Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện phổ yên tỉnh thái nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại Phổ Yên, Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Thực
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thu Trang
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 2.3. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó
• 2.3.1. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.3.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của sán dây chó
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Vật liệu trong nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.2. Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn nuôi tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.3. Nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại một số xã thuộc huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 3.2.4. Nghiên cứu triệu chứng, bệnh tích của bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 3.2.5. Đề xuất biện pháp phòng trị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 3.3. Bố trí thí nghiệm và phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Bố trí thu thập mẫu và phương pháp xác định tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn
• 3.3.2. Bố trí thu thập mẫu
• 3.3.3. Phương pháp xác định tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn
• 3.3.4. Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 3.3.5. Bố trí điều tra và phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.3.6. Thu thập mẫu ở một số xã để xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.3.7. Phương pháp xác định tình hình nhiễm sán dây ở chó
• 3.3.8. Phương pháp nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 3.3.9. Phương pháp nghiên cứu triệu chứng, bệnh tích của bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 3.3.10. Phương pháp đề xuất biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại các xã thuộc huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 3.3.11. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 4.2. Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 4.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại các địa phương
• 4.4. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tuổi
• 4.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo tính biệt
• 4.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo các tháng điều tra
• 4.7. Nghiên cứu tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn với tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại các xã thuộc huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 4.8. Thành phần và sự phân bố các loài sán dây ký sinh ở chó tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 4.9. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại các xã thuộc huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 4.10. Xác định tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó
• 4.11. Nghiên cứu triệu chứng, bệnh tích của bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn
• 4.11.1. Triệu chứng lâm sàng chủ yếu của lợn bị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra
• 4.11.2. Tỷ lệ các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh và khối lượng của ấu trùng Cysticercus tenuicollis
• 4.11.3. Bệnh tích đại thể ở các khí quan có ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở lợn
• 4.12. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra trên lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu chính là xác định biện pháp phòng chống hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi địa phương. Nghiên cứu cung cấp thông tin khoa học về dịch tễ học, triệu chứng, và bệnh tích của bệnh, từ đó đề xuất các giải pháp phòng ngừa và kiểm soát.

1.1. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm xác định biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn, phù hợp với điều kiện chăn nuôi tại huyện Phổ Yên. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng quy trình phòng chống bệnh hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại kinh tế và nguy cơ lây nhiễm cho người và vật nuôi khác.

1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu bổ sung thông tin khoa học về đặc điểm dịch tễ và bệnh lý của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng, trị bệnh hiệu quả, hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm bệnh.

II. Tổng quan tài liệu

Phần này trình bày cơ sở khoa học về ấu trùng Cysticercus tenuicollis và sán dây Taenia hydatigena, bao gồm đặc điểm hình thái, chu kỳ sinh học, và tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra mối liên hệ giữa tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn.

2.1. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis

Ấu trùng Cysticercus tenuicollis là dạng bọc chứa dịch, kích thước từ hạt đậu đến quả bưởi, ký sinh trên bề mặt gan, màng mỡ chài, và màng treo ruột của lợn. Khi nhiễm nặng, ấu trùng gây rối loạn chức năng các cơ quan, dẫn đến hiện tượng hoàng đản, sốt cao, và mất tính thèm ăn.

2.2. Đặc điểm sinh học của sán dây Taenia hydatigena

Sán dây Taenia hydatigena ký sinh ở ruột non của chó và các thú ăn thịt khác. Trứng sán theo phân ra ngoài, lẫn vào thức ăn và nước uống, sau đó xâm nhập vào ký chủ trung gian như lợn, trâu, bò. Ấu trùng phát triển thành Cysticercus tenuicollis sau 3 tháng.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, với các phương pháp thu thập mẫu, xác định tỷ lệ nhiễm, và phân tích tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn và sán dây ở chó. Các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích cũng được ghi nhận và phân tích.

3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào lợn nuôi tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Các mẫu được thu thập từ các xã khác nhau để đánh giá tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis.

3.2. Phương pháp xác định tỷ lệ nhiễm

Phương pháp xác định tỷ lệ nhiễm bao gồm thu thập mẫu từ các cơ quan nội tạng của lợn, phân tích hình thái và số lượng ấu trùng. Tỷ lệ nhiễm được tính toán dựa trên số lượng mẫu dương tính so với tổng số mẫu thu thập.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại huyện Phổ Yên khá cao, đặc biệt ở những khu vực nuôi nhiều chó. Có mối tương quan rõ ràng giữa tỷ lệ nhiễm sán dây ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở lợn. Các triệu chứng lâm sàng và bệnh tích cũng được ghi nhận và phân tích chi tiết.

4.1. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis

Tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn dao động từ 20% đến 40% tùy theo địa phương và tuổi của lợn. Lợn nuôi gần chó có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với lợn nuôi xa khu vực có chó.

4.2. Tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ở lợn và chó

Nghiên cứu chỉ ra mối tương quan chặt chẽ giữa tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn. Điều này cho thấy việc kiểm soát sán dây ở chó là yếu tố quan trọng trong phòng chống bệnh ở lợn.

V. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu kết luận rằng ấu trùng Cysticercus tenuicollis là mối đe dọa lớn đối với ngành chăn nuôi lợn tại huyện Phổ Yên. Các biện pháp phòng chống cần tập trung vào kiểm soát sán dây ở chó, cải thiện vệ sinh thú y, và nâng cao nhận thức của người chăn nuôi.

