Đặc Điểm Cấu Tạo và Ngữ Nghĩa của Thuật Ngữ Mĩ Thuật Tiếng Việt

Tài liệu nghiên cứu Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mĩ thuật tiếng việt, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Lê Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Năng
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc Điểm Cấu Tạo Và Ngữ Nghĩa Của Thuật Ngữ Mĩ Thuật Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU THỐNG KÊ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở nước ngoài và ở Việt Nam
• 1.2. Cơ sở lí luận
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO VÀ PHƯƠNG THỨC TẠO THÀNH THUẬT NGỮ MĨ THUẬT TIẾNG VIỆT
• 2.1. Yếu tố cấu tạo thuật ngữ
• 2.2. Các phương diện và cách thức khảo sát
• 2.3. Thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt xét về mặt cấu tạo
• 2.4. Thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt xét về mặt từ loại
• 2.5. Thuật ngữ mĩ thuật xét về mặt nguồn gốc
• 2.6. Nhận xét chung về đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt
• 2.7. Phương thức tạo thành thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt
• 2.8. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ MĨ THUẬT TIẾNG VIỆT
• 3.1. Ý nghĩa của thuật ngữ
• 3.2. Sự thể hiện ý nghĩa của thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt
• 3.3. Đặc điểm định danh của thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt
• 3.4. Tiểu kết chương 3

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt Hiện Nay

Nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của ngành mỹ thuật và nhu cầu giao tiếp, trao đổi kiến thức chuyên môn. Tuy nhiên, so với các ngành khoa học khác, việc nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Các công trình nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào dịch thuật thuật ngữ mỹ thuật từ các ngôn ngữ khác, mà chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một nền tảng lý luận vững chắc và phương pháp nghiên cứu phù hợp để phát triển hệ thống thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt một cách toàn diện. Theo [16; 5], mỹ thuật học là một môn khoa học nghiên cứu những vấn đề lý luận về mỹ thuật. Do đó, việc nghiên cứu thuật ngữ chuyên ngành mỹ thuật là vô cùng cần thiết.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Thuật Ngữ Mỹ Thuật Trên Thế Giới

Việc nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới đã bắt đầu từ thế kỷ 18, tập trung vào việc tạo lập thuật ngữ và xác định các nguyên tắc xây dựng hệ thống thuật ngữ cho từng ngành khoa học. Các nhà khoa học như Carl von Linné đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ thực vật học. Đến thế kỷ 20, ý tưởng về một khoa học thuật ngữ mới hình thành, việc nghiên cứu thuật ngữ được định hướng khoa học và được công nhận là một hoạt động quan trọng về mặt xã hội. Các trường phái nghiên cứu thuật ngữ lớn trên thế giới như trường phái Áo, Tiệp Khắc và Nga - Xô Viết đã có những đóng góp quan trọng trong việc phát triển ngành thuật ngữ học.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, việc nghiên cứu thuật ngữ nói chung và thuật ngữ mỹ thuật nói riêng còn nhiều hạn chế. Các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào dịch thuật thuật ngữ mỹ thuật từ các ngôn ngữ nước ngoài, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Điều này gây khó khăn cho việc giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng mỹ thuật trong thực tiễn. Cần có những nghiên cứu toàn diện và hệ thống về thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành mỹ thuật.

II. Cách Xác Định Đặc Điểm Cấu Tạo Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Để xác định đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt, cần tiến hành khảo sát, thống kê và phân loại thuật ngữ. Việc xác định khái niệm thuật ngữ mỹ thuật là bước đầu tiên để nhận diện và phân biệt thuật ngữ mỹ thuật với các loại từ ngữ khác. Sau đó, cần tìm hiểu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ mỹ thuật, bao gồm việc miêu tả và phân tích các mô hình cấu tạo (MHCT) thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Việc phân tích này giúp hiểu rõ cách thức các yếu tố cấu tạo (YTCT) kết hợp với nhau để tạo thành thuật ngữ mỹ thuật, từ đó đưa ra những nhận xét về đặc điểm cấu tạo chung của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt.

2.1. Yếu Tố Cấu Tạo Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Các yếu tố cấu tạo (YTCT) của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt có thể là từ đơn, từ ghép hoặc cụm từ. Việc xác định các YTCT này giúp phân tích cấu trúc nội bộ của thuật ngữ và hiểu rõ cách thức chúng kết hợp với nhau để tạo thành ý nghĩa. Ví dụ, trong thuật ngữ "bố cục", "bố" và "cục" là hai YTCT có ý nghĩa riêng, khi kết hợp lại tạo thành một khái niệm mới trong mỹ thuật.

2.2. Phân Loại Thuật Ngữ Mỹ Thuật Theo Từ Loại

Thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt có thể thuộc nhiều từ loại khác nhau, như danh từ, động từ, tính từ. Việc phân loại thuật ngữ theo từ loại giúp hiểu rõ chức năng ngữ pháp của chúng trong câu và cách chúng được sử dụng trong các văn bản chuyên ngành. Ví dụ, "hội họa" là danh từ, "vẽ" là động từ, "tươi sáng" là tính từ, đều là những thuật ngữ quan trọng trong mỹ thuật.

2.3. Nguồn Gốc Của Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt có thể có nguồn gốc từ tiếng Việt bản địa hoặc từ các ngôn ngữ nước ngoài như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Hán. Việc xác định nguồn gốc của thuật ngữ giúp hiểu rõ quá trình du nhập và phát triển của mỹ thuật tại Việt Nam. Ví dụ, "palette" (bảng màu) có nguồn gốc từ tiếng Pháp, "canvas" (vải toan) có nguồn gốc từ tiếng Anh.

III. Hướng Dẫn Phân Tích Ngữ Nghĩa Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Phân tích ngữ nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là quá trình tìm hiểu ý nghĩa của thuật ngữ và cách chúng được sử dụng để biểu đạt các khái niệm, sự vật, hiện tượng trong mỹ thuật. Việc phân tích này bao gồm việc xác định các phương thức tạo nên ý nghĩa của thuật ngữ, các phạm trù nội dung ý nghĩa làm cơ sở định danh của thuật ngữ, và các đặc điểm định danh của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Kết quả phân tích ngữ nghĩa giúp hiểu rõ hơn về hệ thống khái niệm trong mỹ thuật và cách chúng được biểu đạt bằng ngôn ngữ.

