Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã trung thành huyện đà bắc tỉnh hòa bình

Nghiên cứu tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, mang lại giá trị cho y học cổ truyền.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Và Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Khả Năng Phát Triển Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Kế thừa tài liệu
• 3.5.2. Chuẩn bị và điều tra sơ thám
• 3.5.3. Điều tra thành phần loài, việc khai thác, gây trồng cây thuốc tại Xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 3.5.4. Tình hình sử dụng cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 3.5.5. Công tác chuẩn bị
• 3.6. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
• 4. ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ KINH TẾ - XÃ HỘI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.1. Vị trí ranh giới
• 4.1.2. Địa hình, địa thế
• 4.1.3. Khí hậu - Thủy văn
• 4.1.4. Địa chất và Đất
• 4.2. Tình hình dân sinh - kinh tế - xã hội tại khu vực nghiên cứu
• 4.2.1. Dân số, lao động và giới
• 4.2.2. Hiện trạng sản xuất
• 4.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5.1. Hiện trạng tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 5.1.1. Đa dạng về bậc ngành
• 5.1.2. Đa dạng về số lượng loài trong các họ
• 5.1.3. Đa dạng về bậc chi
• 5.1.4. Đa dạng về bộ phận sử dụng
• 5.1.5. Đa dạng về công dụng chữa bệnh của cây thuốc
• 5.1.6. Đa dạng về giá trị bảo tồn
• 5.1.7. Nghiên cứu đặc điểm phân bố của cây thuốc tại khu xã Trung Thành
• 5.2. Thực trạng khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuốc tại khu vực nghiên cứu
• 5.2.1. Tình hình khai thác cây thuốc để sử dụng tại cộng đồng
• 5.2.2. Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng xã Trung Thành
• 5.2.3. Các tác động ảnh hưởng đến tài nguyên cây thuốc
• 5.3. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên cây thuốc cho xã Trung Thành
• 5.3.1. Các giải pháp về kỹ thuật
• 5.3.2. Các giải pháp về chính sách, xã hội
• 6. KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng cây thuốc tại xã Trung Thành

Nghiên cứu đa dạng và phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Xã Trung Thành nổi bật với sự phong phú về các loại cây thuốc, đóng góp vào việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đa dạng sinh học mà còn tạo cơ sở cho các chính sách bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội tại xã Trung Thành

Xã Trung Thành nằm trong khu vực có điều kiện tự nhiên đa dạng, với địa hình đồi núi và khí hậu thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại cây thuốc. Dân cư tại đây chủ yếu là các dân tộc thiểu số, có truyền thống sử dụng cây thuốc trong đời sống hàng ngày.

1.2. Vai trò của cây thuốc trong đời sống cộng đồng

Cây thuốc không chỉ là nguồn dược liệu quý giá mà còn là phần không thể thiếu trong văn hóa và phong tục tập quán của người dân xã Trung Thành. Việc sử dụng cây thuốc trong chữa bệnh đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn cây thuốc tại Đà Bắc

Mặc dù xã Trung Thành có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, nhưng việc khai thác không bền vững đang đặt ra nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức, cùng với sự suy giảm diện tích rừng, đã làm giảm đáng kể số lượng và chất lượng cây thuốc. Điều này đòi hỏi cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tình trạng khai thác cây thuốc hiện nay

Việc khai thác cây thuốc tại xã Trung Thành diễn ra chủ yếu theo hình thức tự phát, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn tài nguyên. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển cây thuốc

Các yếu tố như biến đổi khí hậu, sự phát triển kinh tế và đô thị hóa đang tác động tiêu cực đến môi trường sống của cây thuốc. Điều này cần được xem xét kỹ lưỡng trong các nghiên cứu tiếp theo.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp bảo tồn cây thuốc

Để bảo tồn và phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học kết hợp với thực tiễn địa phương. Việc xây dựng các mô hình bảo tồn và phát triển bền vững là rất cần thiết.