5.1. Biện pháp phòng chống

Đề xuất các biện pháp phòng chống bao gồm kiểm soát sán dây ở chó, tăng cường vệ sinh trong giết mổ, và sử dụng thuốc tẩy giun định kỳ cho lợn. Các biện pháp này cần được áp dụng đồng bộ để đạt hiệu quả cao.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc phát triển thuốc đặc trị cho ấu trùng Cysticercus tenuicollis và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống đã đề xuất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống" do sinh viên Nguyễn Xuân Thực thực hiện (chuyên ngành Thú y, Khoa Chăn nuôi Thú y, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Thu Trang, bảo vệ năm 2015). Đề tài thuộc lĩnh vực Ký sinh trùng học thú y và Dịch tễ học thú y, tập trung giải quyết vấn đề kiểm soát bệnh truyền lây ký sinh trùng giữa vật nuôi ăn thịt (chó) và gia súc (lợn).

Về bối cảnh thực tiễn, Cysticercus tenuicollis là dạng ấu trùng của loài sán dây Taenia hydatigena – loài sán dây trưởng thành ký sinh ở ruột non của chó, chó sói, cáo và một số loài thú ăn thịt khác. Ấu trùng này sử dụng lợn, trâu, bò, dê, cừu và đôi khi cả con người làm ký chủ trung gian (KCTG), định vị ký sinh chủ yếu tại bề mặt gan, màng mỡ chài, màng treo ruột và lách. Khi xâm nhập với số lượng lớn, ấu trùng di hành gây tổn thương cơ học nghiêm trọng, viêm gan cấp tính, viêm màng bụng, rối loạn chức năng các khí quan xoang bụng, xuất huyết, hoàng đản và có thể dẫn đến tử vong ở gia súc non. Trong thực tế chăn nuôi và thú y, bệnh do Cysticercus tenuicollis gây ra chưa có thuốc điều trị đặc hiệu trên vật sống, các biểu hiện lâm sàng thường mờ nhạt hoặc không điển hình, đồng thời không thể phát hiện mầm bệnh qua phương pháp xét nghiệm phân thông thường do ấu trùng không cư trú trong lòng ống tiêu hóa. Tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, tập quán nuôi chó thả rông còn rất phổ biến, phân chó thải bừa bãi ra môi trường xung quanh kết hợp với quy trình kiểm soát vệ sinh thú y trong giết mổ gia súc chưa nghiêm ngặt, tạo điều kiện thuận lợi cho vòng luân chuyển mầm bệnh giữa chó và lợn tiếp diễn liên tục.

Mục đích và mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Mục đích của đề tài: Xác định được biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn hiệu quả và phù hợp với điều kiện chăn nuôi tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên; từ đó xây dựng quy trình phòng chống bệnh đạt hiệu quả cao trong thực tiễn sản xuất.
2. Mục tiêu của đề tài: Nghiên cứu các đặc điểm dịch tễ học cơ bản và mô tả triệu chứng, bệnh tích của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại địa bàn khảo sát.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Khảo sát tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn theo các yếu tố: địa phương (xã), lứa tuổi, tính biệt và các tháng điều tra.
   • Điều tra thành phần loài sán dây ký sinh ở chó và xác định tỷ lệ, cường độ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó tại địa phương.
   • Đánh giá mối tương quan giữa tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và tỷ lệ nhiễm sán dây Taenia hydatigena ở chó.
   • Khảo sát triệu chứng lâm sàng, vị trí ký sinh, hình thái, khối lượng ấu trùng và các biến đổi bệnh tích đại thể ở khí quan lợn mắc bệnh.
   • Đề xuất các biện pháp kỹ thuật và vệ sinh thú y phòng chống bệnh phù hợp với thực tế địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Lợn và chó nuôi tại các nông hộ và trang trại; bệnh phẩm đường tiêu hóa của chó, bệnh phẩm các khí quan xoang bụng của lợn, mẫu ấu trùng Cysticercus tenuicollis và mẫu sán dây trưởng thành.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa và thu thập mẫu tại 3 xã thuộc huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên gồm: xã Vạn Phái, xã Minh Đức và xã Thành Công. Mẫu xét nghiệm, giải phẫu và định loại được xử lý tại Phòng thí nghiệm Khoa Chăn nuôi Thú y (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) và Phòng Ký sinh trùng (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật).
• Phạm vi thời gian: Toàn bộ quá trình thu thập số liệu, điều tra dịch tễ và thực nghiệm được tiến hành từ ngày 25/05/2015 đến ngày 25/11/2015 (thời gian theo dõi dịch tễ học trực tiếp qua các tháng 7, 8, 9, 10 và 11 năm 2015).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận dựa trên hệ thống phân loại học động vật, chu kỳ sinh học và cơ chế sinh bệnh học của giun sán ký sinh ở động vật:

