Luận văn nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài cây nghiến gân ba excentrodendron tonkinensis nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý

Nghiên cứu đặc điểm lâm học cây nghiến gân ba Excentrodendron tonkinensis, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen rừng quý hiếm.

• Tác giả: Hoàng Ngọc Sơn
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Lâm Học Cây Nghiến Gân Ba Excentrodendron Tonkinensis: Bảo Tồn Và Phát Triển Nguồn Gen Rừng Quý
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.1.1. Về cơ sở sinh học
• 2.1.2. Về cơ sở bảo tồn
• 2.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Các nghiên cứu về cây Nghiến gân ba trên thế giới
• 2.2.3. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2.3.1. Các nghiên cứu về bảo tồn
• 2.2.3.2. Nghiên cứu về sinh thái
• 2.2.3.3. Nghiên cứu về cây Nghiến gân ba
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Điều tra sự hiểu biết, khai thác và sử dụng của loài cây Nghiến gân ba
• 3.5. Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.6. Đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.7. Một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.8. Đánh giá trữ lượng cây Nghiến gân ba tại khu vực nghiên cứu tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.9. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 3.10. Phương pháp nghiên cứu
• 3.10.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.10.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sử dụng và sự hiểu biết của người dân về loài Nghiến gân ba
• 4.2. Sự hiểu biết của người dân địa phương về các loài Nghiến gân ba
• 4.3. Đặc điểm khai thác và sử dụng loài Nghiến gân ba
• 4.4. Đặc điểm nổi bật về hình thái của loài Nghiến gân ba
• 4.5. Đặc điểm hình thái rễ, thân cây Nghiến gân ba
• 4.6. Đặc điểm hình thái lá cây
• 4.7. Đặc điểm phân bố của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.8. Tần xuất xuất hiện của loài Nghiến trên các tuyến điều tra
• 4.9. Đặc điểm phân bố cây Nghiến theo vị trí
• 4.10. Một số đặc điểm sinh thái của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.11. Cấu trúc mật độ tầng cây gỗ của lâm phần và Nghiến
• 4.12. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh nơi có Nghiến phân bố
• 4.13. Đặc điểm cây bụi và thảm tươi nơi có loài Nghiến gân ba phân bố
• 4.14. Đặc điểm trữ lượng cây Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.15. Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triển loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên
• 4.16. Những thuận lợi và khó khăn trong công tác bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba tại Võ Nhai
• 4.17. Đề xuất biện pháp bảo tồn
• 4.18. Đề xuất biện pháp phát triển loài
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm lâm học của cây nghiến gân ba

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm lâm học của cây nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis), một loài cây gỗ quý hiếm. Cây này có chiều cao lên đến 40m, đường kính thân lớn, và phân bố chủ yếu trên núi đá vôi. Đặc điểm hình thái như lá, thân, và rễ được mô tả chi tiết, giúp xác định các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của loài.

1.1. Hình thái và cấu trúc

Cây nghiến gân ba có thân thẳng, vỏ màu nâu xám, và lá hình trứng với gân bên rõ rệt. Hình thái rễ phát triển mạnh, thích nghi với môi trường đá vôi. Cấu trúc tán cây phân tầng, giúp cây tận dụng ánh sáng hiệu quả trong rừng nhiệt đới.

1.2. Sinh thái và phân bố

Loài này ưa sáng, thường xuất hiện trong rừng thường xanh mưa mùa ẩm. Phân bố chủ yếu ở các tỉnh như Thái Nguyên, Sơn La, và Hà Giang. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự tái sinh kém do khai thác quá mức và môi trường sống bị thu hẹp.

II. Bảo tồn và phát triển nguồn gen rừng quý

Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo tồn nguồn gen và phát triển rừng quý. Cây nghiến gân ba đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác trái phép và suy thoái môi trường. Các biện pháp bảo tồn như thiết lập khu bảo tồn, hạn chế khai thác, và nghiên cứu nhân giống được đề xuất.

2.1. Biện pháp bảo tồn

Các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học bao gồm thiết lập khu bảo tồn, tăng cường giám sát, và nâng cao nhận thức cộng đồng. Nghiên cứu cũng đề xuất áp dụng các chính sách quản lý rừng bền vững để bảo vệ loài này.