3.1. Ý Nghĩa Của Thuật Ngữ Mỹ Thuật

Ý nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật là nội dung thông tin mà thuật ngữ truyền tải. Ý nghĩa này có thể là ý nghĩa biểu vật (chỉ đối tượng, sự vật cụ thể) hoặc ý nghĩa khái niệm (chỉ khái niệm trừu tượng). Việc xác định ý nghĩa của thuật ngữ là bước quan trọng để hiểu rõ nội dung chuyên môn trong mỹ thuật.

3.2. Sự Thể Hiện Ý Nghĩa Của Thuật Ngữ Mỹ Thuật

Ý nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật có thể được thể hiện thông qua nhiều phương thức khác nhau, như định nghĩa, miêu tả, giải thích. Việc tìm hiểu các phương thức thể hiện ý nghĩa giúp hiểu rõ cách thuật ngữ được sử dụng trong các văn bản chuyên ngành và cách chúng được hiểu bởi người sử dụng.

3.3. Đặc Điểm Định Danh Của Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Đặc điểm định danh (ĐĐĐD) của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là những đặc trưng giúp phân biệt thuật ngữ này với các thuật ngữ khác. Các ĐĐĐD có thể là đặc điểm về cấu tạo, ngữ nghĩa, hoặc ngữ dụng. Việc xác định các ĐĐĐD giúp xây dựng hệ thống thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt một cách chính xác và khoa học.

IV. Phương Pháp Tạo Thành Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt Hiệu Quả

Việc nghiên cứu các phương thức tạo thành thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là cần thiết để hiểu rõ cách thức hệ thống thuật ngữ này được hình thành và phát triển. Các phương thức tạo thành thuật ngữ có thể là vay mượn từ ngôn ngữ khác, cấu tạo từ các yếu tố có sẵn trong tiếng Việt, hoặc tạo ra các thuật ngữ mới hoàn toàn. Việc nắm vững các phương thức này giúp chủ động tạo ra các thuật ngữ mới để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành mỹ thuật.

4.1. Vay Mượn Thuật Ngữ Mỹ Thuật Từ Ngôn Ngữ Nước Ngoài

Vay mượn là một phương thức phổ biến để tạo thành thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Các ngôn ngữ thường được vay mượn là tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Hán. Việc vay mượn giúp bổ sung nhanh chóng các thuật ngữ mới cho hệ thống thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt, đặc biệt là trong bối cảnh giao lưu văn hóa và khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển.

4.2. Cấu Tạo Thuật Ngữ Mỹ Thuật Từ Yếu Tố Tiếng Việt

Cấu tạo thuật ngữ mỹ thuật từ các yếu tố có sẵn trong tiếng Việt là một phương thức quan trọng để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Phương thức này bao gồm việc sử dụng các từ đơn, từ ghép, hoặc cụm từ tiếng Việt để biểu đạt các khái niệm trong mỹ thuật.

4.3. Sáng Tạo Thuật Ngữ Mỹ Thuật Mới

Sáng tạo thuật ngữ mỹ thuật mới là một phương thức quan trọng để đáp ứng nhu cầu biểu đạt các khái niệm mới trong mỹ thuật. Phương thức này đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về mỹ thuật và khả năng sáng tạo ngôn ngữ.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt Thực Tiễn

Nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt có nhiều ứng dụng thực tiễn quan trọng. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để biên soạn từ điển giải thích thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt, phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng mỹ thuật trong thực tiễn. Ngoài ra, nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

5.1. Biên Soạn Từ Điển Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Kết quả nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là cơ sở quan trọng để biên soạn từ điển giải thích thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt. Từ điển này sẽ cung cấp định nghĩa, giải thích chi tiết về ý nghĩa và cách sử dụng của các thuật ngữ mỹ thuật, giúp người học, người nghiên cứu và người làm trong lĩnh vực mỹ thuật hiểu rõ hơn về chuyên môn.

5.2. Phát Triển Giáo Trình Và Tài Liệu Tham Khảo Mỹ Thuật

Nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để phát triển giáo trình và tài liệu tham khảo mỹ thuật. Các tài liệu này sẽ sử dụng thuật ngữ một cách chính xác và khoa học, giúp người học nắm vững kiến thức chuyên môn.

5.3. Nâng Cao Chất Lượng Giảng Dạy Và Nghiên Cứu Mỹ Thuật

Việc sử dụng thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt một cách chính xác và khoa học góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu mỹ thuật. Giảng viên và nhà nghiên cứu có thể truyền đạt kiến thức một cách rõ ràng và hiệu quả hơn, đồng thời tránh được những hiểu lầm do sử dụng thuật ngữ không chính xác.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển Nghiên Cứu Thuật Ngữ Mỹ Thuật

Nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần vào việc phát triển lý thuyết về thuật ngữ học, mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong công tác giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng mỹ thuật. Trong tương lai, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt theo hướng toàn diện và hệ thống hơn, đồng thời chú trọng đến việc ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

6.1. Tổng Kết Về Đặc Điểm Thuật Ngữ Mỹ Thuật Tiếng Việt

Nghiên cứu đã chỉ ra những đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt, cũng như các phương thức tạo thành thuật ngữ. Những kết quả này là cơ sở quan trọng để hiểu rõ hơn về hệ thống thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt và cách chúng được sử dụng trong thực tiễn.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Thuật Ngữ Mỹ Thuật

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt theo hướng toàn diện và hệ thống hơn, bao gồm việc nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của thuật ngữ, so sánh thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt với thuật ngữ mỹ thuật của các ngôn ngữ khác, và nghiên cứu ứng dụng thuật ngữ mỹ thuật tiếng Việt trong các lĩnh vực khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thuật ngữ và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ chuyên ngành đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng nền tảng tri thức khoa học quốc gia. Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số: 9229020) với đề tài "Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt" do nghiên cứu sinh Lê Thị Mỹ Hạnh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Quang Năng tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2019) là công trình tiên phong giải quyết toàn diện khoảng trống học thuật về hệ thống thuật ngữ nghệ thuật tạo hình trong tiếng Việt.