• Vị trí phân loại học: Khóa luận áp dụng hệ thống phân loại sán dây của Schulz và Gvozdev (1970) cùng các khóa định loại của Phan Thế Việt và cộng sự (1977), Nguyễn Thị Kỳ (1994, 2003), Nguyễn Thị Lê và cộng sự (1996). Sán dây ký sinh ở chó thuộc ngành Sán dẹp (Plathelminthes), lớp Cestoda, phân lớp Eucestoda, bộ Cyclophyllidea, họ Taeniidae, giống Taenia, loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 (dạng ấu trùng là Cysticercus tenuicollis).
• Đặc điểm hình thái và chu kỳ sinh học: Sán trưởng thành Taenia hydatigena dài khoảng 5000 mm, gồm 550 - 700 đốt; đầu hình quả lê hoặc hình thận, đường kính khoảng 1 mm, vòi có 26 - 44 móc xếp thành hai hàng, 4 giác bám; đốt già chứa tử cung mang 5 - 10 nhánh ngang chứa đầy trứng mang phôi 6 móc. Khi đốt già rụng theo phân chó ra ngoại cảnh và vỡ ra, trứng sán phát tán vào thức ăn, nước uống. KCTG (lợn, trâu, bò, dê) nuốt phải trứng; ấu trùng 6 móc thoát vỏ ở dạ dày - ruột, xuyên qua thành ruột vào hệ tuần hoàn tĩnh mạch cửa đến gan, di hành trong nhu mô gan và sau đó định vị tại bao gan, màng treo ruột, màng mỡ chài, phát triển thành bọc ấu trùng Cysticercus tenuicollis chứa dịch trong và một đầu sán sau 3 tháng. Chó ăn phải nội tạng chứa ấu trùng còn sống sẽ nhiễm sán và hoàn thành vòng đời sau khoảng 2 tháng.
• Phương pháp thu thập mẫu thực địa: Áp dụng phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên (theo Nguyễn Như Thanh, 2001) tại 3 xã đại diện (Vạn Phái, Minh Đức, Thành Công). Tổng số mẫu mổ khám thu thập gồm 412 con lợn và 345 con chó.
• Phương pháp mổ khám và thu thập ký sinh trùng:
  • Đối với lợn: Dùng phương pháp mổ khám phi toàn diện (Nguyễn Thị Kim Lan, 2011), rạch mở bộc lộ toàn bộ xoang ngực và xoang bụng, kiểm tra kỹ bề mặt gan, nhu mô gan, lách, màng mỡ chài, màng treo ruột; đếm số lượng ấu trùng, thu thập nang sán và bảo quản trong cồn 70°.
  • Đối với chó: Mổ khám phi toàn diện cơ quan tiêu hóa theo phương pháp của Skrjabin (1928), mổ mở ruột non, tách lọc và thu thập toàn bộ sán dây đường ruột; làm chết tự nhiên trong nước sạch, rửa bằng nước cất và cố định mẫu trong cồn 70°.
• Phương pháp làm tiêu bản và định loại hình thái học:
  • Làm tiêu bản tạm thời (làm trong): Dùng hỗn hợp dung dịch glyxerin + axit lactic + nước cất theo tỷ lệ 1:1:1 để quan sát nhanh cấu tạo đầu, giác bám và vòng móc dưới kính hiển vi.
  • Làm tiêu bản cố định: Ép thẳng mẫu sán giữa hai lam kính trong cồn 70° trong 10 ngày, rửa nước, nhuộm bằng thuốc nhuộm Carmin từ 10 - 15 phút, khử nước qua các nồng độ cồn tăng dần (70°, 80°, 96°, 100°), làm trong bằng xylen và gắn cố định bằng nhựa Baume-Canada trên lam kính; soi định loại cấu trúc đầu, cơ quan sinh dục và tử cung dưới kính lúp và kính hiển vi quang học. Quá trình kiểm tra và chuẩn hóa phân loại được đối chiếu tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.
• Phương pháp khảo sát triệu chứng, bệnh tích: Quan sát biểu hiện sinh lý lâm sàng của lợn trước khi mổ khám; xác định vị trí ký sinh, cân khối lượng ấu trùng bằng cân điện tử, đo kích thước bọc sán và ghi nhận các tổn thương đại thể (viêm màng bụng, tụ huyết gan, đường di hành của ấu trùng, lớp màng fibrin).
• Phương pháp xử lý số liệu: Tính toán các chỉ số dịch tễ học (tỷ lệ nhiễm %, cường độ nhiễm số lượng cá thể/con) theo phương pháp thống kê sinh học trong thú y (Nguyễn Văn Thiện, 2008); phân tích tương quan tuyến tính và vẽ đồ thị hồi quy bằng phần mềm Minitab 15.0.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đặc điểm gây bệnh nguy hiểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên gia súc, sự thiếu vắng các loại thuốc điều trị đặc hiệu trên vật sống và khó khăn trong chẩn đoán lâm sàng. Khóa luận phân tích thực trạng chăn nuôi lợn và nuôi chó thả rông tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, nơi điều kiện vệ sinh thú y và kiểm soát giết mổ còn bộc lộ nhiều sơ hở khiến mầm bệnh dễ phát tán. Tác giả xác lập rõ ràng mục đích, mục tiêu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, cùng ý nghĩa khoa học (cung cấp dẫn liệu dịch tễ học ký sinh trùng mới cho địa bàn) và ý nghĩa thực tiễn (làm cơ sở xây dựng quy trình phòng trị bệnh bảo vệ đàn vật nuôi).

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương tổng quan hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến căn bệnh:

• Trình bày chi tiết cơ sở khoa học về đặc điểm sinh học, hình thái cấu tạo của ấu trùng Cysticercus tenuicollis và các loài sán dây ký sinh ở chó (Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Dipylidium caninum, Multiceps multiceps, Echinococcus granulosus, Spirometra erinacei-europaei).
• Khái quát chu kỳ sinh học, cơ chế di hành của ấu trùng 6 móc từ ruột qua gan gây tổn thương mô và hình thành nang nước ở xoang phúc mạc.
• Tổng kết dịch tễ học và các biến đổi bệnh lý lâm sàng, chẩn đoán (xét nghiệm phân tìm đốt già bằng phương pháp lắng cặn Benedek, tìm trứng bằng Fulleborn; chẩn đoán sau khi mổ khám; kháng nguyên chẩn đoán huyết thanh 36 - 38 kDa theo nghiên cứu của Goswamia A.).
• Rà soát các nghiên cứu trong nước từ các mốc lịch sử: Casaux (1914), Houdemer (1925), Trịnh Văn Thịnh (1963), Phan Thế Việt (1977), Nguyễn Thị Kỳ (1994, 2003), Phạm Văn Khuê và Phan Lục (1996), Nguyễn Thị Kim Lan và cộng sự (1999, 2008, 2011, 2012) tại Phú Thọ ghi nhận tỷ lệ nhiễm ấu sán ở lợn từ 10,28% đến 37,66%.
• Tổng kết các nghiên cứu quốc tế của Faust (1929), Abidi (1989), Kaufmann (1996), Dalimi (2006 ở Iran ghi nhận 53,01% chó nhiễm T. hydatigena), Yotko (2009 ở Bulgaria ghi nhận 47,85%), Pablo J. (2011, 2013 ở Ethiopia ghi nhận 21,01% dê nhiễm).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Tác giả thiết lập kế hoạch thực nghiệm chi tiết:

• Đối tượng: Đàn lợn và đàn chó tại 3 xã thuộc huyện Phổ Yên (Vạn Phái, Minh Đức, Thành Công); thời gian theo dõi từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2015.
• Cỡ mẫu điều tra: Mổ khám 412 con lợn (xã Vạn Phái: 128 con, Minh Đức: 154 con, Thành Công: 130 con) và mổ khám 345 con chó (Vạn Phái: 123 con, Minh Đức: 104 con, Thành Công: 118 con).
• Bố trí theo dõi dịch tễ lợn theo 3 nhóm tuổi (≤ 6 tháng tuổi, > 6 - 12 tháng tuổi, > 12 tháng tuổi), theo tính biệt (đực, cái) và theo 5 tháng liên tục (từ tháng 7 đến tháng 11/2015).
• Mô tả chi tiết kỹ thuật mổ khám phi toàn diện theo Skrjabin (1928), quy trình cố định mẫu trong cồn 70°, quy trình làm tiêu bản trong bằng glyxerin - axit lactic và tiêu bản vĩnh viễn nhuộm Carmin, gắn Baume-Canada để định loại sán dây.
• Phương pháp đánh giá lâm sàng, định lượng số nang, khối lượng nang sán và quan sát bệnh tích đại thể; phương pháp phân tích thống kê sinh học và xử lý dữ liệu tương quan trên Minitab 15.0.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung công bố và biện luận các phát hiện dịch tễ học thực địa:

• Số liệu mổ khám 412 lợn tại 3 địa phương xác định tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis trung bình là 15,53% (64/412 con nhiễm), cường độ nhiễm dao động từ 1 đến 54 ấu trùng/con. Tỷ lệ nhiễm có sự sai khác rõ rệt giữa các xã: Vạn Phái đạt 10,93% (14/128 con; cường độ 1 - 28 ấu trùng/con); Minh Đức đạt 14,93% (23/154 con; cường độ 2 - 35 ấu trùng/con); Thành Công đạt cao nhất với 20,76% (27/130 con; cường độ 1 - 54 ấu trùng/con).
• Biện luận nguyên nhân sai khác: Xã Vạn Phái có phương thức chăn nuôi lợn theo hướng công nghiệp, chuồng trại khép kín, ý thức vệ sinh thú y và phòng bệnh ký sinh trùng tốt nên tỷ lệ và cường độ nhiễm thấp. Ngược lại, xã Thành Công và Minh Đức chủ yếu chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ, chu kỳ nuôi kéo dài, vệ sinh chuồng trại chưa được chú trọng, đồng thời mật độ nuôi chó thả rông cao hơn hẳn, dẫn đến nguy cơ thức ăn, nước uống của lợn nhiễm trứng sán cao.
• Tác giả so sánh kết quả này với công trình của Nguyễn Thị Kim Lan và cộng sự (2012) tại Phú Thọ (tỷ lệ nhiễm ở lợn từ 10,28% đến 37,66%, cường độ 1 - 56 ấu trùng/con), qua đó khẳng định sự phân bố của bệnh ký sinh trùng này phụ thuộc chặt chẽ vào mật độ đàn chó, tập quán chăn nuôi và mức độ thực hiện công tác vệ sinh thú y tại từng địa phương.
• Triển khai phân tích dữ liệu về các yếu tố dịch tễ theo lứa tuổi, tính biệt, thời gian điều tra, thành phần loài sán dây ở chó và mô hình tương quan giữa mức độ nhiễm sán ở chó và ấu trùng ở lợn; mô tả các biến đổi bệnh lý đại thể tại gan và màng treo ruột.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đúc kết toàn bộ các chỉ số dịch tễ, triệu chứng, bệnh tích thu nhận từ thực nghiệm; xây dựng hệ thống khuyến cáo kỹ thuật phòng bệnh đồng bộ cho người chăn nuôi và cơ quan thú y huyện Phổ Yên, tập trung vào việc quản lý đàn chó, kiểm soát nội tạng gia súc tại các điểm giết mổ, định kỳ tẩy sán cho chó và áp dụng biện pháp ủ phân diệt trứng giun sán bằng nhiệt sinh học.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã thu thập và xử lý các số liệu thực tế qua quá trình mổ khám thực địa tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên:

Địa phương (xã)	Số lợn mổ khám (con)	Số lợn nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ nhiễm (ấu trùng/con)
Vạn Phái	128	14	10,93	1 – 28
Minh Đức	154	23	14,93	2 – 35
Thành Công	130	27	20,76	1 – 54
Tính chung	412	64	15,53	1 – 54

Bên cạnh số liệu về lợn, đề tài đã thiết lập mẫu khảo sát trên 345 con chó tại cùng địa bàn (Vạn Phái: 123 con, Minh Đức: 104 con, Thành Công: 118 con) để phân lập sán dây đường ruột và xác định loài Taenia hydatigena.

Về kết quả lâm sàng và bệnh tích học, đề tài ghi nhận:

• Ấu trùng Cysticercus tenuicollis có dạng túi mỏng chứa dịch trong suốt, kích thước biến động từ hạt đậu đến quả cam, bên trong chứa một đầu sán lộn vào với vòng móc kép đặc trưng (28 - 40 móc). Vị trí ký sinh chủ yếu phân bố ở bề mặt gan, màng treo ruột và màng mỡ chài.
• Ở những cá thể nhiễm nặng, gan có hiện tượng sưng to, bề mặt gồ ghề, xuất hiện các đường rãnh do ấu trùng di hành phá hủy nhu mô, bao gan phủ màng fibrin và tụ huyết; xoang bụng chứa dịch thẩm xuất lẫn máu.