2.2. Phát triển nguồn gen

Việc phát triển nguồn gen thông qua nhân giống và trồng rừng được coi là giải pháp lâu dài. Nghiên cứu khuyến nghị sử dụng công nghệ sinh học để nhân giống và tăng cường sự đa dạng di truyền của loài.

III. Quản lý và sử dụng tài nguyên rừng

Nghiên cứu đề cập đến các vấn đề quản lý rừng và sử dụng bền vững tài nguyên rừng. Cây nghiến gân ba có giá trị kinh tế cao, nhưng cần được khai thác hợp lý để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các chính sách quản lý và giám sát chặt chẽ được đề xuất để hạn chế tình trạng khai thác trái phép.

3.1. Chính sách quản lý

Các chính sách quản lý rừng cần được cập nhật và thực thi nghiêm ngặt. Nghiên cứu đề xuất tăng cường hợp tác giữa các cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương để bảo vệ rừng hiệu quả.

3.2. Sử dụng bền vững

Việc sử dụng tài nguyên rừng cần tuân thủ nguyên tắc bền vững. Nghiên cứu khuyến nghị áp dụng các phương pháp khai thác thân thiện với môi trường và tăng cường trồng rừng để phục hồi hệ sinh thái.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Rừng nhiệt đới Việt Nam là một trong những hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học (ĐDSH) cao nhất thế giới, với hơn 11.524 loài thực vật thuộc 378 họ trong 7 ngành khác nhau. Tuy nhiên, áp lực khai thác quá mức đã khiến diện tích rừng tự nhiên sụt giảm nghiêm trọng — từ 14,3 triệu ha năm 1943 xuống còn 9,3 triệu ha năm 1993, tương đương mất trung bình 110.000–120.000 ha/năm trong 50 năm. Trong bức tranh đó, loài Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis (Gagnep.) Chang & Miau, 1978) — một loài gỗ quý thuộc họ Đay (Tiliaceae), bộ Bông (Malvales), ngành Ngọc Lan (Magnoliophyta) — đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng khi hơn 50% cá thể trưởng thành đã bị chặt hạ, theo đánh giá của Sách đỏ Việt Nam 2007 (phân hạng EN A1a–d+2c,d).

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Hoàng Ngọc Sơn, Khoa Lâm nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên (khóa 2015–2019), dưới sự hướng dẫn của TS. Đặng Thị Thu Hà, tập trung vào nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài Nghiến gân ba tại xã Vũ Chấn, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên — một trong những vùng rừng núi đá vôi còn tồn tại quần thể loài này.

Mục tiêu nghiên cứu gồm 4 nhóm chính:

1. Điều tra sự hiểu biết, khai thác và sử dụng của người dân địa phương đối với Nghiến gân ba.
2. Mô tả đặc điểm hình thái nổi bật (rễ, thân, lá) của loài tại khu vực nghiên cứu.
3. Phân tích đặc điểm phân bố, mật độ và cấu trúc sinh thái tầng cây gỗ nơi loài phân bố.
4. Đề xuất các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững dựa trên dữ liệu thực địa.

Phạm vi nghiên cứu: Xã Vũ Chấn (tọa độ 21°48′53″N, 106°1′32″E), diện tích 47,8 km², trong đó rừng chiếm 6.609,41 ha (85,07% diện tích tự nhiên). Thời gian thực hiện: 1/2019 – 6/2019.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Nghiến gân ba từng phân bố rộng khắp vùng núi đá vôi miền Bắc Việt Nam — từ Sơn La, Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, đến Quảng Ninh và Hòa Bình. Tuy nhiên, thực trạng khai thác không kiểm soát (đặc biệt khai thác làm thớt xuất khẩu trái phép) đã biến loài này thành "hàng hiếm": thương lái thu mua với giá 20–30 triệu đồng/m³, nhưng nguồn cung gần như cạn kiệt. Tại Vũ Chấn, khoảng 10 năm trước vẫn còn cây đường kính >1m, nhưng trong 5 năm gần nhất chỉ còn lại các cây đường kính không quá 40 cm với số lượng rất ít.