Trước công trình này, các nghiên cứu về mĩ thuật tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận dưới góc độ lịch sử mĩ thuật, lý luận phê bình nghệ thuật hoặc thực hành kỹ thuật tạo hình. Ở bình diện ngôn ngữ học, các tài liệu về thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt (TNMTTV) chỉ dừng lại ở các công trình từ điển đối chiếu song ngữ mang tính chất biên dịch như Thuật ngữ mĩ thuật Pháp - Việt, Việt - Pháp (Viện Ngôn ngữ học, 1978), Từ điển mĩ thuật phổ thông (Đặng Thị Bích Ngân chủ biên, 2000), hay các bài báo mang tính khuyến nghị cá nhân như của Hoàng Xuân Nhị (1971) và Nguyễn Văn Tỵ (1974). Hoàn toàn vắng bóng một công trình chuyên khảo nghiên cứu có hệ thống, đồng bộ về mặt lý luận hình thức cấu tạo, cơ chế định danh và biến chuyển ngữ nghĩa của hệ thuật ngữ này.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học của luận án được xác lập chặt chẽ:

• RQ1: Hệ thống TNMTTV được tổ chức theo những mô hình cấu tạo (MHCT) ngữ pháp nào, và quy luật kết hợp giữa các yếu tố cấu tạo (YTCT) phản ánh đặc trưng hình loại học tiếng Việt ra sao?
• RQ2: Cơ chế biểu hiện nội dung ý nghĩa và các phương thức định danh (ĐĐĐD) của TNMTTV được kiến tạo dựa trên những phạm trù ngữ nghĩa và mô hình tư duy tri nhận nào?
• RQ3: Các phương thức tạo thành thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt (thuật ngữ hóa từ thông thường, mượn từ, ghép từ, dịch thuật ngữ) diễn ra theo những quy luật nội tại nào?
• H1: TNMTTV mang đặc trưng điển hình của ngôn ngữ phân tích tính, trong đó phương thức ghép chính phụ và kết cấu cụm từ chính phụ chiếm tỷ lệ áp đảo so với từ đơn và từ láy.
• H2: Quá trình thuật ngữ hóa diễn ra mạnh mẽ thông qua sự dịch chuyển từ "nghĩa gần nhất" thuộc tầng nghĩa thực tiễn sang "nghĩa tiếp theo" thuộc tầng nghĩa trí tuệ khoa học với sự hỗ trợ của các thao tác ẩn dụ hóa và hoán dụ hóa không gian - thị giác.
• H3: Yếu tố Hán Việt đóng vai trò hạt nhân trong việc định danh các khái niệm lý luận trừu tượng, trong khi yếu tố thuần Việt chi phối hệ thống danh xưng kỹ thuật thực hành và công cụ chất liệu.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết thuật ngữ học hiện đại (E. Wüster, D.S. Lotte, V.M. Leichik), lý thuyết cấu trúc ngữ nghĩa tiếng Việt (Đỗ Hữu Châu, Hoàng Phê), và quan điểm phân tầng ngữ nghĩa (A.A. Potebnja, Lê Quang Thiêm). Phạm vi khảo sát quy mô gồm 1.320 đơn vị thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt được bóc tách từ 12 nguồn tư liệu chuẩn mực thuộc các phân ngành mĩ thuật truyền thống: hội họa, điêu khắc, kiến trúc, đồ họa và trang trí.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử thuật ngữ học thế giới ghi nhận ba trường phái nghiên cứu kinh điển đặt nền móng cho ngành khoa học này từ những năm 1930:

1. Trường phái Vienna (Áo): Khởi xướng bởi Eugen Wüster (1931) với công trình Die Internationale Sprachnormung in der Technik (Lý luận chung về thuật ngữ), xác lập cách tiếp cận tập trung vào khái niệm (concept-oriented), nhấn mạnh tính chuẩn hóa, tính hệ thống đơn nghĩa và tính độc lập của thuật ngữ đối với ngữ cảnh giao tiếp thông thường.
2. Trường phái Praha (Tiệp Khắc): Tiêu biểu là L. Drozd, phát triển hướng tiếp cận ngôn ngữ học chức năng, xem ngôn ngữ chuyên ngành và thuật ngữ là những thành tố cốt lõi định hình phong cách chức năng khoa học.
3. Trường phái Nga - Xô Viết: Được xây dựng bởi D.S. Lotte (1931, 1950) với Nguyên lý xây dựng hệ thuật ngữ khoa học kỹ thuật, E. Drezen, và sau đó được kế tục xuất sắc bởi O.S. Akhmanova (1966), B.N. Golovin (1970), V.P. Danilenko (1977), A.V. Superanskaja (2007), V.M. Leichik (2009). Trường phái này đặc biệt chú trọng mối quan hệ biện chứng giữa bản chất ngôn ngữ tự nhiên và cấu trúc logic khái niệm của thuật ngữ.

Tại Việt Nam, tiến trình nghiên cứu thuật ngữ gắn liền với các công trình cột mốc: Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1942) với 8 nguyên tắc xây dựng thuật ngữ khoa học; Từ điển Hán - Việt của Đào Duy Anh (1932); hệ thống nguyên tắc dịch thuật và định danh của Lê Văn Thới (1968); các nghiên cứu hệ thống hóa lý luận của Hà Quang Năng (2001, 2018), Lê Quang Thiêm (2005, 2008), Vũ Kim Bảng và Nguyễn Đức Tồn (2008).

Trong y văn học thuật, tồn tại một cuộc tranh luận sâu sắc giữa hai quan điểm đối lập:

• Quan điểm duy lý quy chuẩn (Prescriptive/Concept-based view) của Wüster và Lotte: Cho rằng thuật ngữ phải triệt để đơn nghĩa, không mang sắc thái biểu cảm, không đồng nghĩa, không phụ thuộc ngữ cảnh và phải tách biệt hoàn toàn khỏi ngôn ngữ toàn dân.
• Quan điểm ngôn ngữ học chức năng - tri nhận (Descriptive/Cognitive-functional view) của Golovin, Danilenko và Leichik: Khẳng định thuật ngữ trước hết là một đơn vị ngôn ngữ tự nhiên, được cấu tạo từ các chất liệu ngữ âm, hình vị của ngôn ngữ tự nhiên, do đó hiện tượng đa nghĩa phái sinh, đồng nghĩa bộ phận và sự chuyển hóa qua lại giữa từ thông thường và thuật ngữ là quy luật khách quan không thể triệt tiêu.