Các biện pháp phòng chống do tác giả đề xuất:

• Cắt đứt chu kỳ sinh học của sán dây: Tuyệt đối không cho chó ăn các loại phủ tạng sống (gan, phổi, lách, màng mỡ chài) của lợn và gia súc có chứa nang ấu trùng Cysticercus tenuicollis. Khi phát hiện ấu sán trong quá trình giết mổ, phải thu gom tiêu hủy hoặc xử lý nhiệt triệt để.
• Quản lý và xử lý nguồn phát tán mầm bệnh từ chó: Quản lý chặt chẽ đàn chó nuôi, hạn chế tối đa tập quán thả rông; dọn dẹp và xử lý phân chó để tránh làm ô nhiễm nguồn thức ăn, nước uống của gia súc.
• Định kỳ tẩy giun sán cho đàn chó: Sử dụng các loại thuốc tẩy sán hiệu quả (như Niclosamid/Yomesan liều chỉ định hoặc Praziquantel) để tiêu diệt sán dây trưởng thành trong ruột chó, ngăn ngừa việc thải đốt già và trứng ra môi trường.
• Vệ sinh thú y chuồng trại chăn nuôi lợn: Hàng ngày quét dọn vệ sinh chuồng nuôi; toàn bộ phân và chất độn chuồng phải được thu gom và ủ theo phương pháp nhiệt sinh học để tiêu diệt trứng giun sán trước khi sử dụng bón cho cây trồng.

Đóng góp của đề tài:

• Đề tài là công trình nghiên cứu chuyên biệt cung cấp các dẫn liệu dịch tễ học thực địa đầy đủ và có hệ thống đầu tiên về bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn và sán dây Taenia hydatigena ở chó tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
• Làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa phương thức chăn nuôi (công nghiệp khép kín làm giảm tỷ lệ nhiễm xuống 10,93% so với 20,76% ở chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ) và mật độ đàn chó nuôi đối với mức độ lưu hành của mầm bệnh.
• Đóng góp dẫn liệu khoa học giúp Trạm Thú y huyện Phổ Yên và chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch kiểm soát vệ sinh thú y, giám sát giết mổ và khuyến cáo người dân phòng trừ dịch bệnh lây truyền giữa động vật hiệu quả.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu và điều kiện thực nghiệm được ghi nhận trong văn bản:

• Hạn chế về thời gian và không gian: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian 6 tháng (từ tháng 5/2015 đến tháng 11/2015), số liệu theo dõi phân bố dịch tễ tập trung trong 5 tháng (tháng 7 đến tháng 11/2015), chưa thể phản ánh đầy đủ biến động dịch tễ học theo chu kỳ 4 mùa trọn vẹn trong năm. Địa bàn khảo sát thực địa giới hạn tại 3 xã thuộc một huyện trung du (huyện Phổ Yên), chưa đại diện cho toàn bộ các tiểu vùng sinh thái khác nhau của tỉnh Thái Nguyên.
• Hạn chế về phương pháp chẩn đoán trên vật sống: Việc xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm hoàn toàn dựa trên phương pháp mổ khám sau khi giết mổ (phi toàn diện), chưa áp dụng được các kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh học miễn dịch (như phát hiện kháng nguyên 36 - 38 kDa bằng phản ứng miễn dịch theo tài liệu y văn đã trích dẫn) để chẩn đoán phát hiện bệnh sớm trên lợn sống khi chưa xuất hiện triệu chứng rõ rệt.
• Hạn chế về giải pháp điều trị: Nghiên cứu khẳng định bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu trên thực tế; các thử nghiệm dùng thuốc chỉ tập trung vào việc tẩy sán dây trưởng thành trên chó, chưa có phác đồ hóa dược diệt ấu trùng triệt để và an toàn trong cơ thể lợn sống.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi điều tra dịch tễ học bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên các loài gia súc khác (trâu, bò, dê) tại các địa phương khác thuộc tỉnh Thái Nguyên và vùng trung du miền núi phía Bắc.
• Tiếp tục theo dõi biến động tỷ lệ nhiễm theo chu kỳ nhiều năm nhằm đánh giá chính xác tác động của các yếu tố khí hậu, mùa vụ đến sức sống của trứng sán ngoài môi trường tự nhiên.
• Nghiên cứu ứng dụng các kít chẩn đoán huyết thanh học hoặc kỹ thuật sinh học phân tử nhằm phát hiện sớm ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên đàn lợn giống và lợn thịt còn sống tại các cơ sở chăn nuôi.
• Thử nghiệm trên diện rộng hiệu quả của các phác đồ tẩy sán dây định kỳ cho đàn chó nuôi tại cộng đồng nông thôn nhằm đánh giá khả năng triệt tiêu nguồn lây mầm bệnh ra môi trường chăn nuôi.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cụ thể cho nhiều đối tượng trong ngành chăn nuôi và thú y:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi Thú y: Tài liệu cung cấp ví dụ mẫu mực về phương pháp nghiên cứu dịch tễ học giun sán thực địa; phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên; kỹ thuật mổ khám kiểm tra giun sán phi toàn diện trên lợn và chó theo tiêu chuẩn của Skrjabin.
• Cán bộ kỹ thuật phòng thí nghiệm ký sinh trùng: Khóa luận mô tả chi tiết, chuẩn xác các bước thực hành xử lý mẫu ký sinh trùng: từ cách làm tiêu bản tạm thời làm trong đầu sán bằng hỗn hợp glyxerin - axit lactic, đến quy trình ép tiêu bản, nhuộm Carmin, khử nước qua các độ cồn và gắn nhựa Baume-Canada để bảo quản tiêu bản sán dây lâu dài.
• Cán bộ thú y cơ sở và kiểm soát giết mổ: Cung cấp tài liệu nhận dạng triệu chứng lâm sàng và bệnh tích đại thể của bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis trên bề mặt gan và các màng liên kết xoang bụng lợn, giúp nâng cao năng lực kiểm tra vệ sinh thú y tại các lò giết mổ tập trung và điểm giết mổ gia súc nông hộ.
• Các nghiên cứu tương tự: Bảng số liệu đối chứng về tỷ lệ nhiễm (15,53%) và cường độ nhiễm (1 - 54 ấu trùng/con) là cơ sở dữ liệu hữu ích để so sánh mức độ lưu hành ký sinh trùng giữa các vùng miền hoặc giữa các phương thức chăn nuôi (công nghiệp so với nông hộ nhỏ lẻ).

