Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài cây giổi ăn hạt michelia tonkinensis a chev tại khu bảo tồn thiên nhiên na hang tỉnh tuyên quang

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của cây Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) tại Khu Bảo Tồn Na Hang là vô cùng quan… 79 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thương
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Của Cây Giổi Ăn Hạt Tại Khu Bảo Tồn Na Hang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÂU TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu
• 2.2. Lược sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái loài Giổi ăn hạt
• 3.2.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và phân bố Giổi ăn hạt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang
• 3.2.3. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên của Giổi ăn hạt tại KBT thiên nhiên Na Hang
• 3.2.4. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây Giổi ăn hạt ở KBT thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang
• 3.2.5. Hiện trạng bảo tồn và phát triền loài Giổi ăn hạt tại KBTTT Na Hang tỉnh Tuyên Quang
• 3.2.6. Đề xuất giải pháp bảo vệ và phát triển các loài cây
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.3.2. Phương pháp điều tra cụ thể
• 3.3.3. Phương pháp nội nghiệp
• 3.3.4. Phương pháp đánh giá hiện trạng bảo tồn và phát triền loài Giổi ăn hạt tại KBTTN Na Hang, tỉnh Tuyên Quang
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Giổi ăn hạt
• 4.2. Đặc điểm về phân loại của loài trong hệ thống phân loại
• 4.3. Đặc điểm hình thái thân cây
• 4.4. Đặc điểm cấu tạo hình thái lá
• 4.5. Đặc điểm cấu tạo hoa, quả
• 4.6. Đặc điểm vật hậu
• 4.7. Đặc điểm sinh thái của loài Giổi ăn hạt
• 4.7.1. Địa hình nơi giổi ăn hạt phân bố
• 4.7.2. Đặc điểm khí hậu nơi có Giổi ăn hạt phân bố
• 4.7.3. Đặc điểm đất đai nơi có Giổi ăn hạt phân bố
• 4.7.4. Một số đặc điểm về quần xã thực vật rừng nơi loài Giổi ăn hạt phân bố
• 4.8. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ
• 4.9. Cấu trúc mật độ và mức độ thường gặp của Giổi ăn hạt ở rừng tự nhiên
• 4.10. Thành phần loài cây đi kèm với Giổi ăn hạt
• 4.11. Đặc điểm về tái sinh của loài
• 4.11.1. Hình thức tái sinh và mật độ tái sinh của Giổi ăn hạt
• 4.11.2. Đặc điểm tái sinh nơi có Giổi ăn hạt phân bố
• 4.11.3. Đặc điểm cấu trúc mật độ và nguồn gốc cây tái sinh nơi có Giổi ăn hạt phân bố
• 4.11.4. Tái sinh của Giổi ăn hạt xung quanh gốc cây mẹ
• 4.12. Đặc điểm cây bụi, dây leo và thảm tươi nơi có loài Giổi ăn hạt phân bố
• 4.13. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài cây
• 4.14. Sự tác động của con người đến khu vực nghiên cứu
• 4.15. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Giổi ăn hạt tại KBT Na Hang- Tuyên Quang
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Giổi Ăn Hạt

Nghiên cứu đặc điểm lâm học của cây Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) tại Khu Bảo Tồn Na Hang là vô cùng quan trọng. Việt Nam, với đa dạng sinh học phong phú, đang đối mặt với nguy cơ suy giảm tài nguyên rừng. Việc hiểu rõ về loài cây bản địa, có giá trị kinh tế và bảo tồn như Giổi ăn hạt, sẽ giúp đưa ra các giải pháp quản lý và phát triển bền vững. Nghiên cứu này tập trung vào các đặc điểm sinh học, sinh thái của cây Giổi ăn hạt tại Khu Bảo Tồn Na Hang, một khu vực có đa dạng sinh học cao và nhiều loài quý hiếm. Mục tiêu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển loài cây này, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của nó.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu cây Giổi xanh tại Na Hang

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Bảo Tồn Na Hang. Việc xác định các đặc điểm sinh thái và phân bố của cây Giổi ăn hạt sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các biện pháp bảo vệ hiệu quả hơn. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp thông tin hữu ích cho việc phát triển các mô hình trồng rừng bền vững, góp phần nâng cao đời sống kinh tế của người dân địa phương. Theo Nguyễn Đức Khiển (2005), việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng là yếu tố then chốt để đảm bảo an ninh môi trường và phát triển bền vững của đất nước.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu đặc điểm sinh thái cây Giổi ăn hạt

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các đặc điểm hình thái, vật hậu, sinh thái và phân bố của cây Giổi ăn hạt tại Khu Bảo Tồn Na Hang. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các xã Côn Lôn, Khau Tinh, Sơn Phú và Thanh Tương, nơi có sự phân bố của loài cây này. Mục tiêu chính là cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát triển cây Giổi ăn hạt, đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của địa phương.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tình Hình Khai Thác Cây Giổi Ăn Hạt

Hiện nay, tình hình khai thác cây Giổi ăn hạt đang diễn ra một cách đáng báo động, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh trưởng cây Giổi ăn hạt và bảo tồn cây Giổi ăn hạt. Các quần thể Giổi trong tự nhiên đang suy giảm do khai thác quá mức và số lượng cây tái sinh còn ít do hạt bị thu hái quá mức. Điều này đặt ra một thách thức lớn cho công tác bảo tồn và phát triển loài cây này. Cần có những biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép và thúc đẩy tái sinh tự nhiên của cây Giổi ăn hạt.

