法实践 过程中，公民拒不履行自身义务达到义务的情形十分常见。甚至于对传票 予以拒收。同时部分被传唤人也存在不准时到庭等现象。之所以出现此种 现象，其原因无疑在于传票的强制力相对有限。但值得注意的是，法律并 非对此种情形无法予以准确应对。例如合法传唤但是仍拒不到庭的原告， 法庭可以按照撤诉处理。而对于拒不到庭的被告而言，经过多次传呼后， 法庭可以以拘传票将其拘传到庭。由此可见，传票无疑也具有一定的法律 效力。但是上述二者比较，拘传票无疑更具法律强制力。 1.3 法律文书语言特点 法律文书所使用的语言必须做到真实、准确、客观。对于事物的 阐述也必须能够真实地反映客观实际情况。因此司法工作者在法律文书 的拟定过程中就必须使用确定性用语。即便在现实情况模糊的前提条件 下，或基于委婉、礼貌等因素的现实考量，必须使用模糊性用语，也必 须尽量缩减迷糊性用语的使用数量与范围。但是值得注意的是，这并不 意味着法律文书在拟定的过程中必须要排斥模糊性语言的使用。 A、模糊词语使用要准确 模糊词语概指一种没有确定性外延或概念边界的词语。例如在表 述时间中经常性采用的“上午”、“下午”等词汇。又例如在表述地点 过程中经常采用“附近”等词语表述。法律文书的撰写工作，法律用语 对于法律事实的描述必须精准，坚决不可含糊不清，或者使用模糊性用 21 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 语。对于涉及地点、时间、财务、作案具体人员等敏感性法律问题的表 述，更是如此。一旦上述事项出现法律语言表述层面的模糊性，则必然 导致案情出现重大争议，进而导致法律公平正义无法实现。 在不同国家的刑事立法过程中，对于具体犯罪罪名，即分则条文 的表述具有一定的相似性特征。概言之，其均会在同一罪名下，依据不 同犯罪情节与犯罪后果，创设多个法定刑区间。由此可见，于刑事处罚 制度中，犯罪情节对法定刑的最终确定有着不可或缺的重要意义。例如 在对犯罪分子的犯罪行为描述过程中，必须准确地对其犯罪行为予以表 述，即犯罪行为人所使用的工具、作案方式、手段、情节恶劣程度等， 均必须予以准确表述。以犯罪工具的表述为例，对于犯罪行为人所使用 的为刀具，对于刀具的具体类型就应当予以阐述。同时，对于刀具使用 的方式也应当予以明确，例如是持刀威胁亦或是追砍、亦或是捅刺，均 应当予以准确注明。如在论述过程中仅对其表述为“持刀抢劫”，存在 表述不严谨的问题。 又例如，对于定罪，犯罪所涉及的财产数额也是重要的裁判依据。 因此在表明犯罪数额的过程，必须对犯罪所涉及的犯罪所得数额等具体 数字予以准确表述，严谨采用约数等方式予以表述。 同时法律语言的使用，也必须表达出使用者的鲜明态度。在法律 用语的表述过程中，必须避免使用会对态度造成模糊性影响的词语。例 如在法律文书的使用过程中，就应当尽量减少“基本上”、“几乎”、 “绝大部分”、“大概”等词语的使用。例如在合同拟定过程中，如采 用“对于上述合同条款，当事人基本上已经达成合意”就是不准确的。 不严谨的。如采用此种表述，无疑会造成合同争议条款与无争议条款之 间的混淆。 司法工作的开展必须在工作的进程中使用含义清晰明确、外延确 定的词语。而即便在事实尚未清晰、法律适用不明确的情形下，客观条 22 (LUAN.2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2015 件必须要求适用模糊性语言，司法机关对此类模糊性语言的适用也必须 尽量在最小的外延范畴下予以适用，排斥不规范、外延过大的词语使用。 换言之，法律语言并不完全意义上排斥模糊性语言的适用，但是对其适 用而言，必须在一定的限制范畴下予以适用。 B、句子论述应严谨 所谓论述严谨，即在说明事物的过程中应当全面、客观地对事物 予以说明，并深入地诠释事物的本质、特点。同时也必须注重在句子的 论述过程中国区分其与一般事务的不同。 例如“律师必须满足当事人的一切需求”这一表述就欠缺严谨性。 所使用的“需求”这一表述即太过笼统。其表述仅能够反映一般情况， 而无法有效应对全部情形。换言之，对于当事人违法、不合理的要求， 是否也应当要求律师对其予以满足？因此在论述表达过程中，必须全面 客观准确的对事物予以论述。而对于表达的严谨性，必须注重以下几个 方面： 1.不可存在语病。法律语句的论述必须同时满足严谨客观与语法 规范合理两个层面因素。在法律文书用语当中，句子使用构造必须符合 汉语语法规则，避免诸如违背汉语应用习惯、句子成分残缺等现象的出 现。必须着重防止语句在表述过程中出现搭配不当、繁杂失调等出现。 2.不可存在歧义。法律语言必须确保阅读者在阅读过程中对其理 解的单一性。换言之，在对相应法律语言的解释过程中，解释结果仅能 够存在一个，而不能存在多种解释之可能。一旦歧义、多种解释出现， 必然会对事实认定、法律适用造成干扰与困惑，进而影响法律程序的高 效性与法律公正结果的实现。 3.文意应避免矛盾。对于法律文字的撰写而言，必须始终确保文 章核心思想内容的相一致，避免前后矛盾现象的出现。一旦文章在撰写 过程中出现前后矛盾之现象，则必然无法在客观层面准确对事物予以反 23 (LUAN.