3.1. Phương pháp điều tra và khảo sát

Sử dụng các phương pháp điều tra thực địa, phỏng vấn người dân và thu thập dữ liệu về các loại cây thuốc hiện có. Điều này giúp xác định rõ hơn về sự đa dạng và tình trạng của cây thuốc tại địa phương.

3.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn cây thuốc, đồng thời khuyến khích việc trồng và phát triển các loại cây thuốc quý hiếm. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng rất quan trọng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu cây thuốc

Kết quả nghiên cứu về cây thuốc tại xã Trung Thành không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn cao. Việc ứng dụng các kết quả này vào đời sống sẽ góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Các loại cây thuốc phổ biến và công dụng

Nghiên cứu đã chỉ ra nhiều loại cây thuốc phổ biến tại xã Trung Thành, như cây đinh lăng, cây ngải cứu, và cây sả. Những cây này không chỉ có giá trị dược liệu mà còn được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực.

4.2. Tác động của cây thuốc đến sức khỏe cộng đồng

Việc sử dụng cây thuốc trong điều trị bệnh đã giúp nhiều người dân tại xã Trung Thành cải thiện sức khỏe. Các bài thuốc dân gian từ cây thuốc đã được chứng minh là hiệu quả trong việc chữa trị một số bệnh thông thường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho cây thuốc tại Đà Bắc

Nghiên cứu về đa dạng và phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành mở ra nhiều triển vọng cho việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo nguồn tài nguyên này được bảo vệ và phát triển.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn cây thuốc

Bảo tồn cây thuốc không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương. Điều này cần được chú trọng trong các chính sách phát triển bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu cây thuốc

Nghiên cứu cần tiếp tục được mở rộng để khám phá thêm nhiều loại cây thuốc mới, đồng thời phát triển các phương pháp bảo tồn hiệu quả hơn. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học và cộng đồng địa phương là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn tài nguyên cây thuốc tự nhiên tại Việt Nam đóng vai trò then chốt trong hệ sinh thái và y học cổ truyền với 5.117 loài thực vật và nấm lớn có công dụng làm thuốc đã được ghi nhận. Trong số đó, gần 90% nguồn nguyên liệu có nguồn gốc thu hái hoang dại từ các hệ sinh thái rừng tự nhiên. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức cùng sự suy giảm sinh cảnh do chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang đe dọa nghiêm trọng đến tính đa dạng sinh học của nhiều loài dược liệu quý.

Xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình sở hữu diện tích tự nhiên 3.002,06 ha, trong đó đất quy hoạch cho lâm nghiệp chiếm tới 2.738,24 ha. Địa hình khu vực mang tính chia cắt mạnh với độ dốc trung bình trên 30 độ và độ cao dao động từ 200 m đến 1.280 m tại đỉnh Pu To. Dân cư địa phương gồm 495 hộ gia đình với 1.859 nhân khẩu, trong đó dân tộc Tày chiếm 98%, dân tộc Mường và Kinh chiếm 2,0%. Đời sống của người dân còn nhiều khó khăn khi thu nhập bình quân chỉ đạt khoảng 18,0 triệu đồng/người/năm và mức lương thực bình quân đạt 67,2 kg/người/năm.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa khai thác kinh tế và bảo tồn tài nguyên sinh vật. Mục tiêu cụ thể là thống kê, phân loại thành phần loài cây thuốc, xác định đặc điểm phân bố sinh cảnh và phân tích tập quán sử dụng của cộng đồng bản địa. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại các quần hệ rừng thuộc 5 xóm gồm Bay, Búa, Hạ, Sổ, Trung Tằm và Trung Thượng trong mốc thời gian từ tháng 6/2020 đến tháng 10/2020. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa quan trọng trong việc thiết lập dữ liệu khoa học nền tảng, hỗ trợ quy hoạch vùng dược liệu bền vững và nâng cao sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng lòng hồ sông Đà.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã, lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học và mô hình quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng. Bên cạnh đó, phương pháp tiếp cận dân tộc thực vật học được vận dụng nhằm liên kết tri thức bản địa với phân loại học hiện đại. Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới, khoảng 80% dân số toàn cầu tại các quốc gia đang phát triển vẫn phụ thuộc vào y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu, tạo nên thị trường thảo dược có quy mô hàng chục tỷ USD.