2.1. Nguyên nhân suy giảm mật độ cây Giổi ăn hạt tại Na Hang

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm mật độ cây Giổi ăn hạt là do khai thác quá mức để lấy gỗ và hạt. Gỗ Giổi có giá trị kinh tế cao, được sử dụng trong xây dựng và sản xuất đồ gia dụng. Hạt Giổi cũng là một loại gia vị đặc biệt, được người dân địa phương thu hái để bán. Việc khai thác không bền vững đã làm giảm số lượng cây trưởng thành và ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của loài. Theo Hùng et al., các quần thể Giổi trong tự nhiên đang bị suy giảm nghiêm trọng do khai thác cạn kiệt.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến cây Giổi ăn hạt

Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Giổi ăn hạt. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm giảm khả năng thích nghi của loài, đặc biệt là ở giai đoạn cây non. Ngoài ra, biến đổi khí hậu cũng có thể làm tăng nguy cơ sâu bệnh hại cây Giổi ăn hạt, gây ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của cây. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến cây Giổi ăn hạt để đưa ra các giải pháp ứng phó phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Đặc Điểm Lâm Học Cây Giổi

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để đánh giá đặc điểm lâm học của cây Giổi ăn hạt. Các phương pháp bao gồm điều tra thực địa, thu thập mẫu vật, phân tích trong phòng thí nghiệm và phỏng vấn người dân địa phương. Dữ liệu thu thập được sẽ được xử lý bằng các phần mềm thống kê để đưa ra các kết luận khoa học. Phương pháp nghiên cứu được thiết kế để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả, đồng thời phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực nghiên cứu.

3.1. Điều tra phân bố cây Giổi ăn hạt tại Na Hang

Việc điều tra phân bố cây Giổi ăn hạt được thực hiện bằng cách thiết lập các ô tiêu chuẩn (OTC) trên các tuyến điều tra. Trong mỗi OTC, các thông tin về số lượng cây, kích thước cây, độ tàn che và thành phần loài cây đi kèm sẽ được ghi lại. Dữ liệu này sẽ được sử dụng để đánh giá mật độ cây Giổi ăn hạt, độ che phủ của cây Giổi ăn hạt và thành phần loài cây Giổi ăn hạt trong khu vực nghiên cứu. Phương pháp này giúp xác định được các khu vực có cây Giổi ăn hạt phân bố nhiều và đánh giá được tình trạng của quần thể.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh thái cây Giổi ăn hạt

Để phân tích đặc điểm sinh thái cây Giổi ăn hạt, các mẫu đất và lá cây sẽ được thu thập và phân tích trong phòng thí nghiệm. Các chỉ tiêu phân tích bao gồm độ pH, hàm lượng chất dinh dưỡng trong đất và hàm lượng diệp lục trong lá cây. Dữ liệu này sẽ được sử dụng để đánh giá khả năng thích nghi của cây Giổi ăn hạt với các điều kiện môi trường khác nhau. Ngoài ra, các thông tin về nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm cũng sẽ được thu thập để đánh giá ảnh hưởng của khí hậu đến sự sinh trưởng và phát triển của loài.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Cây Giổi Ăn Hạt

Kết quả nghiên cứu cho thấy cây Giổi ăn hạt có những đặc điểm sinh thái đặc trưng, phù hợp với điều kiện tự nhiên của Khu Bảo Tồn Na Hang. Loài cây này thích hợp với đất ẩm, giàu dinh dưỡng và có độ che phủ vừa phải. Sinh trưởng cây Giổi ăn hạt tốt nhất ở độ cao từ 500 đến 1000 mét so với mực nước biển. Các kết quả này cung cấp thông tin quan trọng cho việc lựa chọn địa điểm trồng rừng và áp dụng các biện pháp kỹ thuật phù hợp để thúc đẩy sự phát triển của cây Giổi ăn hạt.

4.1. Đặc điểm sinh thái cây Giổi ăn hạt và địa hình phân bố

Cây Giổi ăn hạt thường phân bố ở các khu vực có địa hình đồi núi, độ dốc vừa phải và có nguồn nước dồi dào. Đất ở những khu vực này thường có độ pH từ 5.5 đến 6.5, giàu mùn và các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của cây. Đặc điểm sinh thái cây Giổi ăn hạt này cho thấy loài cây này có khả năng thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên của Khu Bảo Tồn Na Hang.

4.2. Thành phần loài cây Giổi ăn hạt và các loài cây đi kèm

Cây Giổi ăn hạt thường mọc xen lẫn với các loài cây gỗ khác như Trai, Nghiến, Lát Hoa và Đinh. Sự đa dạng về thành phần loài cây Giổi ăn hạt này tạo nên một hệ sinh thái rừng phong phú và ổn định. Các loài cây đi kèm có vai trò quan trọng trong việc cung cấp bóng mát, giữ ẩm và cải tạo đất, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây Giổi ăn hạt.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Kỹ Thuật Trồng Cây Giổi Ăn Hạt Hiệu Quả

Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các kỹ thuật trồng cây Giổi ăn hạt hiệu quả. Các kỹ thuật trồng cây Giổi ăn hạt bao gồm lựa chọn giống, chuẩn bị đất, gieo ươm, trồng và chăm sóc cây. Việc áp dụng đúng các kỹ thuật trồng cây Giổi ăn hạt sẽ giúp tăng tỷ lệ sống của cây, rút ngắn thời gian sinh trưởng và nâng cao năng suất. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển kinh tế rừng và bảo tồn cây Giổi ăn hạt.

5.1. Hướng dẫn chi tiết kỹ thuật trồng cây Giổi ăn hạt

Để trồng cây Giổi ăn hạt hiệu quả, cần lựa chọn giống cây khỏe mạnh, không bị sâu bệnh. Đất trồng cần được cày xới kỹ, bón lót phân hữu cơ và đảm bảo thoát nước tốt. Cây con nên được trồng vào mùa mưa, khi độ ẩm cao và nhiệt độ mát mẻ. Trong quá trình chăm sóc, cần thường xuyên tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh cho cây. Việc áp dụng đúng các kỹ thuật trồng cây Giổi ăn hạt sẽ giúp cây sinh trưởng và phát triển tốt.

5.2. Giá trị kinh tế của cây Giổi ăn hạt và tiềm năng phát triển

Cây Giổi ăn hạt có giá trị kinh tế cao, không chỉ từ gỗ mà còn từ hạt. Gỗ Giổi được sử dụng trong xây dựng và sản xuất đồ gia dụng, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Hạt Giổi là một loại gia vị đặc biệt, có giá trị dinh dưỡng cao và được thị trường ưa chuộng. Việc phát triển cây Giổi ăn hạt không chỉ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học mà còn nâng cao đời sống kinh tế của người dân.