Luận án của Lê Thị Mỹ Hạnh định vị nghiên cứu theo trường phái chức năng và lý thuyết thuật ngữ học đa tầng, khắc phục triệt để khoảng trống lý luận khi đặt hệ thuật ngữ nghệ thuật – vốn giàu tính trực trực cảm và đa tầng biểu đạt – vào khung phân tích ngôn ngữ học thực chứng. So sánh với các nghiên cứu quốc tế về thuật ngữ nghệ thuật như công trình của B.N. Sergeev về lịch sử thuật ngữ tạo hình tiếng Nga thế kỷ 18–20 hay luận án của Jan Lanlan về hệ thuật ngữ hội họa trong tiếng Nga (khảo sát cấu trúc, chức năng và hoạt động hành chức văn học), luận án của Lê Thị Mỹ Hạnh tạo ra bước đột phá riêng biệt khi giải mã toàn diện các đặc trưng phân tích tính của tiếng Việt – một ngôn ngữ phi biến tố – trong việc chuyển hóa chất liệu mĩ thuật thị giác thành hệ thống định danh ngôn ngữ chuẩn mực.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết thuật ngữ học đại cương và Việt ngữ học thông qua các luận điểm khoa học có giá trị học thuật cao:

Thứ nhất, luận án kiểm chứng và làm sâu sắc thêm mô hình thuật ngữ đa tầng của V.M. Leichik (2009). Theo trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án:

"Thuật ngữ là một sản phẩm kết hợp đa tầng, gồm tầng nền là ngôn ngữ tự nhiên và tầng thượng thuộc về logic. Trong đó, tầng thượng (superstratum) ở trên và tầng nền (substratum) ở dưới, bao bọc hạt nhân thuật ngữ, gồm cấu trúc hình thức, cấu trúc chức năng, cấu trúc khái niệm chuyên ngành. Ba cấu trúc này tác động qua lại với tầng nền ngôn ngữ và tầng thượng lô gic."

Công trình chứng minh rằng trong mĩ thuật học, tầng nền ngôn ngữ tiếng Việt quy định sâu sắc phương thức biểu đạt của hạt nhân thuật ngữ, biến các yếu tố vật chất trực quan (màu sắc, đường nét, hình khối) thành các cấu trúc khái niệm khoa học nghiêm ngặt.

Thứ hai, công trình cụ thể hóa xuất sắc luận điểm của A.A. Potebnja về sự tiến hóa ngữ nghĩa từ "nghĩa gần nhất" sang "nghĩa tiếp theo":

"Khi nói đến ý nghĩa của từ thì nói chung, ta phân biệt hai cái khác nhau; một là cái mà ngôn ngữ học nghiên cứu gọi là ý nghĩa gần nhất của từ; hai là cái mà khoa học khác phải nghiên cứu gọi là ý nghĩa tiếp theo của từ."

Luận án chỉ ra rằng quá trình chuyển biến từ nghĩa thông thường (nghĩa biểu thị thực tiễn) sang nghĩa thuật ngữ mĩ thuật (nghĩa biểu niệm khoa học thuộc tầng trí tuệ - theo quan niệm của Lê Quang Thiêm) là quá trình chuyên môn hóa nét nghĩa cơ sở, loại bỏ các nét nghĩa biểu cảm chủ quan để định hình các cấu trúc niệm chuyên ngành cố định.

Thứ ba, luận án xác lập ranh giới tường minh giữa Thuật ngữ (Term) và Danh pháp (Nomenclature), dựa trên nền tảng lý luận của G. Vinokur, O.S. Akhmanova và Đỗ Hữu Châu:

• Thuật ngữ: Đại diện cho hệ khái niệm khoa học trừu tượng, có tính hệ thống, nội hàm sâu và chức năng định nghĩa (ví dụ: chủ nghĩa ấn tượng, luật viễn cận, phù điêu, tranh khắc gỗ).
• Danh pháp: Là hệ thống nhãn mác võ đoán, ước lệ, chỉ có chức năng gọi tên sự vật đơn lẻ, không đại diện cho hệ khái niệm lý thuyết (ví dụ: tên riêng bảo tàng, tên họa sĩ, tên tác phẩm cụ thể).

Khung phân tích độc đáo

Tác giả kiến tạo một khung phân tích đa chiều tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Trục hình tuyến (Syntagmatic Axis) & Cấu trúc ngữ pháp: Phân tích các mô hình cấu tạo (MHCT), trật tự phân vị giữa thành tố chính và thành tố phụ, quan hệ cú pháp nội tại (chính phụ, đẳng lập, chủ vị).
2. Trục đối vị (Paradigmatic Axis) & Ngữ nghĩa học cấu trúc: Phân tích nét nghĩa (Semic analysis), cấu trúc niệm, trường nghĩa dọc và ngang, xác định mối liên hệ giữa nghĩa biểu vật (denotation) và nghĩa biểu niệm (signification).
3. Cơ chế định danh tri nhận (Cognitive Nomination): Khảo sát các thuộc tính bản thể của đối tượng mĩ thuật (chất liệu, công cụ, thao tác, hiệu ứng thị giác, trường phái) được lựa chọn làm cơ sở định danh cho 1.320 đơn vị thuật ngữ.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực cấu trúc - chức năng (Structural-Functional Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Explanatory Mixed Methods), kết hợp chặt chẽ giữa định lượng thống kê quy mô lớn và định tính phân tích cấu trúc ngôn ngữ học chuyên sâu.

Tiêu chí xác định thuật ngữ làm việc của luận án:

"Thuật ngữ mĩ thuật là các từ, cụm từ được sử dụng trong ngành mĩ thuật để biểu thị những khái niệm, sự vật, hiện tượng, quá trình, hoạt động, tính chất… thuộc các ngành: hội họa, điêu khắc, kiến trúc, đồ họa và trang trí."

Quy mô mẫu khảo sát gồm chính xác 1.320 thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt được chọn lọc nghiêm ngặt từ 12 công trình chuyên khảo, giáo trình đại học và từ điển chuyên ngành mĩ thuật uy tín xuất bản từ năm 1978 đến 2013 (như các giáo trình của Trường ĐH Sư phạm Nghệ thuật TW, ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Mỹ thuật, Viện Ngôn ngữ học).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai qua 4 phương pháp và thủ pháp chuyên sâu:

1. Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học (Descriptive Method): Thu thập, phân loại, miêu tả diện mạo cấu tạo, từ loại, nguồn gốc và các lớp thuật ngữ hành chức trong chuyên ngành mĩ thuật.
2. Phương pháp phân tích thành tố trực tiếp (Immediate Constituent Analysis - IC): Phân rã cấu trúc nội bộ của các thuật ngữ đa thành tố, thiết lập quan hệ phụ thuộc ngữ pháp, biểu diễn cấu trúc tầng bậc của cụm từ thuật ngữ thông qua hệ thống sơ đồ chúc đài (dendrogram tree structure).
3. Phương pháp phân tích cấu trúc ngữ nghĩa (Componential Analysis): Bóc tách chùm nét nghĩa (semes), nhận diện nét nghĩa cơ sở, nét nghĩa phạm trù và nét nghĩa khu biệt tạo nên ý nghĩa biểu niệm của thuật ngữ.
4. Thủ pháp thống kê - phân loại toán học: Định lượng hóa chính xác số lượng, tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của từng mô hình cấu tạo, từ loại, nguồn gốc từ vựng, thể hiện tập trung qua 6 bảng tổng hợp dữ liệu (Bảng 1.1 đến Bảng 6.6).

Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation) được đảm bảo thông qua việc đối sánh dữ liệu từ từ điển thuật ngữ, giáo trình giảng dạy chuyên nghiệp và các văn bản lý luận phê bình nghệ thuật thực tế.

Data và phân tích

Dữ liệu 1.320 thuật ngữ được phân tích chi tiết qua các trục phân loại:

• Theo số lượng yếu tố cấu tạo (YTCT): Phân bố từ thuật ngữ 1 hình vị (từ đơn) đến thuật ngữ đa hình vị (từ ghép 2-3 yếu tố, cụm từ 2-5 thành tố).
• Theo từ loại ngữ pháp: Danh từ và cụm danh từ (chiếm tuyệt đại đa số), động từ và cụm động từ (biểu thị kỹ thuật, quá trình sáng tác), tính từ và cụm tính từ (biểu thị đặc trưng thẩm mỹ, tính chất không gian/màu sắc).
• Theo nguồn gốc từ vựng: Yếu tố thuần Việt, yếu tố gốc Hán (Hán Việt), và yếu tố vay mượn ngôn ngữ Ấn - Âu (chủ yếu qua tiếng Pháp và tiếng Anh).

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả khảo sát 1.320 thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt đã mang lại những phát hiện đột phá có giá trị thực chứng cao:

1. Sự áp đảo tuyệt đối của mô hình cấu tạo Cụm từ chính phụ và Từ ghép chính phụ: Tiếng Việt tận dụng triệt để thế mạnh phân tích tính để cấu tạo thuật ngữ. Cấu trúc danh từ trung tâm kết hợp định ngữ phụ sau ($N + Mod$) chiếm tỷ lệ vượt trội. Các mô hình tiêu biểu gồm:

   • $[N_{chính} + N_{phụ}]$: bút sắt, tranh sơn mài, màu nước, tượng đồng, đĩa khắc.
   • $[N_{chính} + V_{phụ}]$: dao trổ, bàn xoay, khung dệt, phòng trưng bày.
   • $[N_{chính} + A_{phụ}]$: hình nổi, gam lạnh, nét đậm, điểm tụ.

2. Cơ chế định danh phân tầng theo đối tượng mĩ thuật: Đặc điểm định danh (ĐĐĐD) của TNMTTV tập trung vào 5 trục ngữ nghĩa cốt lõi:

   • Định danh theo chất liệu/vật liệu tạo hình: sơn dầu, đất sét, thạch cao, lụa, gỗ, men rạn.
   • Định danh theo công cụ/phương tiện thao tác: dao nghiền, dây dọi, cọ bản, bút tỉa.
   • Định danh theo phương thức/kỹ thuật tạo tác: khắc lõm, đắp nổi, trổ thủng, đánh bóng, vẽ phác.
   • Định danh theo thuộc tính không gian và thị giác: độ đậm nhạt, viễn cận, tương phản, điểm tụ, góc nhìn.
   • Định danh theo trường phái/trào lưu nghệ thuật: ấn tượng, lập thể, dã thú, siêu thực, biểu hiện.

3. Quy luật phân hóa nguồn gốc từ vựng theo bậc trừu tượng:

   • Lớp từ Hán Việt: Chiếm lĩnh tuyệt đối ở các thuật ngữ biểu thị khái niệm lý luận, thể loại, phong cách thẩm mỹ và cấu trúc không gian (hội họa, điêu khắc, bố cục, viễn cận, phù điêu, bích họa, thủy mặc).
   • Lớp từ Thuần Việt: Chiếm ưu thế trong hệ thống tên gọi công cụ thực hành, vật liệu tự nhiên và động tác kỹ thuật (nét, vệt, mảng, gọt, đẽo, chuốt, vuốt, nặn, màu, mực).
   • Lớp từ Vay mượn Ấn - Âu: Tiếp nhận có chọn lọc qua hai con đường: phiên âm hóa (pa-lét, cô-la-giơ) và dịch nghĩa/sao phỏng cấu trúc (trực họa - sur le motif, tĩnh vật - nature morte).

4. Hiện tượng chuyển nghĩa thuật ngữ hóa thông qua ẩn dụ và hoán dụ không gian: Nhiều từ ngữ thông thường đã được thuật ngữ hóa thành công nhờ cơ chế chuyển đổi trường nghĩa từ không gian vật lý đời thường sang không gian nghệ thuật thị giác: từ đậm, nhạt, nóng, lạnh, mỏng, sâu trở thành các thuật ngữ chỉ sắc độ và cảm quan thị giác mĩ thuật chính xác.

Nhóm Phân Loại Thuật Ngữ	Tỷ Lệ Chiếm Đóng Ước Tính	Đặc Trưng Cấu Tạo Tiêu Biểu	Ví Dụ Thực Chứng Tuyển Chọn
Cụm từ & Từ ghép Chính Phụ	~75% - 80%	$[N_{trung tâm} + N/V/A_{định ngữ}]$	bút lông, dao trổ, dầu thông, điểm tụ, hình nổi
Thuật ngữ Gốc Hán (Hán Việt)	~55% - 60%	Cấu trúc ghép Hán Việt, tính trừu tượng cao	bố cục, điêu khắc, phù điêu, viễn cận, thẩm mĩ
Thuật ngữ Thuần Việt	~35% - 40%	Từ đơn, từ ghép miêu tả trực quan	vẽ phác, đánh bóng, khắc gỗ, màu nước, nét vẽ
Thuật ngữ Vay Mượn / Dịch Nghĩa	~5% - 8%	Phiên âm Ấn - Âu hoặc dịch sao phỏng	pa-lét, tranh cổ động, nghệ thuật sắp đặt

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận ngôn ngữ học: Luận án khẳng định tính năng sản vượt trội của ngữ pháp tiếng Việt trong việc hình thành hệ thống thuật ngữ chuyên ngành chuyên sâu mà không nhất thiết phải vay mượn nguyên hợp hình thức ngữ âm ngoại lai.
• Về mặt thực tiễn biên soạn từ điển: Cung cấp cơ sở dữ liệu ngôn ngữ học và tiêu chí chuẩn mực để biên soạn cuốn Từ điển giải thích thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt đạt chuẩn quốc gia.
• Về mặt giáo dục và đào tạo nghệ thuật: Giúp chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ giảng dạy trong các trường đại học nghệ thuật, chấm dứt tình trạng dùng từ tùy tiện, thiếu nhất quán giữa các giáo trình.
• Về mặt chính sách dịch thuật và giao lưu văn hóa: Định hướng nguyên tắc dịch thuật ngữ nghệ thuật quốc tế sang tiếng Việt đảm bảo tính khoa học, dân tộc và đại chúng.