Hệ thống khái niệm cốt lõi trong luận văn bao gồm: đa dạng sinh học thực vật bậc cao có mạch, tài nguyên cây thuốc, lâm sản ngoài gỗ và tiêu chuẩn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc theo khuyến cáo quốc tế. Cơ sở pháp lý của đề tài gắn liền với các định hướng chiến lược quốc gia như Chỉ thị số 24-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về phát triển nền Đông y Việt Nam, Quyết định số 1976/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến năm 2030, cùng các khung quy định về bảo vệ loài nguy cấp theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Cỡ mẫu nghiên cứu thực địa bao gồm 10 hộ gia đình có kinh nghiệm gia truyền lâu năm về thu hái và sử dụng cây thuốc (các lương y, thầy lang bản địa) kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ quản lý lâm nghiệp và chính quyền cấp xã. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp điều tra ngẫu nhiên phân tầng được lựa chọn nhằm thu thập tối đa tri thức dân gian đặc thù của 3 cộng đồng dân tộc sinh sống trên địa bàn.

Quy trình nghiên cứu ngoại nghiệp được triển khai dọc theo 3 tuyến điều tra trọng điểm đại diện cho các trạng thái rừng: Tuyến số 1 từ xóm Trung Thượng đến xóm Trung Tằm; Tuyến số 2 từ xóm Trung Tằm sang xóm Hạ; Tuyến số 3 từ xóm Hạ qua xóm Búa và quay về Trung Thượng. Nhóm nghiên cứu thiết lập các ô tiêu chuẩn định lượng diện tích 100 m2 (kích thước 10 m x 10 m) để điều tra tầng cây gỗ cao (đo đường kính thân tại vị trí 1,3 m và chiều cao vút ngọn), tầng cây tái sinh và tầng cây bụi thảm tươi. Không gian nghiên cứu được chia làm 2 đai cao gồm đai 1 từ 200 m đến 700 m và đai 2 từ trên 700 m đến 1.200 m.

Phương pháp phân tích nội nghiệp sử dụng kỹ thuật so sánh hình thái học, tra cứu các bộ tài liệu chuyên khảo thực vật học Việt Nam và hệ thống hóa ma trận thống kê theo họ, chi, loài. Việc lựa chọn phương pháp này giúp bảo đảm độ tin cậy khoa học cao trong việc định danh mẫu vật, đồng thời phản ánh khách quan mức độ phân bố theo độ cao và sinh cảnh thực tế trong toàn bộ timeline nghiên cứu từ tháng 6/2020 đến tháng 10/2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận tổng cộng 476 loài cây thuốc, thuộc 336 chi và 125 họ nằm trong 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Trung Thành. Ngành Mộc lan chiếm vị trí vượt trội tuyệt đối với 106 họ (chiếm 84,80%), 309 chi (chiếm 91,96%) và 441 loài (chiếm 92,65%). Trong đó, lớp Ngọc lan chiếm ưu thế với 382 loài (86,62%), còn lại lớp Hành có 59 loài (13,38%). Ngành Dương xỉ đứng thứ hai với 14 họ (11,20%) và 28 loài (5,88%). Các ngành Thông, Thông đất và Quyết trần chiếm tỷ lệ rất nhỏ, dao động từ 0,21% đến 0,84% tổng số loài.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU ĐA DẠNG BẬC NGÀNH THỰC VẬT LÀM THUỐC            |
+--------------------------+----------+----------+----------+-------------+
| Ngành thực vật           | Số họ    | Số chi   | Số loài  | Tỷ lệ loài  |
+--------------------------+----------+----------+----------+-------------+
| Mộc lan (Magnoliophyta)  | 106      | 309      | 441      | 92,65%      |
| Dương xỉ (Polypodiophyta)| 14       | 21       | 28       | 5,88%       |
| Thông (Pinophyta)        | 3        | 4        | 4        | 0,84%       |
| Thông đất (Lycopodiophyta| 1        | 1        | 2        | 0,42%       |
| Quyết trần (Psilotophyta)| 1        | 1        | 1        | 0,21%       |
+--------------------------+----------+----------+----------+-------------+