VI. Giải Pháp Bảo Tồn Phát Triển Bền Vững Cây Giổi Ăn Hạt

Để bảo tồn cây Giổi ăn hạt một cách bền vững, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương. Các giải pháp bảo tồn cây Giổi ăn hạt bao gồm tăng cường quản lý bảo vệ rừng, thúc đẩy tái sinh tự nhiên, xây dựng các mô hình trồng rừng bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây Giổi ăn hạt. Chỉ khi có sự chung tay của tất cả các bên, chúng ta mới có thể bảo tồn loài cây quý giá này cho các thế hệ tương lai.

6.1. Đề xuất các biện pháp bảo tồn cây Giổi ăn hạt hiệu quả

Các biện pháp bảo tồn cây Giổi ăn hạt hiệu quả bao gồm: (1) Tăng cường tuần tra, kiểm soát để ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép; (2) Xây dựng các vườn ươm để cung cấp cây giống cho các chương trình trồng rừng; (3) Hỗ trợ người dân địa phương phát triển các mô hình trồng rừng bền vững; (4) Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây Giổi ăn hạt.

6.2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn cây Giổi ăn hạt

Cộng đồng địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn cây Giổi ăn hạt. Người dân có kiến thức và kinh nghiệm về đặc điểm sinh thái và sinh trưởng của loài cây này. Họ cũng là những người trực tiếp sử dụng và hưởng lợi từ cây Giổi ăn hạt. Do đó, cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình quản lý và bảo vệ rừng, đồng thời chia sẻ lợi ích từ việc phát triển cây Giổi ăn hạt.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Lâm nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thương (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, 2015) tập trung giải quyết vấn đề bảo tồn và phát triển loài cây bản địa đa tác dụng Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) tại Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Na Hang, tỉnh Tuyên Quang.

Bối cảnh thực tiễn được tác giả xác định dựa trên thực trạng biến động diện tích và chất lượng rừng tại Việt Nam: diện tích rừng tự nhiên từng suy giảm mạnh từ 14,3 triệu ha (năm 1943) xuống còn 9,3 triệu ha (năm 1993); dù sau đó tăng lên 12,61 triệu ha (độ che phủ 37% vào năm 1995) nhờ các chương trình như Chương trình 327 và Dự án 661, chất lượng rừng tự nhiên vẫn còn thấp và suy thoái. KBTTN Na Hang có diện tích rừng đặc dụng 21.238,7 ha (trải dài trên các xã Thanh Tương, Sơn Phú, Khau Tinh, Côn Lôn và thị trấn Na Hang), lưu giữ hơn 2.000 loài thực vật bậc cao nhưng đang chịu nhiều áp lực sinh kế và khai thác tài nguyên.

Giổi ăn hạt là cây gỗ lớn thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) – một họ thực vật hạt kín nguyên thủy có giá trị khoa học tiến hóa cao. Loài này có giá trị kinh tế đa dụng: thân gỗ cho vân thớ đẹp không mối mọt dùng trong xây dựng và đồ gia dụng; hạt làm gia vị và vị thuốc điều trị bệnh tiêu hóa. Tuy nhiên, các quần thể tự nhiên của Giổi ăn hạt đang suy giảm nghiêm trọng do khai thác cạn kiệt lấy gỗ và tình trạng thu hái quả quá mức khiến hạt giống không thể phát tán, tái sinh tự nhiên kém. Loài này đã được đưa vào danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IIA theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

• Mục tiêu chung: Xác định các đặc điểm sinh học, sinh thái cơ bản của loài Giổi ăn hạt tại KBTTN Na Hang, tỉnh Tuyên Quang làm cơ sở khoa học đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định những đặc điểm cơ bản về hình thái và vật hậu của loài Giổi ăn hạt.
  2. Xác định một số đặc điểm sinh thái, phân bố và đặc điểm tái sinh của loài Giổi ăn hạt tại khu vực nghiên cứu.
  3. Bước đầu đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây này ở KBTTN Na Hang.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) phân bố tự nhiên trong rừng.
• Phạm vi không gian: Các dải rừng tự nhiên có độ cao từ 1.000 m trở xuống thuộc địa bàn 3 xã Thanh Tương, Sơn Phú và Khâu Tinh trong KBTTN Na Hang.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thực địa được thu thập từ tháng 8/2014 đến tháng 12/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận về hình thái học, phân loại học thực vật và sinh thái học cá thể/quần thể thực vật rừng:

• Khung lý thuyết và phân loại: Vận dụng học thuyết sinh thái rừng của G.F. Morozov về mối quan hệ giữa quần xã thực vật và hoàn cảnh sống; lý luận phân chia sinh thái học của E. Odum (1975); mô hình cấu trúc phân tầng rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới của Thái Văn Trừng (1987); tiêu chuẩn đánh giá nguy cơ tuyệt chủng của Sách đỏ IUCN (2004), Sách đỏ Việt Nam và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.
• Phương pháp điều tra thực địa:
  • Điều tra sơ thám: Xác định sơ bộ vị trí phân bố của loài và vạch tuyến điều tra đại diện qua các trạng thái rừng.
  • Điều tra theo tuyến: Thiết lập ít nhất 03 tuyến khảo sát cắt qua các đai cao và dạng sinh cảnh khác nhau để phát hiện loài.
  • Ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập các OTC điển hình tạm thời diện tích 1.000 m² ($20\text{ m} \times 50\text{ m}$ hoặc tương đương) tại các đai cao cách nhau 100 m. Đo đếm đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) và đường kính tán lá ($D_t$) theo hai hướng Đông – Tây, Nam – Bắc.
  • Đo độ tàn che: Sử dụng gương cầu lồi đo tại 5 điểm bất kỳ trong mỗi OTC.
  • Phẫu diện đất: Đào và mô tả hình thái phẫu diện đất tại các OTC đại diện theo tầng A, B, C (độ sâu, màu sắc, thành phần cơ giới, cấu tượng, độ chặt, độ ẩm, tỷ lệ đá lẫn, tỷ lệ rễ cây).
  • Ô dạng bản (ODB) tái sinh và tầng cây bụi - thảm tươi: Lập 5 ODB diện tích 25 m² ($5\text{ m} \times 5\text{ m}$) tại 4 góc và trung tâm mỗi OTC để kiểm kê loài, số lượng, chiều cao, chất lượng (tốt, trung bình, xấu) và nguồn gốc (hạt/chồi) của cây tái sinh.
  • Điều tra tái sinh quanh cây mẹ: Khảo sát phân bố cây con tái sinh xung quanh các cây mẹ trưởng thành, sinh trưởng tốt.
  • Phương pháp ô 6 cây: Xác định thành phần nhóm loài cây gỗ đi kèm gần nhất xung quanh cá thể Giổi ăn hạt trung tâm.
  • Đánh giá tác động nhân sinh: Cho điểm mức độ nghiêm trọng từ 0 (không có) đến 3 (lớn nhất) dọc theo tuyến điều tra đối với 5 yếu tố: xói mòn, ăn gặm của gia súc, chặt phá cây gỗ, dấu vết phân gia súc, đốt rừng.
  • Phỏng vấn xã hội học: Sử dụng phiếu phỏng vấn bán cấu trúc đối với cán bộ kiểm lâm, cán bộ tuần rừng, già làng và người dân địa phương tại các xã nghiên cứu.
• Phương pháp nội nghiệp và xử lý số liệu:
  • Tính chỉ số giá trị quan trọng (Important Value Index - $IV%$ theo công thức Daniel Marmillod): $$IV_i% = \frac{N_i% + G_i%}{2}$$ (Trong đó: $N_i%$ là tỷ lệ số cây; $G_i%$ là tỷ lệ tổng tiết diện ngang).
  • Mức độ thường gặp ($M_{tg}%$): Tỷ lệ phần trăm giữa số cá thể loài nghiên cứu với tổng số cá thể quan sát.
  • Chỉ số thân thuộc Sørensen ($q$): $$q = \frac{2c}{2c + a + b}$$
  • Công thức tổ thành tái sinh ($K_i = \frac{N_i}{N} \times 10$) và mật độ tái sinh quy đổi trên 1 ha.
  • Ứng dụng phần mềm Microsoft Excel và SPSS để tổng hợp và xử lý thống kê toán học sinh học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ sự suy thoái rừng tự nhiên, giá trị kinh tế - sinh thái đặc biệt của loài Giổi ăn hạt và tình trạng cạn kiệt nguồn gen do khai thác quá mức. Xác định rõ mục tiêu nghiên cứu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dẫn liệu lâm học và ý nghĩa thực tiễn trong công tác quản lý, giám sát đa dạng sinh học tại KBTTN Na Hang.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Hệ thống hóa các nghiên cứu trong và ngoài nước về họ Ngọc lan và chi Giổi (Michelia). Tổng hợp các công trình nghiên cứu lâm học của Thái Văn Trừng, Nguyễn Bá Chất, Vũ Văn Cần, Nguyễn Thanh Bình, Hoàng Xuân Tý. Giới thiệu điều kiện tự nhiên của KBTTN Na Hang (địa hình vòng cung núi đá vôi Lô - Gâm, độ cao tuyệt đối từ 120 m đến đỉnh cao nhất, khí hậu nhiệt đới gió mùa núi cao với nhiệt độ trung bình 23,5°C, lượng mưa 1.400–1.600 mm/năm). Phân tích đặc điểm kinh tế - xã hội với 52 thôn, 3.916 hộ dân thuộc 4 dân tộc chính (Tày 47,6%, Kinh 22,5%, Dao 20,3%, H'Mông 5,8%) và áp lực của 67,1% lao động nông lâm nghiệp lên tài nguyên rừng.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định rõ đối tượng khảo sát là loài Michelia tonkinensis A.Chev; giới hạn phạm vi nghiên cứu dưới đai cao 1.000 m tại 3 xã Thanh Tương, Sơn Phú, Khâu Tinh trong thời gian từ tháng 8 đến tháng 12/2014. Chi tiết hóa hệ thống 6 nội dung nghiên cứu và thiết kế các biểu mẫu điều tra thực địa (tuyến khảo sát, OTC 1.000 m², ODB 25 m², ô 6 cây, phẫu diện đất, phiếu phỏng vấn dân sinh).

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả

1. Đặc điểm hình thái và vật hậu

Giổi ăn hạt tại KBTTN Na Hang là cây gỗ lớn đơn trục, thân tròn thẳng, gốc có bạnh vè nhỏ, vỏ ngoài nhẵn màu xám hoặc nâu nhạt, dày 1,0–1,5 cm, thịt vỏ màu vàng hoặc xanh nhạt, giòn và có mùi thơm nhẹ. Tán cây hình cầu hoặc bầu dục, chiếm từ 1/5 đến 1/4 chiều cao vút ngọn.

Chỉ tiêu đo đếm	Giá trị trung bình (TB)	Giá trị lớn nhất (Max)	Giá trị nhỏ nhất (Min)
Đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$ - cm)	35,60	55,00	16,20
Chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$ - m)	17,75	25,00	10,50
Đường kính tán lá ($D_t$ - m)	5,60	8,00	3,20
Chiều dài phiến lá (cm)	17,50 – 19,00	22,00	14,00
Chiều rộng phiến lá (cm)	5,00 – 6,00	8,00	4,00
Chiều dài cuống lá (cm)	1,30 – 1,90	-	-

Lá đơn mọc cách, phiến lá dai cứng, hình trứng ngược đến bầu dục, khi vò có mùi thơm giống lá hồi; gân bên có 10–12 đôi nổi rõ. Hoa đơn mọc ở đầu cành hoặc nách lá, cuống hoa dài 2,5–3,5 cm, bao hoa màu trắng hoặc vàng nhạt xếp xoắn ốc trên đế hoa hình trụ. Quả đại kép gồm 3–5 quả đại phát triển, dạng củ lạc có eo thắt, vỏ quả dày có nhiều bì khổng sáng màu; mỗi đại chứa 2–6 hạt, khi chín có màu đỏ tươi.

Tháng trong năm	Diễn biến vật hậu ghi nhận
Tháng 1 – Tháng 2	Cây bắt đầu nhú chồi non và ra lá mới; vỏ cây nhẵn, lá xanh quanh năm.
Tháng 3 – Tháng 4	Mùa hoa nở rộ; hoa màu trắng/vàng nhạt, tỏa mùi thơm.
Tháng 5 – Tháng 6	Hoa tàn, hình thành quả non màu xanh; chồi hoàn chỉnh.
Tháng 7 – Tháng 8	Quả xanh phát triển kích thước, bắt đầu già.
Tháng 9 – Tháng 10	Quả chín chuyển sang màu nâu nhạt, vỏ đại nứt lộ hạt đỏ; quả bắt đầu rụng.
Tháng 11 – Tháng 12	Quả rụng hoàn toàn; vỏ quả khô tồn tại trên cây đến cuối tháng 11.