Tiêu chí	Hiện trạng tại Vũ Chấn	Tình trạng quốc gia
Đường kính cây lớn nhất còn lại	22 cm	Từng đạt 80–90 cm
Chiều cao vút ngọn lớn nhất	23 m	Có thể đạt 30–35 m
Mật độ Nghiến trung bình	16,7 cây/ha	Không đồng đều, suy giảm mạnh
Tình trạng IUCN	Nguy cấp (EN)	EN A1a–d+2c,d
Tỷ lệ cá thể trưởng thành bị khai thác	>50%	>50%

Thiết kế hệ thống nghiên cứu

Thiết lập ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 9 OTC điển hình tạm thời, diện tích 1.000 m² (25×40 m), cạnh dài song song với đường đồng mức. Trong mỗi OTC lập 5 ô dạng bảng (ODB) kích thước 5×5 m = 25 m² để điều tra cây bụi và thảm tươi, tổng cộng 45 ODB.

Điều tra tuyến: Thiết lập 9 tuyến điều tra song song, cách đều nhau 400 m, đi qua các dạng rừng đại diện.

Chỉ tiêu đo đếm tầng cây cao (D1.3 ≥ 6 cm): Đường kính ngang ngực (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc), đường kính tán (Dt).

Công cụ đo đạc: Máy ảnh, thước dây, ống nhòm, thước đo độ cao, GPS, máy đo độ tàn che Spherical Densiometer Model-A, thước kẹp kỹ thuật số.

Methodology

Phương pháp xử lý số liệu — Chỉ số mức độ quan trọng (Importance Value Index):

$$IVI_i = A_i% + D_i%$$

Trong đó:

• $A_i% = \frac{N_i}{\sum N_i} \times 100$ (độ phong phú tương đối)
• $D_i% = \frac{G_i}{\sum G_i} \times 100$ (độ ưu thế tương đối theo tiết diện ngang)

Ngưỡng sinh thái: Loài có IVI ≥ 5% mới có ý nghĩa sinh thái trong lâm phần (theo Thái Văn Trừng, 1978). Nhóm loài chiếm >50% tổng số cá thể được coi là nhóm loài ưu thế.

Phương pháp tính trữ lượng:

$$M = G \times H \times f$$

Trong đó: M — trữ lượng gỗ (m³/ha); G — tổng tiết diện ngang (m²/ha); H — chiều cao bình quân (m); f — hệ số thon.

Thiết kế phỏng vấn: 30 phiếu/xã, đối tượng gồm người dân khai thác, cụ già, cán bộ kiểm lâm — để thu thập tri thức bản địa về giá trị sử dụng, phân bố lịch sử, và tập quán khai thác.

---

Implementation và kết quả

Đặc điểm hình thái loài

Cây Nghiến gân ba tại Vũ Chấn là cây gỗ lớn thường xanh, thân thẳng, phân cành cao, gốc có bạnh vè đặc trưng. Hệ rễ trụ ăn sâu, phát triển mạnh giúp cây đứng vững trên địa hình đá vôi dốc.

Chỉ số hình thái	Giá trị nhỏ nhất	Giá trị lớn nhất	Trung bình
D1.3 (cm)	8	22	13,8
Hvn (m)	8	23	17,06
Chiều dài cuống lá (cm)	2–4	5–7	3–5
Chiều dài lá (cm)	6–7	10–15	9–12
Chiều rộng lá (cm)	5–7	8–12	7–10

Lá đơn mọc cách, hình trứng tròn, phiến dày cứng, nhẵn bóng, mép nguyên. Lá non hơi dính, lá già chuyển vàng đỏ khi rụng vào tháng 11. Vỏ nứt sần sùi, khi bóc vỏ lộ màu đỏ thẫm đặc trưng — dấu hiệu nhận dạng quan trọng ngoài thực địa.

Đặc điểm phân bố

Phân bố theo tuyến điều tra:

Tuyến	Chiều dài (km)	Số cá thể	Tần số (cây/km)
Tuyến 6	11,5	3	0,260
Tuyến 9	9,5	2	0,210
Tuyến 13	9,8	2	0,204
Tuyến 18	11,1	3	0,270
Tuyến 14	10,3	1	0,097
Tuyến 15	11,5	1	0,086
Trung bình			0,158

Phân bố theo vị trí địa hình: Nghiến phân bố từ chân đến đỉnh núi, nhưng tập trung nhiều nhất ở sườn (33,3%) và đỉnh (46,7%), chân núi chỉ chiếm 20%. Đây phản ánh đặc tính cây ưa sáng và thích nghi với địa hình núi đá vôi dốc cao.