---

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi tư liệu mĩ thuật: Nghiên cứu tập trung vào 4 phân ngành mĩ thuật truyền thống (hội họa, điêu khắc, kiến trúc, đồ họa trang trí), chưa bao quát toàn diện các loại hình nghệ thuật thị giác đương đại mới xuất hiện mạnh mẽ sau năm 2010 (như nghệ thuật sắp đặt - installation art, nghệ thuật trình diễn - performance art, nghệ thuật truyền thông số - digital media art).
2. Giới hạn lát cắt đồng đại: Công trình chủ yếu khảo sát diện mạo hệ thuật ngữ ở lát cắt đồng đại (synchronic), chưa có điều kiện khảo sát lịch đại sâu sắc sự biến đổi ngữ âm - từ vựng của thuật ngữ mĩ thuật qua các giai đoạn chữ Nôm thời kỳ trung đại.
3. Giới hạn về ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Tại thời điểm 2019, việc phân tích dữ liệu chủ yếu dựa trên thống kê mô tả truyền thống, chưa tích hợp các công cụ tự động hóa ngôn ngữ học ngữ thể (Corpus Linguistics) hoặc ontology tri thức số.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát hệ thuật ngữ nghệ thuật đương đại và nghệ thuật đa phương tiện số.
• Nghiên cứu đối chiếu song ngữ (Việt - Anh, Việt - Pháp) trên cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận và dụng học văn hóa.
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để xây dựng Kho ngữ liệu số (Digital Corpus) và Mạng lưới Bản đồ khái niệm (Concept Ontology Graph) cho mĩ thuật học Việt Nam.

---

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra tác động sâu rộng trên cả 4 phương diện:

• Học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học chuyên ngành và nghiên cứu sinh thuật ngữ học; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ học - Nghệ thuật học.
• Giáo dục & Đào tạo (Educational Impact): Ứng dụng trực tiếp vào việc chuẩn hóa giáo trình tại các cơ sở đào tạo mĩ thuật hàng đầu như Đại học Mĩ thuật Việt Nam, Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Đại học Kiến trúc.
• Bảo tồn di sản văn hóa (Cultural Impact): Hệ thống hóa và bảo tồn vốn từ vựng thuần Việt tinh tế chỉ các kỹ nghệ truyền thống (gốm men, sơn mài, điêu khắc đình làng, đúc đồng), ngăn ngừa nguy cơ mai một di sản ngôn ngữ phi vật thể.
• Hội nhập quốc tế (International Relevance): Cung cấp khung đối chiếu vững chắc phục vụ công tác biên dịch các ấn phẩm nghệ thuật thế giới sang tiếng Việt và giới thiệu mĩ thuật Việt Nam ra trường quốc tế.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận phương pháp luận mẫu mực về phân tích cấu tạo và ngữ nghĩa thuật ngữ chuyên ngành.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu mĩ thuật: Sở hữu hệ thống khái niệm chuẩn xác phục vụ giảng dạy lý luận và phê bình nghệ thuật.
• Nhà từ điển học và biên dịch viên: Có hệ thống tiêu chí khoa học để đối chiếu, chuyển ngữ và biên soạn từ điển chuyên ngành.
• Sinh viên nghệ thuật và nghệ sĩ tạo hình: Thấu hiểu bản chất ngôn ngữ của các phương tiện tạo hình, nâng cao tư duy lý luận trong sáng tác.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã vận dụng thành công mô hình cấu trúc đa tầng của V.M. Leichik vào đặc thù của ngôn ngữ đơn lập tiếng Việt, chứng minh rằng hệ thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt là sự kết hợp hoàn hảo giữa tầng nền ngôn ngữ tự nhiên (vận dụng linh hoạt các phương thức ghép nghĩa và cấu trúc cụm từ chính phụ) với tầng thượng logic mĩ thuật học trừu tượng.

2. Đổi mới phương pháp luận nổi bật so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước chỉ dừng lại ở dịch đối chiếu song ngữ hoặc thống kê phân loại thuần túy, luận án tích hợp phương pháp phân tích thành tố trực tiếp (IC) với biểu diễn sơ đồ chúc đài và phương pháp phân tích cấu trúc chùm nét nghĩa (semic analysis), lượng hóa toàn diện trên 1.320 đơn vị thuật ngữ.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Tỷ lệ các thuật ngữ được hình thành bằng con đường thuật ngữ hóa từ thông thường (thông qua ẩn dụ hóa thuộc tính thị giác) chiếm tỷ lệ rất cao, chứng minh rằng tiếng Việt có khả năng nội sinh mạnh mẽ trong việc biểu đạt các khái niệm thẩm mỹ thị giác tinh vi mà không hoàn toàn phụ thuộc vào việc mượn từ gốc ngoại ngữ.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp khả năng tái lập (Replication Protocol)?

Hoàn toàn có. Với việc công bố rõ ràng 12 nguồn ngữ liệu xuất phát, định nghĩa làm việc cụ thể, 4 bước xử lý dữ liệu và hệ thống 6 bảng tiêu chí phân loại, các nhà nghiên cứu khác có thể dễ dàng tái lập quy trình trên các tập ngữ liệu thuật ngữ chuyên ngành khác.