2. Đặc điểm sinh thái, lập địa và đất đai

Loài phân bố chủ yếu ở đai cao từ 450 m đến 900 m trên các sườn núi đất có độ dốc dao động từ 12° đến 45°, hướng phơi Đông Bắc, Đông Nam, Tây Bắc, Tây Nam; không ghi nhận loài mọc trên núi đá vôi dốc đứng. Đất nơi có Giổi ăn hạt phân bố thuộc nhóm đất Feralit phát triển trên đá phiến sét hoặc granit:

Chỉ tiêu phẫu diện	Tầng A (Mặt)	Tầng B (Chuyển tiếp)	Tầng C (Mẫu chất)
Độ sâu tầng đất (cm)	7 – 13 cm	35 – 52 cm	23 – 42 cm
Màu sắc đất	Xám đến xám vàng	Xám, vàng xám	Vàng, xám vàng
Thành phần cơ giới	Thịt nhẹ	Thịt nhẹ đến thịt trung bình	Thịt trung bình
Cấu tượng & Độ chặt	Hạt mịn, kết cấu xốp	Hạt mịn đến thô, hơi xốp	Hạt thô, hơi chặt đến chặt
Tỷ lệ đá lẫn (%)	15 – 25%	15 – 25%	10 – 20%
Tỷ lệ rễ cây (%)	20 – 30%	10 – 20%	4 – 6%

3. Cấu trúc quần xã thực vật và vị trí của loài Giổi ăn hạt

Khảo sát tại trạng thái rừng tự nhiên phục hồi sau nương rẫy (trạng thái IIIa1) cho thấy tổ thành tầng cây gỗ cao có từ 14 đến 15 loài tham gia, với độ tàn che bình quân là 0,48 (dao động từ 0,42 đến 0,56).

OTC điều tra	Mật độ lâm phần (cây/OTC)	Số cây Giổi ăn hạt	Tỷ lệ số cây (%)	Chỉ số quan trọng ($IV%$)	Công thức tổ thành tầng cây cao (các loài ưu thế)
OTC 1	34	2	5,88%	8,87%	$13,04\text{Sv} + 11,44\text{Tr} + 9,23\text{MTr} + 9,22\text{Dg} + 9,19\text{G} + 8,87\text{Gah} + \dots$
OTC 2	39	1	2,56%	5,64%	$13,74\text{Tr} + 12,36\text{Ngh} + 12,19\text{MTr} + 8,19\text{Sv} + 7,28\text{S} + \dots + 5,64\text{Gah} + \dots$
OTC 3	41	3	7,32%	5,97%	$12,97\text{Mt} + 10,50\text{Tr} + 10,27\text{Tb} + 9,95\text{Nn} + 9,77\text{Mck} + \dots + 5,97\text{Gah} + \dots$

(Ký hiệu: Sv: Sung vè; Tr: Trẩu; MTr: Muồng trắng; Dg: Dẻ gai; G: Gáo; Gah: Giổi ăn hạt; Ngh: Nghiến; S: Sồi/Sấu; Tb: Thôi ba; Nn: Núc nác; Mck: Mé cò ke; Mt: Mạy tèo).

Các loài cây gỗ thường xuyên đi kèm với Giổi ăn hạt bao gồm: Gáo (Neolamarckia cadamba), Sung vè (Ficus racemosa), Dẻ gai (Fagus sylvatica), Bứa (Garcinia oblongifolia), Trẩu (Vernicia montana), Muồng trắng (Zenia insignis), Dâu da xoan (Spondias lakonensis), Núc nác (Oroxylum indicum), Sấu (Dracontomelon duperreanum), Vàng anh (Saraca dives) và Xoan mộc (Melia azedarach).

4. Đặc điểm tái sinh tự nhiên

Khả năng tái sinh tự nhiên của Giổi ăn hạt trong lâm phần rất thấp:

• Hình thức tái sinh: 100% cây con tái sinh ghi nhận đều có nguồn gốc từ hạt.
• Số lượng và mật độ: Trong tổng số 15 ô dạng bản ($250\text{ m}^2$ điều tra tại OTC 1 và OTC 3), chỉ phát hiện được 3 cây tái sinh (chiều cao đạt từ 140 cm đến 190 cm, phẩm chất sinh trưởng tốt), quy đổi mật độ đạt xấp xỉ 15 cây/ha.
• Nguyên nhân tái sinh kém: Hạt rụng bị người dân địa phương thu nhặt triệt để làm gia vị/thương phẩm hoặc bị chim, chuột, thú rừng ăn gặm; thảm mục và độ tàn che một số nơi chưa tối ưu cho hạt nảy mầm tự nhiên.

5. Đánh giá tác động nhân sinh và hiểu biết cộng đồng

Kết quả khảo sát dọc các tuyến cho thấy hoạt động khai thác lâm sản ngoài gỗ (thu hái hạt), chặt phá cây gỗ nhỏ làm củi/nhà ở, chăn thả gia súc tự do trong rừng đặc dụng và tình trạng đốt nương rẫy ven rừng là những nguy cơ trực tiếp làm suy giảm số lượng cá thể Giổi ăn hạt. 100% người dân được phỏng vấn đều nhận biết được giá trị thương phẩm cao của hạt Giổi nhưng chưa có ý thức gây trồng bảo tồn.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp 5 kết luận cốt lõi về hình thái, vật hậu, sinh thái, tổ thành quần xã và hiện trạng tái sinh. Kiến nghị các biện pháp quản lý bảo vệ nghiêm ngặt quần thể cây mẹ hiện có và ứng dụng kỹ thuật thu hái hạt giống từ tháng 9 đến đầu tháng 10 để gieo ươm cây con phục vụ trồng rừng bổ sung.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính kèm số liệu thực nghiệm