Cấu trúc sinh thái

Mật độ tầng cây gỗ: Mật độ lâm phần trung bình 338,9 cây/ha (dao động 310–390 cây/ha), mật độ Nghiến trung bình 16,7 cây/ha (dao động 10–30 cây/ha). Độ tàn che trung bình toàn khu 0,57, trong đó OTC 6 thấp nhất (0,48) và các OTC 1, 2, 3, 4, 5, 8 cao nhất (0,60) — cho thấy Nghiến ưu tiên các khoảng rừng thưa sáng.

Cấu trúc tổ thành (IVI%) — trường hợp điển hình OTC 3:

17,3 Mạy puôn + 10,8 Nghiến + 8,2 Dướng + 7,2 Sồi gai + 6,8 Dẻ gai
+ 6,0 Kháo lá to + 5,6 Thích năm thùy + 5,5 Móc bắc sơn
+ 5,1 Dâu da xoan + 27,6 LK

IVI của Nghiến đạt cao nhất tại OTC 3 là 10,8% và OTC 5 là 7,8%, thấp nhất tại OTC 8 (2,0%). Các loài thường đi kèm Nghiến: Mạy puôn, Dướng, Sồi gai, Han voi, Lát hoa, Kháo lá to — đây là cơ sở để thiết kế lô hỗn giao trong trồng rừng bảo tồn.

Chất lượng cây tái sinh:

Chỉ tiêu	Số cây	Tỷ lệ (%)
Chất lượng Tốt	17	26,56
Chất lượng Trung bình	23	35,94
Chất lượng Xấu	24	37,50
Nguồn gốc từ Hạt	52	81,25
Nguồn gốc từ Chồi	12	18,75

Trữ lượng rừng: Trữ lượng lâm phần trung bình từ 40,044 m³/ha (OTC 8) đến 44,524 m³/ha (OTC 2). Trữ lượng riêng Nghiến dao động từ 0,38278 m³/ha (OTC 9) đến 3,920981 m³/ha (OTC 1).

---

Đổi mới và đóng góp

Khóa luận có ba đóng góp nổi bật so với các nghiên cứu trước:

• Cập nhật dữ liệu phân bố mới nhất (2019): Xác nhận Nghiến gân ba còn tồn tại tại Vũ Chấn với mật độ cực thấp (16,7 cây/ha), đồng thời ghi nhận không còn cây nào đạt D1.3 > 40 cm — dữ liệu này chưa được báo cáo trong Dự án điều tra Nghị định 32/2006/NĐ-CP (2010) hay Danh lục Thực vật Việt Nam (2003).
• Kết hợp tri thức bản địa với điều tra sinh thái: Lần đầu tiên tại khu vực Võ Nhai, nghiên cứu phối hợp 30 phiếu phỏng vấn với 9 OTC + 45 ODB để tạo bức tranh toàn diện về cả áp lực nhân sinh lẫn hiện trạng sinh thái loài.
• Xác định quần xã thực vật đi kèm: Lập danh sách 10+ loài cây gỗ đi kèm Nghiến (Mạy puôn, Dướng, Sồi gai, Lát hoa, Kháo lá to…) làm cơ sở khoa học cho thiết kế rừng hỗn loài trong bảo tồn chuyển vị — điều mà các nghiên cứu hình thái đơn thuần trước đây (Chang & Miau, 1978; Sách đỏ 2007) chưa đề cập.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Biện pháp bảo tồn được đề xuất

Thuận lợi: Vũ Chấn có 6.609,41 ha rừng (85,07% diện tích), điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa phù hợp (nhiệt độ TB 22,4°C, lượng mưa TB 1.941 mm/năm, độ ẩm 83%), địa hình núi đá vôi đặc thù phù hợp sinh thái loài Nghiến.

Khó khăn: Người dân chưa biết kỹ thuật nhân giống; 0/30 người được phỏng vấn biết giá trị dược liệu; áp lực kinh tế thúc đẩy khai thác trái phép.

Biện pháp bảo tồn nguyên vị (in-situ):

• Đánh dấu GPS và theo dõi định kỳ 15 cây cá thể Nghiến còn lại trong 9 OTC.
• Phối hợp kiểm lâm xã Vũ Chấn tăng cường tuần tra 3 xóm có Nghiến phân bố: Na Đồng, Na Rang, Na Mấy.
• Xây dựng vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt bán kính 50 m quanh các cây mẹ có IVI ≥ 7%.