Câu hỏi thường gặp

1. Ấu trùng Cysticercus tenuicollis có nguồn gốc từ loài ký sinh trùng nào và chu kỳ lây nhiễm sang lợn diễn ra như thế nào?
Ấu trùng Cysticercus tenuicollis là dạng ấu trùng của sán dây trưởng thành Taenia hydatigena ký sinh ở ruột non của chó và các loài ăn thịt. Chó bệnh thải các đốt sán già chứa trứng ra ngoài theo phân. Khi đốt sán vỡ, trứng phát tán vào môi trường đất, nước và thức ăn. Lợn ăn phải trứng sán; vào đến đường tiêu hóa, ấu trùng 6 móc nở ra, xuyên qua niêm mạc ruột vào máu tĩnh mạch cửa đến gan, di hành trong nhu mô gan và thoát ra bề mặt gan, màng treo ruột, màng mỡ chài để phát triển thành bọc ấu trùng sau khoảng 3 tháng.

2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở lợn tại 3 xã thuộc huyện Phổ Yên là bao nhiêu?
Qua mổ khám 412 con lợn tại 3 xã, tỷ lệ nhiễm chung là 15,53% (64 con nhiễm), cường độ nhiễm dao động từ 1 đến 54 ấu trùng/con. Cụ thể từng địa phương:

• Xã Vạn Phái: tỷ lệ nhiễm 10,93% (14/128 con), cường độ 1 - 28 ấu trùng/con.
• Xã Minh Đức: tỷ lệ nhiễm 14,93% (23/154 con), cường độ 2 - 35 ấu trùng/con.
• Xã Thành Công: tỷ lệ nhiễm 20,76% (27/130 con), cường độ 1 - 54 ấu trùng/con.

3. Tại sao tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán ở lợn tại xã Thành Công lại cao gần gấp đôi so với xã Vạn Phái?
Sự chênh lệch này do phương thức chăn nuôi và mật độ đàn chó nuôi tại hai địa phương:

• Tại xã Vạn Phái, người dân chủ yếu phát triển chăn nuôi lợn theo quy mô trang trại công nghiệp, chuồng trại khép kín, có ý thức vệ sinh thú y tốt và phòng trừ ký sinh trùng thường xuyên.
• Tại xã Thành Công, chăn nuôi chủ yếu theo quy mô nông hộ nhỏ lẻ, thời gian nuôi kéo dài, vệ sinh chuồng trại hạn chế; đồng thời số lượng chó nuôi nhiều và chủ yếu thả rông, làm tăng nguy cơ phát tán trứng sán dây Taenia hydatigena vào nguồn thức ăn, nước uống của lợn.

4. Khóa luận sử dụng các phương pháp nào để làm tiêu bản định loại sán dây thu thập từ chó?
Tác giả sử dụng hai phương pháp xử lý tiêu bản:

• Làm tiêu bản tạm thời (làm trong): Dùng hỗn hợp dung dịch glyxerin + axit lactic + nước cất (tỷ lệ 1:1:1) để quan sát sơ bộ hình thái đầu, giác bám và vòng móc sán dây nhanh chóng.
• Làm tiêu bản cố định: Ép mẫu thẳng giữa hai lam kính trong cồn 70° (10 ngày), rửa nước cất, nhuộm bằng thuốc nhuộm Carmin (10 - 15 phút), chuyển qua dãy cồn tăng dần (70°, 80°, 96°, 100°) để rút nước, làm trong bằng xylen và nhỏ nhựa Baume-Canada gắn lamen cố định vĩnh viễn trên lam kính để soi kính hiển vi quang học.

5. Khóa luận đề xuất các biện pháp cốt lõi nào để phòng chống bệnh ấu trùng sán dây cho đàn lợn?
Các biện pháp kỹ thuật được đề xuất bao gồm: quản lý chặt chẽ không thả rông chó và xử lý phân chó để tránh gieo rắc trứng sán; tuyệt đối không cho chó ăn nội tạng gia súc sống có nang ấu trùng từ các lò mổ; định kỳ dùng thuốc tẩy sán dây cho chó (như Niclosamid, Praziquantel); quét dọn vệ sinh chuồng lợn hàng ngày và ủ phân chuồng theo phương pháp nhiệt sinh học để diệt triệt để trứng giun sán trước khi thải ra môi trường.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Xuân Thực đã phản ánh chân thực bức tranh dịch tễ học và bệnh lý học của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra trên đàn lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên với tỷ lệ nhiễm trung bình 15,53% và cường độ từ 1 đến 54 ấu trùng/con. Công trình làm rõ mối tương quan giữa tập quán chăn nuôi nông hộ, thói quen nuôi chó thả rông với mức độ nhiễm bệnh ở gia súc, chứng minh tính ưu việt của phương thức chăn nuôi công nghiệp an toàn sinh học trong việc hạn chế ký sinh trùng. Các quy trình mổ khám thực địa, kỹ thuật nhuộm tiêu bản định loại hình thái sán dây và hệ thống giải pháp phòng trừ được xây dựng chuẩn mực, mang lại giá trị khoa học thực tiễn thiết thực cho công tác thú y địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Đặt vấn đề Cysticercus tenuicollis là ấu trùng của sán dây trưởng thành Taenia hydatigena (ký sinh ở chó). Ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở bề mặt gan, màng mỡ chài, màng treo ruột, lách của ký chủ. Bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là những nơi nuôi nhiều chó và chế độ kiểm soát giết mổ không nghiêm ngặt.