1. Chỉ số sinh trưởng cá thể: Cây Giổi ăn hạt trưởng thành tại Na Hang đạt đường kính ngang ngực trung bình $D_{1.3} = 35,6\text{ cm}$ (dao động 16,2–55,0 cm), chiều cao vút ngọn trung bình $H_{vn} = 17,75\text{ m}$ (dao động 10,5–25,0 m), đường kính tán lá trung bình $D_t = 5,6\text{ m}$.
2. Vật hậu: Xác định chu kỳ ra hoa từ tháng 3–4, hoa tàn tháng 7, quả chín vào tháng 9–10. Thời điểm thu hái quả thích hợp nhất phục vụ nhân giống là từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 hàng năm.
3. Phân bố sinh thái: Loài chỉ phân bố trên lập địa núi đất thuộc đai cao 450–900 m, độ dốc 12–45°, tầng đất dày với tầng A từ 7–13 cm, thành phần cơ giới thịt nhẹ đến thịt trung bình; thích ứng với nền nhiệt trung bình năm 23,5°C và lượng mưa 1.400–1.600 mm/năm.
4. Vị trí trong quần xã: Là loài cây gỗ tầng cao ưa sáng, phân bố ở các lâm phần có độ tàn che trung bình 0,48. Chỉ số quan trọng sinh thái đạt $IV% = 5,64% - 8,87%$, tỷ lệ số cá thể chỉ chiếm 2,56% – 7,32% trong lâm phần (mật độ 1–3 cây/OTC $1.000\text{ m}^2$).
5. Hiện trạng tái sinh: Tái sinh tự nhiên rất nghèo nàn, mật độ cây con chỉ đạt khoảng 15 cây/ha ($3\text{ cây}/250\text{ m}^2$ ODB), 100% tái sinh từ hạt.

Giải pháp và kiến nghị đề xuất của tác giả

• Biện pháp kỹ thuật lâm sinh: Thu hái quả giống đúng độ chín sinh lý (cuối tháng 9 đến đầu tháng 10) từ các cây mẹ khỏe mạnh; xử lý hạt và hoàn thiện quy trình gieo ươm tạo cây con; áp dụng biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh có trồng bổ sung Giổi ăn hạt vào các trạng thái rừng phục hồi (IIIa1).
• Biện pháp quản lý bảo vệ: Ban quản lý KBTTN Na Hang cần lập hồ sơ theo dõi, định vị tọa độ và gắn mã số quản lý nghiêm ngặt các cây mẹ thành thục tán lớn; nghiêm cấm việc chặt hạ cây lấy hạt hoặc khai thác hạt tận diệt.
• Biện pháp chính sách và xã hội: Giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với quyền lợi kinh tế từ lâm sản ngoài gỗ; tuyên truyền nâng cao nhận thức cho đồng bào các dân tộc Tày, Dao, H'Mông tại các xã đệm; xây dựng mô hình nông lâm kết hợp trồng Giổi ăn hạt tại vườn đồi hộ gia đình để giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên.

Đóng góp khoa học của khóa luận

Cung cấp bộ dẫn liệu thực địa đầu tiên mang tính định lượng có hệ thống về các chỉ số lâm học ($D_{1.3}$, $H_{vn}$, $IV%$, phẫu diện đất, mật độ tái sinh tự nhiên) của loài Michelia tonkinensis A.Chev tại KBTTN Na Hang, bổ sung cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp của tỉnh Tuyên Quang.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu:
  • Thời gian thực hiện khóa luận ngắn (từ tháng 8 đến tháng 12/2014), không bao quát toàn bộ chu kỳ sinh trưởng hàng năm của loài, do đó một phần số liệu vật hậu mùa hoa nở (tháng 3–4) phải sử dụng phương pháp kế thừa kết hợp phỏng vấn hồi cứu.
  • Phạm vi khảo sát chỉ giới hạn ở đai cao dưới 1.000 m tại 3 xã trọng điểm; dung lượng mẫu cây mẹ đo đếm giải phẫu hình thái chi tiết còn hạn chế (7 cây trưởng thành).
  • Chưa bố trí được các thí nghiệm gieo ươm, xử lý hạt giống nảy mầm và theo dõi tỷ lệ sống của cây con trong vườn ươm.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý hạt giống, kỹ thuật nhân giống vô tính (ghép, giâm cành) và hữu tính của Giổi ăn hạt.
  • Thử nghiệm các mô hình trồng rừng bán tự nhiên, làm giàu rừng bằng Giổi ăn hạt dưới tán rừng tự nhiên nghèo kiệt tại vùng đệm KBTTN Na Hang.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên và học viên ngành Lâm nghiệp, Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Tham khảo quy trình và phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn lâm học, phương pháp tính toán chỉ số quan trọng $IV%$, chỉ số thân thuộc Sørensen và phương pháp mô tả phẫu diện đất rừng nhiệt đới.
• Cán bộ quản lý tại các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia vùng Đông Bắc: Ứng dụng các dẫn liệu về sinh thái, lập địa, chu kỳ vật hậu để xây dựng phương án thu hái hạt giống và khoanh nuôi bảo tồn loài Giổi ăn hạt và các loài cây họ Ngọc lan bản địa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Kích thước bình quân của cây Giổi ăn hạt trưởng thành trong rừng tự nhiên Na Hang là bao nhiêu?
Theo số liệu đo đếm thực tế 7 cây mẫu tại KBTTN Na Hang, cây Giổi ăn hạt đạt đường kính ngang ngực trung bình ($D_{1.3}$) là 35,60 cm (lớn nhất đạt 55,00 cm, nhỏ nhất 16,20 cm), chiều cao vút ngọn trung bình ($H_{vn}$) đạt 17,75 m (lớn nhất 25,00 m, nhỏ nhất 10,50 m) và đường kính tán lá trung bình ($D_t$) là 5,60 m.

2. Loài Giổi ăn hạt tại khu vực nghiên cứu phân bố ở điều kiện địa hình và lập địa như thế nào?
Loài chỉ phân bố trên các sườn núi đất (không xuất hiện trên núi đá vôi), ở đai cao từ 450 m đến 900 m, độ dốc sườn từ 12° đến 45°, trên nền đất Feralit thịt nhẹ đến thịt trung bình có tầng A dày 7–13 cm, kết cấu xốp và tỷ lệ đá lẫn thấp (10–25%).