Biện pháp phát triển loài:

• Thu hái và ươm giống từ hạt (nguồn gốc tái sinh tự nhiên chiếm 81,25%) — ưu tiên hạt từ cây mẹ tại OTC 1 và OTC 3 có trữ lượng cao nhất.
• Trồng hỗn giao Nghiến với Mạy puôn, Sồi gai theo tỉ lệ 1:3 tại các lô rừng có độ tàn che 0,48–0,57 — phù hợp đặc tính ưa sáng của loài.
• Xây dựng vườn ươm thử nghiệm quy mô nhỏ tại xã, chuyển giao kỹ thuật cho 5–10 hộ dân tình nguyện.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật:

• Nghiên cứu được thực hiện trong 6 tháng (1–6/2019), không bao phủ chu kỳ ra hoa (tháng 3–4) và kết quả (tháng 8–10), thiếu dữ liệu về năng lực ra hạt và tỷ lệ nảy mầm tự nhiên.
• Hoa cái của loài E. tonkinensis "chưa biết" (theo Chang & Miau, 1978) — chưa thu được mẫu hoa cái trong thực địa để bổ sung mô tả.
• Chưa phân tích mẫu đất tại các OTC để đánh giá yêu cầu lập địa định lượng.
• Số lượng OTC (9 OTC/xã) còn hạn chế so với diện tích rừng 6.609 ha.

Hướng phát triển:

• Mở rộng điều tra sang toàn huyện Võ Nhai và khu BTTN Thần Sa–Phượng Hoàng để xây dựng bản đồ phân bố GIS.
• Nghiên cứu sinh lý hạt giống: nhiệt độ nảy mầm tối ưu, thời gian bảo quản hạt, kỹ thuật xử lý hạt trước khi gieo.
• Áp dụng phân tích DNA barcode để xác minh quan hệ di truyền giữa quần thể Vũ Chấn với các quần thể tại Hữu Liên, Ba Bể, Phong Nha.
• Nghiên cứu kinh tế lượng: tính toán chi phí–lợi ích của mô hình trồng Nghiến hỗn giao 20–30 năm.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên ngành Lâm nghiệp & Quản lý tài nguyên rừng: Có tài liệu tham khảo về phương pháp thiết lập OTC, tính IVI, và áp dụng công thức tổ thành — trực tiếp phục vụ học phần Điều tra rừng và Lâm sinh học.
• Cán bộ kiểm lâm địa bàn: Có dữ liệu GPS và bản đồ phân bố Nghiến tại 3 xóm trọng điểm (Na Đồng, Na Rang, Na Mấy) để tăng cường tuần tra có mục tiêu.
• Nhà nghiên cứu sinh thái: Cơ sở dữ liệu IVI, mật độ (16,7 cây/ha), và cấu trúc tổ thành 10 loài đi kèm phục vụ so sánh liên vùng và mô hình hóa sinh thái.
• Chính quyền và nhà hoạch định chính sách: Bằng chứng định lượng về suy giảm quần thể (không còn cây D1.3 > 40 cm) hỗ trợ đề xuất đưa khu vực vào vùng bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP.
• Cộng đồng địa phương: Tiếp cận tri thức nhân giống và mô hình kinh tế từ việc tham gia trồng và bảo vệ Nghiến theo hợp đồng khoán rừng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiến gân ba có thể trồng được không, và yêu cầu điều kiện gì? Có thể trồng từ hạt (tỷ lệ tái sinh từ hạt 81,25%). Cây ưa sáng, thích hợp trên đất rừng núi đá vôi, độ cao dưới 800 m, lượng mưa >1.500 mm/năm, độ ẩm >80%. Độ tàn che phù hợp khi trồng: 0,4–0,6.

2. Mật độ trồng đề xuất để bảo tồn hiệu quả? Dựa trên mật độ tự nhiên 16,7 cây/ha, khuyến nghị mật độ trồng ban đầu 200–300 cây/ha (hỗn giao), sau đó tỉa thưa về 50–100 cây/ha sau 10 năm.

3. Làm thế nào phân biệt Nghiến gân ba với các loài cây khác ngoài thực địa? Dấu hiệu nhận dạng chính: gốc có bạnh vè, vỏ nứt sần, khi bóc vỏ lộ màu đỏ thẫm; lá hình trứng rộng 7–10 cm, gân bên 5–7 đôi có 3 gân gốc (đặc điểm định danh chi Excentrodendron); lá non hơi dính.