5. Khung nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Xây dựng ngân hàng ngữ liệu điện tử (Term Bank) cho mĩ thuật học tiếng Việt, thiết lập từ điển điện tử đa phương tiện có tích hợp hình ảnh trực quan cho từng mục từ thuật ngữ, và xây dựng khung đối chiếu đa ngữ (Việt - Anh - Pháp - Trung) phục vụ hội nhập quốc tế.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Thị Mỹ Hạnh là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có giá trị học thuật xuất sắc. Tóm lược 5 đóng góp mang tính đột phá của công trình:

1. Xác lập cơ sở dữ liệu thực chứng quy chuẩn: Thu thập và phân loại hệ thống 1.320 thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt chuẩn mực.
2. Khám phá quy luật cấu tạo hình thức: Xác định các mô hình cấu tạo chính phụ ($N+Mod$) là phương thức chủ đạo phản ánh bản chất phân tích tính của tiếng Việt.
3. Giải mã cơ chế định danh ngữ nghĩa: Chứng minh quy luật chuyển dịch từ nghĩa gần nhất sang nghĩa tiếp theo thông qua ẩn dụ và hoán dụ không gian thị giác.
4. Làm rõ bức tranh nguồn gốc từ vựng: Định vị vai trò phân tầng chức năng giữa lớp từ Hán Việt (lý luận trừu tượng) và lớp từ thuần Việt (thao tác, chất liệu trực quan).
5. Cung cấp giải pháp chuẩn hóa thực tiễn: Đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho công tác biên soạn từ điển thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chương được bố cục như sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận Chƣơng 2: Đặc điểm cấu tạo và phƣơng thức tạo thành thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt Chƣơng 3: Đặc điểm ngữ nghĩa và định danh của thuật ngữ mĩ thuật tiếng Việt 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN "Mĩ thuật học là một môn khoa học nghiên cứu những vấn đề lí luận về mĩ thuật" [16; 5]. Loại hình nghệ thuật này có quan hệ đến sự cảm thụ bằng mắt và sự tạo thành các hình tượng lấy từ thế giới vật chất bên ngoài để đưa lên mặt phẳng hoặc một không gian nào đấy. "Mĩ thuật là một trong những bộ môn nghệ thuật ra đời sớm nhất của loài người, khởi đầu bằng sự khai thác và phát huy tác dụng của các nhân tố không gian như hình khối, đường nét, màu sắc,.để diễn đạt và truyền cảm. Nó bao gồm nhiều thể loại, tựu trung lấy việc kiến tạo các quan hệ không gian làm phương tiện diễn đạt và lấy việc gây cảm hứng thị giác làm mục đích truyền đạt.

Do đó mĩ thuật được liệt vào loại nghệ thuật thị giác hay nghệ thuật không gian" [87, tr. Các nhà nghiên cứu cho rằng: "nếu nói một cách chính xác hơn, nên dùng danh từ "nghệ thuật tạo hình". Trên thế giới, danh từ "nghệ thuật tạo hình" đã trở nên phổ cập và được chính thức đưa vào bách khoa toàn thư, từ điển" [16; 5]. Như vậy, thuật ngữ "nghệ thuật tạo hình" đồng nghĩa với thuật ngữ "mĩ thuật".

Tuy nhiên để đảm bảo tính nhất quán, trong luận án này chúng tôi chỉ sử dụng thuật ngữ "mĩ thuật". Tổng quan tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở nước ngoài và ở Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở nước ngoài Theo những nghiên cứu và tổng kết của Hà Quang Năng [86, 80 - 86], việc nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới đã sớm bắt đầu ngay từ thế kỉ 18. Các nghiên cứu về thuật ngữ ở thời kì này đều tập trung vào nội dung tạo lập thuật ngữ, xác định các nguyên tắc cho việc xây dựng một hệ thống thuật ngữ riêng cho từng ngành khoa học.

Đi tiên phong trong công tác nghiên cứu thuật ngữ ở thời kì này là các nhà khoa học như: Carl von Linné (1736); Beckmann (1780); A. Carl von Linné (1707 - 1778) có thể được coi là người xác lập công tác nghiên cứu thuật ngữ, trong đó gồm có việc nêu quy tắc tạo thuật ngữ, xác định chuẩn mực của thuật ngữ và lập kế hoạch xây dựng các hệ thuật ngữ khoa học. Bởi vì chỉ từ khi tác phẩm Fundamenta botanica (1736) của ông ra đời thì người ta mới có thể nói đến một hệ thuật ngữ thực vật học được xác định theo quy tắc nhất định. Có đến gần 1000 thuật ngữ đã được ông giải thích ý nghĩa và chỉ rõ cách sử dụng chúng rất tỉ mỉ.

Trong khi Linné dựa vào ngôn ngữ khoa học đang được sử dụng ở châu Âu thời bấy giờ là tiếng Latinh để xây dựng thuật ngữ khoa học, thì ngay từ giữa thế kỉ 18, M. Lomonosov đã đưa ra một hệ thống thuật ngữ lí - hoá riêng của tiếng Nga, trong đó ông sử dụng tối đa các thuật ngữ bằng tiếng Nga và chỉ sử dụng các thuật ngữ ngoại lai khi không thể tìm ra các tương đương trong tiếng Nga. Thời kì này ở nước Pháp người ta cũng nỗ lực xây dựng hệ thuật ngữ hoá học. de Fourcroy đã xây dựng được một hệ thuật ngữ gọi tên các chất hoá học trong công trình Méthode de nomenclature chimique xuất bản năm 1787.

Hệ thống thuật ngữ này đã thể hiện rõ các mối quan hệ qua lại trong các kết hợp của các chất (ví dụ ở các kết hợp với lưu huỳnh: sulphite, sulphate, sulphurate v.) để tạo ra một hệ thuật ngữ thống nhất và bao quát được toàn bộ hệ thống tên gọi các chất hóa học. Một bước quan trọng tiếp theo được Johann Beckmann (1739 - 1811) thực hiện với việc lập ra một hệ thuật ngữ công nghệ. Ông đã xây dựng hệ thống thuật ngữ kĩ thuật trong lĩnh vực thủ công. Beckmann biết rõ trong các nghề thủ công người ta sử dụng rất nhiều các thuật ngữ khác nhau nhưng chúng lại không thống nhất giữa các ngành.

Có nhiều thuật ngữ rất khác nhau lại được dùng để gọi tên những quá trình hay những phương tiện kĩ thuật giống nhau. Những người thợ thủ công đã không thể dùng tiếng Latinh, thứ 8 tiếng của các học giả thời đó, để đặt thuật ngữ cho ngành nghề của mình. Còn các ngôn ngữ quốc gia lại rất khó khăn để có thể diễn đạt được đầy đủ và rõ ràng các thuật ngữ chuyên ngành trong lĩnh vực kĩ thuật. Theo tinh thần đó, Beckmann cho rằng để có một hệ thuật ngữ công nghệ được quy định thống nhất thì, một mặt, "phải loại bỏ đi các từ đồng nghĩa, mặt khác, phải dần tiếp nhận một lượng từ ngữ mới”.

