Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài cây nghiến gân ba excentrodendron tonkinensis nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý

Nghiên cứu đặc điểm lâm học cây nghiến gân ba Excentrodendron tonkinensis, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen rừng quý hiếm.

• Tác giả: Hoàng Ngọc Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Nghiến Gân Ba Excentrodendron Tonkinensis: Bảo Tồn Và Phát Triển Nguồn Gen Rừng Quý
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.1.1. Về cơ sở sinh học
• 2.1.2. Về cơ sở bảo tồn
• 2.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Các nghiên cứu về cây Nghiến gân ba trên thế giới
• 2.2.3. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.3.1. Các nghiên cứu về bảo tồn
• 2.2.3.2. Nghiên cứu về sinh thái
• 2.2.3.3. Nghiên cứu về cây Nghiến gân ba
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Điều tra sự hiểu biết, khai thác và sử dụng của loài cây Nghiến gân ba
• 3.5. Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.6. Đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.7. Một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.8. Đánh giá trữ lượng cây Nghiến gân ba tại khu vực nghiên cứu tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.9. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.10. Phương pháp nghiên cứu
• 3.10.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.10.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài Nghiến gân ba
• 4.2. Sự hiểu biết của người dân địa phương về các loài Nghiến gân ba
• 4.3. Đặc điểm khai thác và sử dụng loài Nghiến gân ba
• 4.4. Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba
• 4.5. Đặc điểm hình thái rễ, thân cây Nghiến gân ba
• 4.6. Đặc điểm hình thái lá cây
• 4.7. Đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.8. Tần xuất xuất hiện của loài Nghiến trên các tuyến điều tra
• 4.9. Đặc điểm phân bố cây Nghiến theo vị trí
• 4.10. Một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.11. Cấu trúc mật độ tầng cây gỗ của lâm phần và Nghiến
• 4.12. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh nơi có Nghiến phân bố
• 4.13. Đặc điểm cây bụi và thảm tươi nơi có loài Nghiến gân ba phân bố
• 4.14. Đặc điểm trữ lượng cây Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.15. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.16. Những thuận lợi và khó khăn trong công tác bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba tại Võ Nhai
• 4.17. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.18. Đề xuất biện pháp phát triển loài
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm lâm học của cây nghiến gân ba

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm lâm học của cây nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis), một loài cây gỗ quý hiếm. Cây này có chiều cao lên đến 40m, đường kính thân lớn, và phân bố chủ yếu trên núi đá vôi. Đặc điểm hình thái như lá, thân, và rễ được mô tả chi tiết, giúp xác định các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của loài.

1.1. Hình thái và cấu trúc

Cây nghiến gân ba có thân thẳng, vỏ màu nâu xám, và lá hình trứng với gân bên rõ rệt. Hình thái rễ phát triển mạnh, thích nghi với môi trường đá vôi. Cấu trúc tán cây phân tầng, giúp cây tận dụng ánh sáng hiệu quả trong rừng nhiệt đới.

1.2. Sinh thái và phân bố

Loài này ưa sáng, thường xuất hiện trong rừng thường xanh mưa mùa ẩm. Phân bố chủ yếu ở các tỉnh như Thái Nguyên, Sơn La, và Hà Giang. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự tái sinh kém do khai thác quá mức và môi trường sống bị thu hẹp.

II. Bảo tồn và phát triển nguồn gen rừng quý

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo tồn nguồn gen và phát triển rừng quý. Cây nghiến gân ba đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác trái phép và suy thoái môi trường. Các biện pháp bảo tồn như thiết lập khu bảo tồn, hạn chế khai thác, và nghiên cứu nhân giống được đề xuất.

2.1. Biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học bao gồm thiết lập khu bảo tồn, tăng cường giám sát, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Nghiên cứu cũng đề xuất áp dụng các chính sách quản lý rừng bền vững để bảo vệ loài này.

2.2. Phát triển nguồn gen

Việc phát triển nguồn gen thông qua nhân giống và trồng rừng được coi là giải pháp lâu dài. Nghiên cứu khuyến nghị sử dụng công nghệ sinh học để nhân giống và tăng cường sự đa dạng di truyền của loài.

III. Quản lý và sử dụng tài nguyên rừng

Nghiên cứu đề cập đến các vấn đề quản lý rừng và sử dụng bền vững tài nguyên rừng. Cây nghiến gân ba có giá trị kinh tế cao, nhưng cần được khai thác hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các chính sách quản lý và giám sát chặt chẽ được đề xuất để hạn chế tình trạng khai thác trái phép.

3.1. Chính sách quản lý

Các chính sách quản lý rừng cần được cập nhật và thực thi nghiêm ngặt. Nghiên cứu đề xuất tăng cường hợp tác giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương để bảo vệ rừng hiệu quả.