4. Các mối đe dọa chính hiện nay với quần thể Nghiến tại Vũ Chấn? Khai thác trái phép lấy gỗ và thớt (giá thị trường 20–30 triệu đồng/m³); không có hoạt động gây trồng bổ sung; tỷ lệ tái sinh chất lượng kém (37,5% xấu, chỉ 26,56% tốt); không ai trong cộng đồng biết kỹ thuật nhân giống.

5. Nghiên cứu này có thể nhân rộng sang các khu bảo tồn khác không? Có. Phương pháp OTC + IVI + phỏng vấn tri thức bản địa đã được chuẩn hóa và có thể áp dụng trực tiếp tại KBTTN Hữu Liên (Lạng Sơn), VQG Ba Bể (Bắc Kạn), và KBTTN Thần Sa–Phượng Hoàng (Thái Nguyên) — nơi Nghiến gân ba cũng được ghi nhận nhưng chưa có nghiên cứu định lượng chi tiết.

---

Kết luận

Nghiên cứu đã cung cấp một bộ dữ liệu định lượng đầy đủ và có hệ thống về loài Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) tại xã Vũ Chấn — khu vực núi đá vôi điển hình của tỉnh Thái Nguyên. Những số liệu quan trọng nhất gồm: mật độ Nghiến trung bình 16,7 cây/ha, chiều cao vút ngọn đạt 17,06 m, D1.3 trung bình 13,8 cm (không còn cây nào đạt 40 cm), trữ lượng Nghiến dao động 0,38–3,92 m³/ha, và tỷ lệ tái sinh từ hạt chiếm 81,25% nhưng chất lượng phần lớn ở mức trung bình–xấu.

Kết quả này xác nhận loài đang ở trạng thái suy giảm nghiêm trọng tại địa phương, đồng thời cung cấp bằng chứng khoa học để hỗ trợ các cơ quan quản lý xây dựng chính sách bảo tồn khẩn cấp phù hợp với Nghị định 160/2013/NĐ-CP và Luật Đa dạng sinh học 2008. Các đề xuất trồng hỗn giao Nghiến với Mạy puôn và Sồi gai, kết hợp xây dựng vườn ươm cộng đồng, là bước đi thực tiễn khả thi trong điều kiện nguồn lực địa phương hiện tại.

Các nhà nghiên cứu, quản lý rừng và sinh viên quan tâm đến bảo tồn thực vật quý hiếm vùng núi đá vôi có thể sử dụng khóa luận này như tài liệu tham khảo nền tảng, đồng thời cần tiếp tục mở rộng nghiên cứu theo hướng phân tích di truyền quần thể và xây dựng mô hình dự báo phân bố loài trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là yếu tố cơ bản của môi trường, rừng giữ vai trò quan trọng trong việc phòng hộ, bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng sinh thái, bảo tồn nguồn gen, các nguồn lâm đặc sản khác, phục vụ nhu cầu của con người tuy nhiên rừng trên thế giới cũng như ở Việt Nam đang bị suy thoái nghiêm trọng. Theo số liệu của Mauran (1943), tổng diện tích rừng Việt Nam là 14,3 triệu ha, nếu đem so sánh với số liệu của Viện điều tra quy hoạch rừng năm 1992, 1993 là 9,3 ha thì sau 50 năm tài nguyên rừng của nước ta bị giảm 5 triệu ha (trung bình 100000 ha/năm). Từ năm 1943 đến năm 1993 nước ta mất khoảng gần 6 triệu ha rừng tự nhiên, bình quân mỗi năm mất 110000 – 120000 ha. Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là một loại cây lớn, cho gỗ tốt, có giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao.

Vì là cây gỗ quý hiếm có giá trị cao cho nên những năm qua gỗ Nghiến gân ba đã bị khai thác với số lượng rất lớn và quá mức, nên hiện chỉ còn rất ít ở một số vừng rừng trên núi đá vôi, tập trung chủ yếu ở các khu bảo tồn thiên nhiên như Hữu Liên, Ba Bể, Phượng Hoàng v.v… và hiện đang là đối tượng cần được nuôi dưỡng, bảo vệ và phát triển. Sự tái sinh các loài cây trên núi đá vôi rất khó và sự sinh trưởng của chúng rất chậm chạp, loài Nghiến gân ba trên núi đá vôi mất hàng trăm, nghìn năm sau mới có được cây Nghiến gân ba cổ thụ, việc khôi phục loài này là hết sức khó khăn. Những năm qua, tại một số khu rừng đặc dụng, Vườn quốc gia vẫn còn tình trạng khai thác trái phép Nghiến gân ba, chủ yếu là khai thác Nghiến gân ba dưới dạng thớt mang tiêu thụ. Chính vì vậy số h 2 lượng diện tích rừng Nghiến gân ba giảm rất mạnh và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao.