Tuy nhiên, những chỉ dẫn về việc chuẩn hoá thuật ngữ của Beckmann phải mãi 150 năm sau mới được thực hiện đối với hệ thống thuật ngữ về kĩ thuật. Công tác nghiên cứu và xây dựng một hệ thuật ngữ mang tính hệ thống bằng tiếng mẹ đẻ của mỗi một dân tộc hay bằng ngôn ngữ quốc gia chỉ được tiến hành mãi sau chiến tranh thế giới thứ nhất và đạt được đỉnh điểm của nó vào đầu những năm 30 của thế kỉ 20. Ý tưởng về một khoa học thuật ngữ phải đến đầu thế kỉ 20 mới hình thành, việc nghiên cứu thuật ngữ mới có được định hướng khoa học và được công nhận là một hoạt động quan trọng về mặt xã hội. Từ những năm 1930, việc nghiên cứu thuật ngữ thực sự diễn ra một cách đồng thời với những công trình nghiên cứu thuật ngữ của các học giả Liên Xô cũ, Cộng hòa Tiệp Khắc và Áo.

Việc nghiên cứu thuật ngữ ở thế kỉ 20 thực sự diễn ra từ những năm 1930 một cách đồng thời nhưng độc lập bởi các học giả người Áo, Liên Xô cũ và Tiệp Khắc. Những nghiên cứu này được coi là nền tảng cho sự khởi đầu của ngành thuật ngữ học trên thế giới. Đây là ba cái nôi nghiên cứu thuật ngữ tiêu biểu và lớn nhất trên thế giới tạo thành ba trường phái nghiên cứu thuật ngữ. Trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Áo gắn liền với tên tuổi của E.

Ông không chỉ được coi là người đầu tiên đặt nền móng cho công tác nghiên cứu và phát triển thuật ngữ hiện đại ở thế kỉ 20 mà còn là người có ảnh hưởng rất lớn đến việc nghiên cứu thuật ngữ của nhiều học giả sau này. Các phương pháp nghiên cứu thuật ngữ của trường phái này 9 chủ yếu dựa theo những nguyên tắc được trình bày rất rõ ràng trong tác phẩm Lí luận chung về thuật ngữ của Wuster (1931). Trong tác phẩm này, Wuster đã đề cập đến những phương diện ngôn ngữ học của công tác nghiên cứu thuật ngữ liên quan đến hệ thống tên gọi các khái niệm, đối tượng trong lĩnh vực kĩ thuật. Ông đã xác lập được các phương pháp nghiên cứu thuật ngữ, đưa ra một số nguyên tắc xây dựng thuật ngữ và xác định các phương pháp xử lí ngữ liệu thuật ngữ.

Công trình của ông đã được Leo Weisgeber (1975) đánh giá như là một cột mốc của ngôn ngữ học ứng dụng. Đặc điểm quan trọng nhất của trường phái nghiên cứu thuật ngữ Áo là tập trung vào các khái niệm và hướng việc nghiên cứu thuật ngữ vào chuẩn hóa các thuật ngữ và các khái niệm. Việc nghiên cứu của trường phái này nhằm phục vụ nhu cầu của các nhà kĩ thuật, các nhà khoa học là chuẩn hóa thuật ngữ trong lĩnh vực của họ để đảm bảo sự giao tiếp hiệu quả và có thể chuyển tải kiến thức trong lĩnh vực chuyên môn. Những nguyên tắc nghiên cứu thuật ngữ của trường phái này được trình bày cụ thể trong các tài liệu về chuẩn hóa từ vựng của thuật ngữ.

Đa số các nước vùng Trung Âu và Bắc Âu (Áo, Đức, Na Uy, Thụy Sĩ, Đan Mạch) đều nghiên cứu thuật ngữ theo hướng này. Trường phái thuật ngữ học của Tiệp Khắc với đại diện tiêu biểu là L. Drodz, một trong những người khởi xướng và phát triển công tác nghiên cứu thuật ngữ ở Tiệp Khắc từ cách tiếp cận ngôn ngữ học về mặt chức năng của Trường phái ngôn ngữ học Praha. Trong nghiên cứu, các nhà khoa học của trường phái này quan tâm đặc biệt đến việc miêu tả cấu trúc và chức năng của các ngôn ngữ chuyên ngành, trong đó thuật ngữ đóng vai trò quan trọng.

Theo quan niệm của Trường phái ngôn ngữ học Praha, thì các ngôn ngữ chuyên ngành mang đặc điểm của phong cách khoa học, tồn tại cùng với các loại phong cách chức năng khác như phong cách chính luận, phong cách hành chính - công vụ, phong cách văn học nghệ thuật và phong cách khẩu ngữ. Họ xem thuật ngữ như là những đơn vị tạo nên diện mạo của phong cách khoa 10 học. Mối quan tâm nhất của trường phái này là vấn đề chuẩn hóa ngôn ngữ và chuẩn hóa thuật ngữ. Trường phái nghiên cứu thuật ngữ của Nga - Xô Viết Theo tổng kết của các tác giả công trình "Thuật ngữ học - Những vấn đề lí luận và thực tiễn" [84], sự phát triển khoa học về thuật ngữ ở Nga và Liên Xô trải qua 4 thời kì.

- Thời kì chuẩn bị: Bắt đầu từ năm 1780 và kéo dài đến cuối thập niên 20 của thế kỉ 20. Đây là thời kì lựa chọn, xử lí sơ bộ các thuật ngữ và xác định các khái niệm chuyên biệt liên quan. Sự bắt đầu thời kì này được đánh dấu bằng việc dịch các thuật ngữ và biên soạn từ điển thuật ngữ học đầu tiên vào năm 1780. - Thời kì thứ nhất: từ năm 1930 đến năm 1960 của thế kỉ 20.

Đặc điểm cơ bản thời kì này là sự ra đời các lí thuyết về thuật ngữ học và những hoạt động thực tiễn về thuật ngữ học trên nền tảng giáo dục kĩ thuật của hai chuyên gia là D.Drezen, cũng như những đóng góp lớn lao cuả A. Trong các công trình khoa học của mình, D.Drezen đã đưa các quan điểm ngôn ngữ học vào việc tìm hiểu sự phát triển khoa học về thuật ngữ ở Nga. Đại diện tiêu biểu của trường phái nghiên cứu thuật ngữ Nga - Xô viết là Đ. Lotte (1898 -1950) với công trình Nguyên lí xây dựng hệ thuật ngữ khoa học kĩ thuật, ông được coi là người đứng đầu trong công tác phát triển hệ thuật ngữ hiện đại của Liên Xô.