Về mức độ tập trung phân loại, có 10 họ thực vật chiếm tới 38,0% tổng số loài cây thuốc toàn khu vực. Họ Thầu dầu dẫn đầu danh sách với 37 loài (chiếm 7,77%), tiếp theo là họ Cúc với 29 loài (chiếm 6,09%), họ Đậu và họ Vang cùng đạt 16 loài (3,36%). Ở bậc chi, chi Ficus (họ Dâu tằm) có số lượng lớn nhất với 10 loài (chiếm 2,10%), tiếp sau là chi Polygonum với 6 loài (1,26%).

Về bộ phận sử dụng, đồng bào địa phương thu hái phong phú nhiều bộ phận: lá cây được dùng nhiều nhất với 208 loài (chiếm 26,36%), thân cây với 180 loài (chiếm 22,81%), toàn thân có 99 loài (chiếm 12,55%), rễ và vỏ rễ đạt 68 loài (chiếm 8,62%), hoa đạt 61 loài (chiếm 7,73%), trong khi ngọn cây chỉ có 5 loài (0,63%). Thống kê cho thấy 68,69% số loài chỉ khai thác 1 bộ phận duy nhất, 16,35% khai thác 2 bộ phận và 12,55% sử dụng toàn bộ cây.

Về công dụng chữa bệnh, cây thuốc phục vụ điều trị 17 nhóm bệnh tật khác nhau. Nhóm trị bệnh ngoài da chiếm 66 loài (13,87%), nhóm hô hấp đạt 60 loài (12,61%), bệnh về thận chiếm 35 loài (7,35%), bệnh đường tiêu hóa có 26 loài (5,46%), trong khi các nhóm bệnh thần kinh, ung thư, huyết áp chỉ chiếm dưới 1% mỗi nhóm.

Nghiên cứu đã xác định được 22 loài cây thuốc thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm có giá trị bảo tồn cao. Cụ thể có 19 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (gồm 8 loài ở cấp Nguy cấp - EN như Lan kim tuyến, Kiều hoa đất, Trầm hương, Biến hóa núi cao, Sến mật; 11 loài ở cấp Sẽ nguy cấp - VU như Đẳng sâm, Lá khôi, Trám đen, Tắc kè đá, Cát sâm). Đồng thời, có 7 loài thuộc Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP (gồm 2 loài nhóm IA là Kiều hoa đất, Lan kim tuyến và 5 loài nhóm IIA như Hoàng đằng, Củ dòm, Bình vôi, Thanh thiên quỳ, Lan hài đốm).

+-------------------------------------------------------------------------+
|        MỘT SỐ LOÀI CÂY THUỐC NGUY CẤP, QUÝ HIẾM TIÊU BIỂU TẠI ĐỊA BÀN   |
+-------------------+----------------------------+----------+-------------+
| Tên tiếng Việt    | Tên khoa học               | SĐVN 2007| NĐ 06/2019  |
+-------------------+----------------------------+----------+-------------+
| Kiều hoa đất      | Anoectochilus roxburghii   | EN       | Nhóm IA     |
| Lan kim tuyến     | Anoectochilus setaceus     | EN       | Nhóm IA     |
| Trầm hương        | Aquilaria crassna          | EN       | Chưa phân hạng|
| Biến hóa núi cao  | Asarum balansa             | EN       | Chưa phân hạng|
| Hoàng đằng        | Fibraurea tinctoria        | Chưa phân| Nhóm IIA    |
| Củ dòm            | Stephania dielsina         | VU       | Nhóm IIA    |
| Bình vôi          | Stephania rotunda          | Chưa phân| Nhóm IIA    |
| Đẳng sâm          | Codonopsis javanica        | VU       | Chưa phân hạng|
+-------------------+----------------------------+----------+-------------+