Để bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba nguồn gen thực vật quý, hiếm tôi tiến hành nghiên cứu khóa luận: “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học loài cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý, hiếm tại xã Vũ Chấn, Huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu Khóa luận thực hiện nhằm đạt các mục tiêu sau: - Xác định được thực trạng phân bố và một số đặc điểm lâm học của cây Nghiến gân ba nhằm góp phần bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rừng quý tại khu vực nghiên cứu. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp tôi hiểu thêm về sự phân bố và sinh trưởng của cây Nghiến gân ba. - Ứng dụng những kiến thức đã học vào trong thực tiễn.

- Biết được tầm quan trọng của loài thực vật quý hiếm như cây Nghiến gân ba nói riêng, và các loài cây quý hiếm sống kèm cây Ngiến gân ba nói chung. - Biết được tầm quan trọng của công tác bảo tồn trong sự nghiệp bảo vệ và phát triển rừng hiện nay. - Kết quả nghiên cứu của khoá luận sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu khác về loài cây Nghiến gân ba. Ý nghĩa trong thực tiễn Việc nghiên cứu và đánh giá đặc điểm sinh thái, tình trạng phân bố của loài Nghiến gân ba nhằm đề xuất một số giải pháp bảo tồn.

h 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội thì vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng. Quá trình đô thị hóa, ô nhiễm môi trường, chặt phá rừng là những nguyên nhân gây suy giảm diện tích rừng, suy giảm đa dạng sinh học, nhiều loài động thực vật quý đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Vì vậy cần có những hành động cụ thể của cộng đồng đó là các chương trình, dự án để bảo tồn một cách kịp thời.

Trong đó Nghiến gân ba là loài gỗ quý có giá trị kinh tế cao, đã và đang bị khai thác mạnh dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng chính trong tương lai gần vì thế chúng ta cần có những nghiên cứu cụ thể về đặc tính sinh học của loài này từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn. Về cơ sở sinh học Sinh thái học là một tổng hợp các kiến thức có liên quan với kinh tế tự nhiên. Tức là nghiên cứu các mối quan hệ giữa sinh vật và hoàn cảnh sống của chúng, kể cả hữu sinh, vô sinh và trước hết đó là các mối quan hệ hỗ trợ cạnh tranh của các động vật và thực vật, sự tác động lẫn nhau trực tiếp hay gián tiếp [22]. Công việc nghiên cứu đối với bất kỳ loài cây rừng nào chúng ta cũng cần phải nắm rõ đặc điểm sinh học của từng loài.

Việc hiểu rõ hơn về đặc tính sinh học của loài giúp chúng ta có những biện pháp tác động phù hợp, sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách hợp lý và bảo vệ hệ động thực vật quý hiếm, từ đó giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về thiên nhiên sinh vật. h 4 Về cơ sở bảo tồn Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó. Bảo tồn là giữ lại, không để mất đi, không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái [21]. Biến đổi khí hậu, chặt phá rừng làm cho nhiều loài động, thực vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng chính vì vậy công tác bảo tồn loài, bảo tồn đa dạng sinh học ngày càng được quan tâm và chú trọng.

Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam cũng công bố Sách đỏ Việt Nam để hướng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên. Căn cứ vào phân cấp bảo tồn loài và ĐDSH có rất nhiều loài động thực vật được xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần được bảo tồn, nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. Cây Nghiến gân ba tuy có khu phân bố rộng, nhưng bị khai thác rất mạnh (trước đây để lấy gỗ dùng trong xây dựng và làm tà vẹt, hiện nay dùng làm thớt chủ yếu xuất khẩu trái phép qua biên giới). Số cá thể trưởng thành đã bị chặt phá > 50%.