3.2. Sử dụng bền vững

Việc sử dụng tài nguyên rừng cần tuân thủ nguyên tắc bền vững. Nghiên cứu khuyến nghị áp dụng các phương pháp khai thác thân thiện với môi trường và tăng cường trồng rừng để phục hồi hệ sinh thái.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là yếu tố cơ bản của môi trường, rừng giữ vai trò quan trọng trong việc phòng hộ, bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái, bảo tồn nguồn gen, các nguồn lâm đặc sản khác, phục vụ nhu cầu của con người tuy nhiên rừng trên thế giới cũng như ở Việt Nam đang bị suy thoái nghiêm trọng. Theo số liệu của Mauran (1943), tổng diện tích rừng Việt Nam là 14,3 triệu ha, nếu đem so sánh với số liệu của Viện điều tra quy hoạch rừng năm 1992, 1993 là 9,3 ha thì sau 50 năm tài nguyên rừng của nước ta bị giảm 5 triệu ha (trung bình 100000 ha/năm). Từ năm 1943 đến năm 1993 nước ta mất khoảng gần 6 triệu ha rừng tự nhiên, bình quân mỗi năm mất 110000 – 120000 ha. Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là một loại cây lớn, cho gỗ tốt, có giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao.

Vì là cây gỗ quý hiếm có giá trị cao cho nên những năm qua gỗ Nghiến gân ba đã bị khai thác với số lượng rất lớn và quá mức, nên hiện chỉ còn rất ít ở một số vừng rừng trên núi đá vôi, tập trung chủ yếu ở các khu bảo tồn thiên nhiên như Hữu Liên, Ba Bể, Phượng Hoàng v.v… và hiện đang là đối tượng cần được nuôi dưỡng, bảo vệ và phát triển. Sự tái sinh các loài cây trên núi đá vôi rất khó và sự sinh trưởng của chúng rất chậm chạp, loài Nghiến gân ba trên núi đá vôi mất hàng trăm, nghìn năm sau mới có được cây Nghiến gân ba cổ thụ, việc khôi phục loài này là hết sức khó khăn. Những năm qua, tại một số khu rừng đặc dụng, Vườn quốc gia vẫn còn tình trạng khai thác trái phép Nghiến gân ba, chủ yếu là khai thác Nghiến gân ba dưới dạng thớt mang tiêu thụ. Chính vì vậy số h 2 lượng diện tích rừng Nghiến gân ba giảm rất mạnh và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao.

Để bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba nguồn gen thực vật quý, hiếm tôi tiến hành nghiên cứu khóa luận: “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý, hiếm tại xã Vũ Chấn, Huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu Khóa luận thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau: - Xác định được thực trạng phân bố và một số đặc điểm lâm học của cây Nghiến gân ba nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp tôi hiểu thêm về sự phân bố và sinh trưởng của cây Nghiến gân ba. - Ứng dụng những kiến thức đã học vào trong thực tiễn.

- Biết được tầm quan trọng của loài thực vật quý hiếm như cây Nghiến gân ba nói riêng, và các loài cây quý hiếm sống kèm cây Ngiến gân ba nói chung. - Biết được tầm quan trọng của công tác bảo tồn trong sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng hiện nay. - Kết quả nghiên cứu của khoá luận sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu khác về loài cây Nghiến gân ba. Ý nghĩa trong thực tiễn Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố của loài Nghiến gân ba nhằm đề xuất một số giải pháp bảo tồn.

h 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội thì vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng. Quá trình đô thị hóa, ô nhiễm môi trường, chặt phá rừng là những nguyên nhân gây suy giảm diện tích rừng, suy giảm đa dạng sinh học, nhiều loài động thực vật quý đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Vì vậy cần có những hành động cụ thể của cộng đồng đó là các chương trình, dự án để bảo tồn một cách kịp thời.

Trong đó Nghiến gân ba là loài gỗ quý có giá trị kinh tế cao, đã và đang bị khai thác mạnh dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng chính trong tương lai gần vì thế chúng ta cần có những nghiên cứu cụ thể về đặc tính sinh học của loài này từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn. Về cơ sở sinh học Sinh thái học là một tổng hợp các kiến thức có liên quan với kinh tế tự nhiên. Tức là nghiên cứu các mối quan hệ giữa sinh vật và hoàn cảnh sống của chúng, kể cả hữu sinh, vô sinh và trước hết đó là các mối quan hệ hỗ trợ cạnh tranh của các động vật và thực vật, sự tác động lẫn nhau trực tiếp hay gián tiếp [22]. Công việc nghiên cứu đối với bất kỳ loài cây rừng nào chúng ta cũng cần phải nắm rõ đặc điểm sinh học của từng loài.