Về sinh cảnh sống, cây thuốc tập trung nhiều nhất ở sinh cảnh rừng thứ sinh với 348 loài (chiếm 34,49%), trảng cây bụi có 218 loài (chiếm 21,61%), rừng nguyên sinh núi cao có 177 loài (chiếm 17,54%), ven đường đi có 145 loài (chiếm 14,37%) và vườn nhà có 50 loài (chiếm 4,96%). Theo đai cao, đai 200 - 700 m có mật độ phân bố đa dạng nhất ở các trạng thái rừng phục hồi và rừng trung bình, trong khi các loài quý hiếm như Lan kim tuyến, Thanh thiên quỳ chỉ xuất hiện ở đai trên 700 m.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh mức độ phong phú cao về thành phần thực vật làm thuốc tại vùng núi đá vôi kết hợp núi đất của tỉnh Hòa Bình. Việc trình bày dữ liệu thông qua các ma trận bảng biểu đối chiếu giữa bộ phận sử dụng và trạng thái phân bố giúp làm rõ tác động sinh thái học của hoạt động khai thác.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng suy giảm của 22 loài quý hiếm xuất phát từ việc thu hái theo phương thức tận diệt (chiếm hơn 21% các trường hợp khai thác rễ, củ và toàn cây) khiến cây mất khả năng tái sinh tự nhiên. Bên cạnh đó, tình trạng tư thương và thương lái tự do thu mua nguyên liệu thô với khối lượng lớn đã thúc đẩy người dân vào rừng tìm kiếm thiếu kiểm soát. Khi so sánh với các báo cáo tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh gần kề, số lượng loài cây thuốc tại xã Trung Thành có sự tương đồng lớn về cấu trúc họ ưu thế (Thầu dầu, Cúc, Đậu), nhưng nguồn tài nguyên tại Trung Thành chịu sức ép nhân sinh cao hơn do 1.976,90 ha đất rừng đã được giao khoán cho hộ gia đình quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm quản lý và khai thác bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc tại xã Trung Thành, 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và chính sách xã hội trọng tâm cần được triển khai:

1. Bảo tồn nguyên vị (In-situ) các quần thể nguy cấp: Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 549,04 ha diện tích đất có rừng tự nhiên, đặc biệt là đai cao trên 700 m tại đỉnh Pu To. Mục tiêu duy trì và phục hồi mật độ của 22 loài cây thuốc quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam như Lan kim tuyến, Trầm hương, Biến hóa núi cao. Hạt Kiểm lâm huyện Đà Bắc phối hợp với Ủy ban nhân dân xã Trung Thành tổ chức tuần tra định kỳ hàng tháng trong giai đoạn 2021 - 2025.
2. Xây dựng mô hình trồng trọt bán tự nhiên (Ex-situ) theo tiêu chuẩn GACP-WHO: Phát triển 2 mô hình trồng thử nghiệm dưới tán rừng tự nhiên và vườn hộ gia đình với quy mô 5 đến 10 ha đối với các loài cây thuốc có giá trị thương phẩm cao như Cát sâm, Lá khôi, Đẳng sâm và Ba gạc. Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện Đà Bắc chủ trì chuyển giao kỹ thuật nhân giống vô tính và gieo ươm hạt cho 50 hộ dân tham gia từ năm 2022 đến 2025.
3. Thành lập tổ hợp tác liên kết sản xuất và tiêu thụ dược liệu: Xây dựng tổ hợp tác gắn kết 100% các hộ thu hái tại 5 xóm với các doanh nghiệp dược phẩm, áp dụng hợp đồng bao tiêu sản phẩm sơ chế. Ban Quản lý rừng phòng hộ và Phòng Kinh tế - Hạ tầng huyện Đà Bắc triển khai nhằm giảm thiểu tình trạng bán dược liệu thô bị ép giá, phấn đấu nâng thu nhập bình quân từ dược liệu lên 25 - 30 triệu đồng/người/năm vào năm 2030.
4. Tập huấn nâng cao năng lực và chuẩn hóa tri thức bản địa: Tổ chức 6 lớp tập huấn chuyên sâu về kỹ thuật thu hái bền vững (không khai thác trắng rễ non, giữ lại cây mẹ tái sinh) cho 300 lượt đồng bào dân tộc Tày và Mường. Ủy ban nhân dân xã Trung Thành kết hợp cùng Hội Đông y tỉnh Hòa Bình số hóa 157 bài thuốc dân gian lưu truyền trong cộng đồng trước năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng và học thuật đa chiều cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Ủy ban nhân dân huyện Đà Bắc, Chi cục Kiểm lâm và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình sử dụng cơ sở dữ liệu 476 loài để xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế lâm nghiệp và phân bổ hạn ngạch giao khoán 1.976,90 ha rừng hộ gia đình hiệu quả.
2. Doanh nghiệp và hợp tác xã dược liệu: Các đơn vị sản xuất đông dược, chế biến thảo dược tìm thấy tài liệu định hướng vùng nguyên liệu đạt chuẩn tại Tây Bắc, từ đó xây dựng kế hoạch bao tiêu và phát triển các chuỗi giá trị đối với 22 loài dược liệu quý.
3. Các nhà khoa học, giảng viên và viện nghiên cứu: Các chuyên gia ngành Thực vật học, Lâm học và Tài nguyên Môi trường khai thác tư liệu thực địa phong phú về hệ thống phân loại học, cấu trúc tầng tán và mối tương quan phân bố theo 2 đai cao phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
4. Học viên sau đại học và sinh viên chuyên ngành Quản lý Tài nguyên: Công trình cung cấp bài học kinh nghiệm điển hình về việc tích hợp phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn định lượng với điều tra xã hội học dân tộc thực vật học trong đánh giá tài nguyên rừng vùng cao.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài nghiên cứu đã ghi nhận được bao nhiêu loài thực vật có công dụng làm thuốc tại xã Trung Thành?
Nghiên cứu đã ghi nhận 476 loài cây thuốc thuộc 336 chi và 125 họ thuộc 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó ngành Mộc lan chiếm tỷ lệ áp đảo với 441 loài, chiếm 92,65% tổng thành phần loài được điều tra.

Có bao nhiêu loài cây thuốc quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn tại khu vực?
Tại khu vực nghiên cứu có 22 loài nguy cấp, quý hiếm. Trong đó, 19 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (8 loài cấp EN, 11 loài cấp VU) và 7 loài thuộc Danh mục thực vật rừng nguy cấp theo Nghị định số 06/2019/NĐ-CP như Kiều hoa đất, Lan kim tuyến, Củ dòm, Hoàng đằng.

Bộ phận nào của cây thuốc được người dân địa phương thu hái nhiều nhất?
Lá cây là bộ phận được sử dụng nhiều nhất với 208 loài (chiếm 26,36%), tiếp sau là thân cây với 180 loài (chiếm 22,81%). Tỷ lệ cây thuốc được sử dụng 1 bộ phận duy nhất chiếm đa số với mức 68,69% tổng số loài khảo sát.

Phạm vi và thời gian khảo sát thực địa của luận văn được tiến hành như thế nào?
Ngoại nghiệp được triển khai tại các khu vực rừng thuộc 5 xóm gồm Bay, Búa, Hạ, Sổ, Trung Tằm và Trung Thượng thuộc xã Trung Thành, huyện Đà Bắc trong khoảng thời gian 5 tháng, bắt đầu từ tháng 6/2020 đến tháng 10/2020.

Nghiên cứu đã sử dụng cỡ mẫu và công cụ thực địa nào để bảo đảm tính chuẩn xác?
Đề tài sử dụng 3 tuyến điều tra thực địa liên xóm, thiết lập các ô tiêu chuẩn diện tích 100 m2 để đo đếm định lượng cấu trúc tầng thứ lâm phần và phỏng vấn sâu 10 hộ gia đình có chuyên môn thu hái thuốc dân gian lâu đời của đồng bào Tày.