Tuy có ở các Vườn quốc gia: Ba Bể, Vườn quốc gia Phia Đén – Phia oắc, Vườn quốc gia Xuân Sơn, Vườn quốc gia Phong Nha- Kẻ Bàng,… và các Khu bảo tồn thiên nhiên Pà Cò - Hang Kia, Hữu Liên, Na Hang, Bắc Mê, Bát Đại Sơn, Phong Quang, Tây Côn Lĩnh, Kim Hỷ, Nam Xuân Lạc, Thần Sa- Phượng Hoàng,… nhưng tại những nơi đó vẫn bị khai thác trộm. Loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng cao ngoài thiên nhiên. Đây là cơ sở khoa học giúp tôi tiến hành khoá luận tốt nghiệp này. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Cấu trúc rừng Quy luật về cấu trúc rừng là cơ sở quan trọng để nghiên cứu sinh thái học. Trong nghiên cứu cấu trúc rừng người ta chia ra làm 3 dạng cấu trúc là: cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian. Cấu trúc của thảm thực vật là kết quả của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống. Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng, thực tế cấu trúc rừng nó có tính quy luật và theo trật tự của quần xã.

Các nghiên cứu về cấu trúc sinh thái của rừng mưa nhiệt đới đã được P. Odum (1971) [19] tiến hành. Những nghiên cứu này đã nêu lên quan điểm, các khái niệm và mô tả định tính về tổ thành, dạng sống và tầng phiến của rừng. Baur (1964) [1] đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái nói chung và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng nói riêng, trong đó đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên.

Từ đó tác giả đưa ra các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh cải thiện rừng. Khái niệm sinh thái được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học. Công trình nghiên cứu của R. Plaudy (1987) [13] đã biểu diễn cấu trúc hình thái rừng bằng các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến.

h 6 Các nghiên cứư về cây Nghiến gân ba trên thế giới Cây Nghiến gân ba Tên khoa học: Excentrodendron tonkinense (Gagnep Chang & Miau, 1978)[20] là loài thực vật có hoa trong chi Nghiến gân ba- Excentrodendron, họ Đay - Tiliaceae. Bộ Bông - Malvales, lớp (nhóm): cây gỗ lớn. Ngành Ngọc lan-Magnoliophyta. Loài này được Chang & Miau mô tả khoa học chi tiết năm 1978.

Tên đồng nghĩa : Pentace tonkinensis A. Nud 1918; P arapentace tonkinensis Gagnep, nom. Inval 1943; Excentrodendron hsienmu auct, non (Chun & How) Chang & Miau 1956. Burretiodendron tonkinensis (Gagnep.) Kosterm 1960 ; Burretiodendron hsienmu Chun & How Loài cây Nghiến gân ba Excentrodendron tonkinense (A.

Chang & RH Miao với các tên đồng nghĩa (cynonym): Pentace tonkinensis A. Écon, Indochine, ns, 20: 803. 1918; Burretiodendron hsienmu Chun & FC Làm thế nào; B. Chevalier) Kostermans; Excentrodendron hsienmu (Chun & FC How) Hung T.

Chang & RH Miao; E. Chang & RH Miao [20]. Cây cao tới 40 m. Cuống lá 3,5-6,5 (-10) cm; phiến lá màu xanh lá cây, hình trứng hoặc hình bầu dục hoặc hình elip, 8-14 (-18) × 5-8 (-12) cm, có lông, bóng, có lông màu nâu vàng có lông ở rìa tĩnh mạch, gân bên đến 1/2 dài như lưỡi kiếm, cách mép 10-15 mm, mỗi cạnh có 4 hoặc 5 gân phụ, gốc tròn, đỉnh nhọn hoặc tù.

Cụm hoa đực có hoa 7-13, 5-9 cm; hoa mầu hồng nhạt, 1-3 hoa. Cuống nhỏ không khớp nối. Nhũ hoa thuôn dài, 1-1,5 cm, hoa chương màu nâu nhợt nhạt, nhẵn nhụi, không có tuyến hoặc một vài cánh hoa bên trong có 2 tuyến. Cánh hoa rộng 8-9 × 5-6 mm, cơ sở rõ ràng có vuốt.

Xuất hiện 25-35; sợi tơ 4 - 6 mm; bao phấn ca 3 mm. Hoa cái chưa biết. h 7 Excentrodendron tonkinense mọc ở rừng thường xanh trên đá vôi. Tỉnh Quảng Tây, Đông Nam tỉnh Vân Nam giáp [Việt Nam].

Gỗ rất cứng và được đánh giá cao để làm thớt.