Việc hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học của loài giúp chúng ta có những biện pháp tác động phù hợp, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ hệ động thực vật quý hiếm, từ đó giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về thiên nhiên sinh vật. h 4 Về cơ sở bảo tồn Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó. Bảo tồn là giữ lại, không để mất đi, không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái [21]. Biến đổi khí hậu, chặt phá rừng làm cho nhiều loài động, thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng chính vì vậy công tác bảo tồn loài, bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng.

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Cây Nghiến gân ba tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh (trước đây để lấy gỗ dùng trong xây dựng và làm tà vẹt, hiện nay dùng làm thớt chủ yếu xuất khẩu trái phép qua biên giới). Số cá thể trưởng thành đã bị chặt phá > 50%.

Tuy có ở các Vườn quốc gia: Ba Bể, Vườn quốc gia Phia Đén – Phia oắc, Vườn quốc gia Xuân Sơn, Vườn quốc gia Phong Nha- Kẻ Bàng,… và các Khu bảo tồn thiên nhiên Pà Cò - Hang Kia, Hữu Liên, Na Hang, Bắc Mê, Bát Đại Sơn, Phong Quang, Tây Côn Lĩnh, Kim Hỷ, Nam Xuân Lạc, Thần Sa- Phượng Hoàng,… nhưng tại những nơi đó vẫn bị khai thác trộm. Loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng cao ngoài thiên nhiên. Đây là cơ sở khoa học giúp tôi tiến hành khoá luận tốt nghiệp này. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Cấu trúc rừng Quy luật về cấu trúc rừng là cơ sở quan trọng để nghiên cứu sinh thái học. Trong nghiên cứu cấu trúc rừng người ta chia ra làm 3 dạng cấu trúc là: cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian. Cấu trúc của thảm thực vật là kết quả của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống. Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng, thực tế cấu trúc rừng nó có tính quy luật và theo trật tự của quần xã.

Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được P. Odum (1971) [19] tiến hành. Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng. Baur (1964) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên.

Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh cải thiện rừng. Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học. Công trình nghiên cứu của R. Plaudy (1987) [13] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến.

h 6 Các nghiên cứư về cây Nghiến gân ba trên thế giới Cây Nghiến gân ba Tên khoa học: Excentrodendron tonkinense (Gagnep Chang & Miau, 1978)[20] là loài thực vật có hoa trong chi Nghiến gân ba- Excentrodendron, họ Đay - Tiliaceae. Bộ Bông - Malvales, lớp (nhóm): cây gỗ lớn. Ngành Ngọc lan-Magnoliophyta. Loài này được Chang & Miau mô tả khoa học chi tiết năm 1978.

Tên đồng nghĩa : Pentace tonkinensis A. Nud 1918; P arapentace tonkinensis Gagnep, nom. Inval 1943; Excentrodendron hsienmu auct, non (Chun & How) Chang & Miau 1956. Burretiodendron tonkinensis (Gagnep.) Kosterm 1960 ; Burretiodendron hsienmu Chun & How Loài cây Nghiến gân ba Excentrodendron tonkinense (A.

Chang & RH Miao với các tên đồng nghĩa (cynonym): Pentace tonkinensis A. Écon, Indochine, ns, 20: 803. 1918; Burretiodendron hsienmu Chun & FC Làm thế nào; B. Chevalier) Kostermans; Excentrodendron hsienmu (Chun & FC How) Hung T.

Chang & RH Miao; E. Chang & RH Miao [20]. Cây cao tới 40 m. Cuống lá 3,5-6,5 (-10) cm; phiến lá màu xanh lá cây, hình trứng hoặc hình bầu dục hoặc hình elip, 8-14 (-18) × 5-8 (-12) cm, có lông, bóng, có lông màu nâu vàng có lông ở rìa tĩnh mạch, gân bên đến 1/2 dài như lưỡi kiếm, cách mép 10-15 mm, mỗi cạnh có 4 hoặc 5 gân phụ, gốc tròn, đỉnh nhọn hoặc tù.

Cụm hoa đực có hoa 7-13, 5-9 cm; hoa mầu hồng nhạt, 1-3 hoa. Cuống nhỏ không khớp nối. Nhũ hoa thuôn dài, 1-1,5 cm, hoa chương màu nâu nhợt nhạt, nhẵn nhụi, không có tuyến hoặc một vài cánh hoa bên trong có 2 tuyến. Cánh hoa rộng 8-9 × 5-6 mm, cơ sở rõ ràng có vuốt.

Xuất hiện 25-35; sợi tơ 4 - 6 mm; bao phấn ca 3 mm. Hoa cái chưa biết. h 7 Excentrodendron tonkinense mọc ở rừng thường xanh trên đá vôi. Tỉnh Quảng Tây, Đông Nam tỉnh Vân Nam giáp [Việt Nam].

Gỗ rất cứng và được đánh giá cao để làm thớt.