Khi nhiễm nhẹ, chức năng của các khí quan rối loạn không rõ. Số lượng ấu trùng nhiều gây rối loạn chức năng các khí quan trong xoang bụng, gây hiện tượng hoàng đản, con vật mất tính thèm ăn, sốt cao. Sán dây trưởng thành Taenia hydatigena ký sinh ở ruột non của chó, chó sói, cáo và các thú ăn thịt khác. Các đốt sán già theo phân ra ngoài, vỡ ra, giải phóng nhiều trứng sán.

Trứng sán lẫn vào thức ăn, nước uống. Nếu ký chủ trung gian là lợn, trâu, bò, dê, cừu. nuốt vào, đến dạ dày, ấu trùng 6 móc nở ra, chui vào mạch máu niêm mạc ruột, rồi theo tuần hoàn máu về bề mặt gan, các khí quan trong xoang bụng và phát triển thành ấu trùng Cysticercus tenuicollis sau 3 tháng. Hiện nay, bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, chủ yếu chỉ điều trị triệu chứng.

Ngoài ra, việc chẩn đoán bệnh đối với con vật còn sống rất khó khăn do triệu chứng bệnh không điển hình. Đặc biệt, không thể tìm ấu trùng bằng cách xét nghiệm phân do ấu trùng ký sinh trên bề mặt các khí quan trong xoang bụng. Những năm gần đây, chó vẫn được nuôi phổ biến ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, trong đó có tỉnh Thái Nguyên. Tuy nhiên, chó thường được nuôi theo phương thức thả rông, nếu chó bị nhiễm sán dây thì rất dễ phát tán mầm bệnh, làm cho người và các vật nuôi khác dễ nhiễm và mắc bệnh ấu e 2 trùng Cysticercus tenuicollis.

Đặc biệt, việc đảm bảo yêu cầu vệ sinh thú y trong giết mổ chó cũng như các loài gia súc khác tại tỉnh Thái Nguyên vẫn chưa được quan tâm đúng mức, tình trạng chó thải phân bừa bãi còn phổ biến khiến nguy cơ lây nhiễm bệnh ấu trùng trên vật nuôi là khá cao, đồng thời thực trạng giết mổ trâu, bò, lợn, dê như hiện nay khiến nguy cơ chó ăn phải ấu trùng dẫn đến nhiễm sán dây tăng lên. Những vấn đề trên cho thấy, việc nghiên cứu đặc điểm bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn là cần thiết. Kết quả nghiên cứu này là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện về đặc điểm bệnh học, từ đó có cơ sở để nghiên cứu các biện pháp phòng chống hiệu quả bệnh ấu trùng Cysticercus tenuicollis cho gia súc. Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành đề tài: "Nghiên cứu một số đặc điểm của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên và đề xuất biện pháp phòng chống".

Mục đích của đề tài Xác định được biện pháp phòng chống bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn hiệu quả và phù hợp với điều kiện chăn nuôi ở huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, từ đó xây dựng được quy trình phòng chống bệnh đạt hiệu quả cao. Mục tiêu của đề tài Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ và triệu chứng, bệnh tích của bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn nuôi tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện về đặc điểm dịch tễ bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra ở lợn tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, có một số đóng góp mới cho khoa học.

Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng, trị bệnh do ấu trùng Cysticercus tenuicollis gây ra, nhằm hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm, hạn chế thiệt hại do bệnh gây ra trên một số loại vật nuôi và kể cả trên người. e 4 Phầ n 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Đặc điểm của ấu trùng Cysticercus tenuicollis.

Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7] cho biết, ấu trùng Cysticercus tenuicollis là một bọc có kích thước to nhỏ khác nhau, có thể bằng hạt đậu, quả cam hoặc quả bưởi, trong bọc có nhiều nước. Có một đầu sán bám vào màng trong của bọc, đầu sán có 4 giác bám, có 29 - 44 móc. Ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh trên bề mặt gan, lách, màng treo ruột, màng mỡ chài… của gia súc (Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 2008 [8]). Theo Nguyễn Thị Lê (1996) [14], ấu trùng Cysticercus tenuicollis là những dạng hình túi có cổ mỏng, kích thước 8 - 80 x 8 - 100 mm, chứa dịch bên trong.

Thành bên trong túi có một đầu sán dây có cổ. Theo Johannes Kaufmann (1996) [30], ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở bề mặt gan, mỡ màng chài ở khoang bụng của cừu và gia súc. Gia súc nhiễm ấu sán thường không có biểu hiện triệu chứng bệnh, trừ khi nhiễm một số lượng lớn ấu trùng ở nhu mô gan, tình trạng thiếu máu và chết có thể xảy ra. Phạm Văn Khuê và Phan Lục (1996) [4] cho biết: căn bệnh là ấu trùng Cysticercus tenuicollis ký sinh ở gan, màng mỡ chài, màng treo ruột, lách của lợn, dê, cừu, bò, hươu, đôi khi thấy ở ngựa, người.

Kích thước ấu trùng khác nhau, có khi bằng hạt đậu, quả cam, hoặc to hơn, có hình bọc, bên ngoài là mô liên kết, bên trong chứa thể dịch trong và một đầu sán trưởng thành, lộn ra phía ngoài. Ở những vùng nuôi nhiều chó tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis ở trâu, bò, dê, lợn càng nhiều. Tỷ lệ nhiễm ấu trùng tăng dần theo tuổi, điều này được các tác giả lý giải do thời gian tiếp xúc với căn bệnh tăng. e 5 Tình hình nhiễm ấu trùng Cysticercus tenuicollis của lợn và các động vật khác phụ thuộc vào số chó nhiễm sán trưởng thành.