3. Thời điểm thu hái quả Giổi ăn hạt thích hợp nhất để làm giống là khi nào?
Dựa trên kết quả theo dõi diễn biến vật hậu, quả Giổi ăn hạt chín vào tháng 9 – 10 (vỏ quả chuyển sang màu nâu nhạt và nứt lộ hạt đỏ). Thời điểm thu hái hạt giống đạt chất lượng sinh lý tốt nhất là từ cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 hàng năm.

4. Mật độ và tình trạng tái sinh tự nhiên của loài Giổi ăn hạt dưới tán rừng được ghi nhận ra sao?
Tái sinh tự nhiên của loài rất kém, chỉ ghi nhận mật độ trung bình xấp xỉ 15 cây/ha (chỉ có 3 cây con xuất hiện trên tổng số $250\text{ m}^2$ diện tích ô dạng bản điều tra). 100% cây con tái sinh từ hạt, có chiều cao từ 140 cm đến 190 cm và sinh trưởng tốt, nhưng số lượng bị suy giảm nghiêm trọng do hạt bị thu hái triệt để và động vật ăn gặm.

5. Vị trí của loài Giổi ăn hạt trong công thức tổ thành tầng cây gỗ cao thể hiện như thế nào?
Trong các OTC điều tra trạng thái rừng IIIa1, Giổi ăn hạt tham gia vào công thức tổ thành với chỉ số giá trị quan trọng ($IV%$) dao động từ 5,64% đến 8,87%, mật độ tầng cây cao đạt từ 1 đến 3 cây/OTC ($1.000\text{ m}^2$), chiếm tỷ lệ từ 2,56% đến 7,32% tổng số cây trong lâm phần.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Thị Thương đã phản ánh bức tranh lâm học định lượng toàn diện về loài cây bản địa nguy cấp Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Công trình đã làm rõ các đặc trưng hình thái, chu kỳ vật hậu, điều kiện lập địa đất đai, vị trí tổ thành tầng cây cao ($IV% = 5,64% - 8,87%$) và cảnh báo tình trạng tái sinh tự nhiên suy thoái nghiêm trọng (mật độ chỉ ~15 cây/ha). Các kết quả và đề xuất kỹ thuật thu hái hạt giống vào tháng 9–10 cùng giải pháp phân vùng quản lý cây mẹ cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng cho công tác bảo tồn nguồn gen và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong một thời gian dài diên tích rừng Việt Nam đã suy giảm nghiêm liên tục (năm 1943 là 14,3 triệu ha nhưng đến năm 1993 chỉ còn 9,3 triệu ha). Tuy nhiên trong những năm gần đây diện tích rừng có xu hướng tăng rõ rệt (năm 1995 diện tích rừng toàn quốc tăng lên 12,61 triệu ha, độ che phủ đạt 37%, trong đó rừng tự nhiên có 10,28 triệu ha, rừng trồng 2,33 triệu ha) nhưng chất lượng rừng ngày càng giảm sút, năng suất không cao và chất lượng rừng còn chưa được cải thiện. Trước thực tế mất rừng và các nhu cầu sử dụng gỗ, để đảm bảo an ninh môi trường cũng như nhu cầu phát triển bền vững của đất nước, trong những năm qua chính phủ Việt Nam bằng lỗ lực của mình và sự giúp đỡ của các tổ chức phi chính phủ đã đầu tư khá lớn vật tư, tiền vốn để trồng rừng, phục hồi và phát triển rừng thông qua các chương trình mục tiêu như: Chương trình 327, dự án 661 và các nguồn vốn khác. Đồng thời đã có những chính sách, chiến lược nhằm bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng (Nguyễn Đức Khiển, 2005)[12].

Nằm trong hệ thống các khu rừng đặc dụng của Việt Nam, Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang là một trong những khu cực bảo tồn quan trọng của nước ta, nó chứa đựng một nguồn tài nguyên sinh học rất lớn. Nhiều loài động, thực vật quý hiếm đã được tìm thấy và bảo vệ ở nơi đây. Nằm ở phía Đông Nam huyện Na Hang, tỉnh Tuyên Quang, Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang (Tát kẻ - Bản Bung), có diện tích 21.257ha trải dài trên 4 xã: Côn Lôn, Khau Tinh, Sơn Phú và Thanh Tương. Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang còn khoảng 68% diện tích là rừng ẩm nhiệt đới vẫn còn ở tình trạng nguyên sinh hoặc chỉ thay đổi chút ít bởi sự tác động của con người.

Trong đó có khoảng 70% là rừng trên núi đá vôi. Cho đến nay các nhà khoa học đã xác định được trên 2.000 loài thực vật, trong đó có nhiều loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam như: Trai, Nghiến, Lát Hoa, Đinh, Thông tre, Hoàng đàn, Trầm gió, Thông Pà cò. 2 Họ ngọc lan (Magnoliaceae) là họ nguyên thủy đóng vai trò quan trọng đối với khoa học phân loại và tiến hóa trong việc hình thành khái niệm về hoa đầu tiên của thực vật hạt kín (Angiospermae). Trên thế giới họ này bao gồm khoảng 300 loài phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới.

Ở Việt Nam họ Ngọc Lan có khoảng 55 loài phân bố rải rác từ Bắc vào Nam. Họ mang những đặc điểm nguyên thủy như các thành phần hoa nhiều, chưa phân hóa và xếp trên đế hoa lồi. Đa số các loài trong họ là cây gỗ được dùng phổ biến trong đóng đồ gia dụng có giá trị vì gỗ có vân thớ đẹp, mịn, thơm, không mối mọt, nhiều loài có hoa đẹp, hương thơm, và được trồng làm cảnh, nhiều loài được dùng làm thuốc hay gia vị đặc biệt. Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev), thuộc chi Giổi (Michelia) trong họ Ngọc lan (Magnoliaceae).

Giổi ăn hạt là loài cây bản địa đa tác dụng và có giá trị kinh tế cao và bảo tồn (Hùng et al.,2007,Hoàng et al. Tại Việt Nam loài cây này phân bố từ Lào Cai đến các tỉnh Bắc Tung Bộ và Tây Nguyên (Hộ,1999). Gỗ Giổi ăn hạt được dùng làm đồ gia dụng có giá trị, hạt làm gia vị và thuốc chữa bệnh đau bụng. Hiện nay các quần thể giổi trong tự nhiên đang bọ suy giảm nghiêm trọng do bị khai thác cạn kiệt và số lượng cây tái sinh còn ít do hạt bị thu hái quá mức (Hùng et al.