Lợn nuôi gần với chó dễ nhiễm ấu trùng hơn, còn trâu, bò thả trên bãi chăn nhiễm ít hơn. Đặc điểm sinh học của sán dây ký sinh ở chó 2. Vị trí của sán dây chó trong hệ thống phân loại động vật học Việc nghiên cứu sán dây ở Việt Nam được bắt đầu từ hơn 1 thế kỷ trước. lần đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở người Nam Bộ (Việt Nam).

Sau đó 10 năm mới xuất hiện các công trình nghiên cứu lẻ tẻ về một vài loài sán dây gây bệnh cho người. Từ đó, việc nghiên cứu về thành phần sán dây ở người được chú ý hơn, rồi mở rộng phạm vi nghiên cứu sang một số động vật nuôi và một số động vật hoang dã. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [22], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [5], (2003) [6], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [14], hệ thống phân loại sán dây của Việt Nam đã lựa chọn hệ thống phân loại của Schulz và Gvozdev (1970), để sắp xếp các loài sán dây phát hiện được ở người, chim, thú nuôi và hoang dại ở Việt Nam. Trong đó, sán dây ký sinh ở chó có vị trí như sau: Ngành sán dẹp (Plathelminthes) Lớp Cestoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Eucestoda Southwell, 1930 Bộ Pseudophyllidea Carus, 1863 Họ Diphylloborthriidae Luhe, 1910 Giống Spirometra Mueller, 1937 Loài Spirometra erinacei-europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937 Loài Spirometra mansonoides (Mueller, 1935) Mueller, 1937 Bộ Cyclophyllidea Beneden in Braun, 1900 e 6 Phân bộ Hymenolepidata Skrjabin, 1940 Họ Dipylidiidae Mola, 1929 Giống Dipylidium Leuckart, 1863 Loài Dipylidium caninum Leuckart, 1758 Phân bộ Tta Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Taeniidae Ludwig, 1886 Giống Taenia Linnaeus, 1758 Loài Taenia hydatigena Pallas, 1766 Loài Taenia pisiformis Bloch, 1780 Giống Echinococcus Rudolphi, 1801 Loài Echinococcus granulosus Batsch, 1786 Giống Multiceps Goeze, 1782 Loài Multiceps multiceps Leske, 1780.

Phân bộ Mesocestoidata Skrjabin, 1940 Họ Mesocestoididae Perrier, 1897 Giống Mesocestoides, Wailand, 1863 Loài Mesocestoides lineatus Goeze, 1782 Phan Thế Việt và cs (1977) [22], Nguyễn Thị Kỳ (1994) [5], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [14], khi đề cập về thành phần loài sán dây ký sinh trên chó ở nước ta đều thống nhất rằng, các loài sán dây ký sinh ở chó đã tìm thấy ở Việt Nam gồm: Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans, Dipylidium caninum, Taenia hydatigena, Taenia pisiformis, Multiceps multicep, Echinococcus granulosus, Mesocestoides lineatus. Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [7]: tính đến thời điểm hiện tại đã phát hiện hơn 30 loài sán dây ký sinh ở loài ăn thịt gây bệnh cho chó, mèo. Chúng đều thuộc bộ Cyclophyllidea và Pseudophyllidea. e 7 Kết quả tổng hợp của Phạm Sỹ Lăng (2002) [11] cho biết, đến nay đã phát hiện được 8 loài sán dây ký sinh trên chó ở miền Bắc Việt Nam.

Việc mô tả hình thái các loài sán dây còn có nhiều thiếu sót, một số loài chưa có mô tả trên mẫu vật Việt Nam. (1870) là người đầu tiên mô tả loài sán dây Diphyllobothrium latum tìm thấy ở Nam Bộ trên người. Sau này một số nhà ký sinh trùng học Việt Nam (Đỗ Dương Thái, Đặng Văn Ngữ, 1970; Đỗ Dương Thái, Trịnh Văn Thịnh, 1976) cho rằng, loài thuộc giống Diphyllobothrium ký sinh ở người Việt Nam không phải là Diphyllobothrium latum mà là loài Diphyllobothrium mansoni. Sự phán đoán này không dựa trên mẫu nên không có sự mô tả loài.

Joyeux và Houdemer (1928), Nguyễn Thị Kỳ (1977) đã thống kê ở mèo nhà, cầy, chó Hà Nội có loài Diphyllobothrium reptans. Theo Yamaguti (1959), loài này thuộc giống Spirometra. Theo tài liệu mới nhất về họ Diphyllobothiidae của các tác giả Delaimure S. (1985) Diphyllobothrium mansoni không là tên đồng vật của một loài nào trong họ này.

Khi nói về lịch sử nghiên cứu loài Diphyllobothrium latum, các tác giả còn cho rằng, loài Spirometra erinacei-europaei của vùng nam bán cầu là một định dạng sai lầm và cho rằng chính loài này là Diphyllobothrium latum. Tuy nhiên, các tác giả có ý định xem xét vị trí phân loại của giống Spirometra Mueller, 1937 và muốn coi giống này là giống chuẩn để thành lập họ Spirometridae (dẫn theo Nguyễn Thị Kỳ, 2003 [7]). Nguyễn Thị Kỳ (2003) [6] cho biết: ở Việt Nam, hiện loài Diphyllobothrium mansoni, Diphyllobothrium reptans còn chưa rõ vị trí phân loại và không có mẫu. Nguyễn Thị Kỳ (2003) [6] đã xem xét lại toàn bộ vị trí e 8 phân loại và tình trạng mẫu, tình hình nghiên cứu về từng loài, đã tu chỉnh 1 loài Spirometra erinacei- europaei (Rudolphi, 1819) Mueller, 1937.

Hiện nay trên thế giới có khoảng 40 loài sán dây gây bệnh cho chó và các thú ăn thịt thuộc họ chó mèo (Vương Đức Chất và cs, 2004 [1]).