Giổi ăn hạt mang nhiều đặc điểm quan trọng cho khoa học và là loài cây tiềm năng có thể ứng dụng trong lâm nghiệp, trồng rừng hay có thể phát triển nghiên cứu, nhưng sự phân bố của loài này tại khu bảo tồn còn ít được biết đến. Từ thực tiễn nêu trên tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài cây Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang” nhằm góp phần nâng cao hiểu biết, đề xuất hướng phát triển và bảo tồn loài cây này tại KBTTN Na Hang. Mục tiêu nghiên cứu + Mục tiêu chung Nhằm xác định đặc điểm sinh học, sinh thái cơ bản của loài Giổi ăn hạt tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, tỉnh Tuyên Quang làm cơ sở đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây này ở Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang 3 + Mục tiêu cụ thể - Xác định được những đặc điểm cơ bản về hình thái và vật hậu của loài Giổi ăn hạt. - Xác định được một số đặc điểm sinh thái và phân bố, đặc điểm tái sinh của loài Giổi ăn hạt tại khu vực nghiên cứu.

- Bước đầu đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài cây này ở Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Bổ sung các thông tin khoa học và là cơ sở khoa học cho các nhà quản lý bảo tồn. Ý nghĩa thực tiễn Là cơ sở để thực hiện nghiên cứu loài Giổi ăn hạt (Michelia tonkinensis A.Chev) làm cơ sở đề xuất hướng bảo tồn loài và giám sát đa dạng sinh học tại Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang tỉnh Tuyên Quang.

4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của nghiên cứu Dựa các điều kiện thuận lợi đã tạo cho Việt Nam trở thành một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới. Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Để khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp, cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo vệ tốt hơn tài nguyên ĐDSH của đất nước (Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn, 2012.

Báo cáo quốc gia về các khu bảo tồn và phát triển kinh tế). Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng đã công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Sách đỏ IUCN công bố văn bản năm 2004 (Sách đỏ 2004) vào ngày 17 tháng 11 năm 2004. Văn bản này đã đánh giá tất cả 38.047 loài, cùng với 2.140 phân loài, giống, chi và quần thể.503 loài nằm trong tình trạng nguy cơ tuyệt chủng gồm 7.180 loài động vật, 8.321 loài thực vật và 2 loài nấm.

Các loài được xếp vào các bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng như tốc độ suy thoái, kích thước quần thể, phạm vi phân bố và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố. Sách đỏ IUCN công bố văn bản năm 2004 (Sách đỏ 2004) [18]. *) Nhóm các loài tuyệt chủng: + Tuyệt chủng (EX). + Tuyệt chủng trong tự nhiên (EW).

*) Nhóm các loài bị đe dọa: + Rất nguy cấp (CR). + Sẽ nguy cấp (VU). 5 *) Nhóm các loài bị đe dọa thấp (LR). - Phụ thuộc bảo tồn (CD).

- Sắp bị đe dọa (NT). - Ít lo ngại: Least Concern (LC). + Thiếu dữ liệu: Data Deficient (DD). + Không được đánh giá: Not Evaluated (NE).

Trong nghị định 32/2006/NĐ-CP Về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Thực vật, động vật rừng chia thành 2 nhóm sau: +) Nhóm I: Nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. +) Nhóm II: Hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Dựa vào phân cấp bảo tồn loài và đa dạng sinh học tại KBTTN Na Hang, tỉnh Tuyên Quang có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU và nghị định 32/2006/NĐ-CP cần được bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần bảo tồn đó là loài Giổi ăn hạt.

Theo nghị định 32/2006/NĐ-CP[4] Giổi ăn hạt thuộc nhóm IIA nên rất cần thiết phải bảo tồn. Đây là cơ sở khoa học thúc đẩy tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 2. Lược sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới Trong thiên nhiên cây rừng đã đa dạng về loài lại còn đa dạng về hình thái.

Chúng tồn tại và phát triển trong các trạng thái rừng khác nhau, chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố hoàn cảnh trong thời gian dài.Vì vậy, các đặc tính của cây rừng có thể được phát hiện chính xác và đầy đủ khi tìm hiểu chúng trên quan điểm động và trong mối quan hệ nhiều bên. Để nhận biết cây rừng, xác định các đối tượng nghiên cứu, cần vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu về phân loại thực vật học nhưng để quản lý và bảo vệ loài cây rừng hoặc tìm hiểu khả năng đáp ứng của nó trong sản xuất thì các phương pháp nghiên cứu dựa vào hình thái học và sinh thái học giữ vai trò chủ đạo. 6 Hình thái thực vật học là phương pháp nghiên cứu hình dạng bên ngoài của cơ thể thực vật, để nhận biết cây rừng phải dựa vào đặc điểm của cây: hình thái và cấu trúc hình thái là đặc điểm dễ thấy và được dùng nhiều nhất. Tuy nhiên chỉ những đặc điểm tương đối ổn định, phản ảnh bản chất loài mới giúp ích cho việc nhận biết chúng, các đặc điểm khác ngược lại lại gây sự nhầm lẫn, ở các tuổi sống trong các hoàn cảnh khác nhau, hình thái một số loài cây cũng biến dạng nhất định, nắm chắc diễn biến đó không những có thể giúp nhận biết ở bất cứ tuổi nào mà còn có thể đoán định các giai đoạn phát triển và nhu cầu sinh thái tương ứng của cây E.

Odum (1975)[26] đã phân chia sinh thái học ra sinh thái học cá thể và sinh thái học quần thể. Sinh thái học cá thể nghiên cứu từng cá thể sinh vật hoặc từng loài. Trong đó chu kỳ sống và tập tính cũng như khả năng thích nghi với môi trường sống được đặc biệt quan tâm. Ngoài ra, mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái, sinh trưởng có thể định lượng bằng các phương pháp toán học thường được gọi là mô phỏng, phản ánh các đặc điểm, quy luật tương quan phức tạp trong tự nhiên.

Trong học thuyết về các kiểu rừng G.