Kết luận

1. Công trình đã hệ thống hóa danh lục gồm 476 loài cây thuốc thuộc 336 chi, 125 họ của 5 ngành thực vật bậc cao có mạch tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc.
2. Xác định cấu trúc đa dạng nghiêng hẳn về ngành Mộc lan (chiếm 92,65%) cùng sự ưu thế của 10 họ giàu loài nhất, đứng đầu là họ Thầu dầu (37 loài) và họ Cúc (29 loài).
3. Đánh giá được mức độ đe dọa thực tế đối với 22 loài cây thuốc nguy cấp quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam và Nghị định số 06/2019/NĐ-CP phân bố tại 2 đai cao.
4. Làm rõ đặc trưng tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc Tày (chiếm 98% dân số) trong việc ứng dụng các bộ phận lá và thân cây để chữa trị 17 nhóm bệnh khác nhau.
5. Đóng góp hệ thống 4 giải pháp toàn diện bao gồm khoanh vùng bảo tồn nguyên vị trên 549,04 ha rừng tự nhiên, phát triển mô hình trồng dược liệu 5 - 10 ha theo chuẩn GACP-WHO, kết nối chuỗi tiêu thụ và tập huấn cho 300 lượt người dân bản địa.

Lộ trình triển khai các giải pháp tiếp theo cần tập trung hoàn thiện công tác nhân giống vô tính trong giai đoạn 2021 - 2023 và mở rộng mạng lưới hợp tác xã dược liệu giai đoạn 2024 - 2030. Các cơ quan quản lý và tổ chức nghiên cứu hãy liên kết chặt chẽ để hiện thực hóa quy hoạch bảo tồn nguồn gen quý, biến tiềm năng tài nguyên cây thuốc thành đòn bẩy phát triển kinh tế bền vững cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) đánh giá cho đến nay 80% dân số trên thế giới dựa vào nền y học cổ truyền để đáp ứng cho nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu, trong đó chủ yếu là thuốc từ cây cỏ [27]. Sự quan tâm về các hệ thống y học cổ truyền và đặc biệt là các loại thuốc dược thảo, thực tế là đã ngày càng gia tăng tại các nước phát triển và đang phát triển trong hơn hai thập kỷ qua. Các thị trường dược thảo quốc gia và toàn cầu đã và đang tăng trưởng nhanh chóng, và hiện đang mang lại rất nhiều lợi nhuận kinh tế.

Theo Ban Thư ký Công ước về đa dạng sinh học, doanh số toàn cầu của các sản phẩm dược thảo ước tính tổng cộng có đến 80 tỷ USD vào năm 2002 và chủ yếu ở thị trường Châu Mỹ, Châu Âu và Châu Á. Vì vậy quốc gia nào cũng có chương trình điều tra và tái điều tra nguồn tài nguyên dược liệu trong kế hoạch bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của đất nước mình. Đối với những nước vốn có nền y học cổ truyền như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước thuộc khu vực Đông Nam Á vẫn thường xuyên có những kế hoạch điều tra và tái điều tra với các quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau. Thế giới ngày nay có hơn 35.000 loài thực vật được dùng làm thuốc.500 cây thuốc được buôn bán trên thế giới.000 loài ở Trung Quốc.

Trong đó, có đến 90% thảo dược thu hái hoang dại. Do đòi hỏi phát triển nhanh hơn sự gia tăng sản lượng, các nguồn cây thuốc tự nhiên bị tàn phá đến mức không thể cưỡng lại được, ước tính có đến 50% đã bị thu hái cạn kiệt. Hiện nay, chỉ có vài trăm loài được trồng, 20-50 loài ở Ấn Độ, 100-250 loài ở Trung Quốc, 40 ở Hungari, 130-140 ở Châu Âu. Những phương pháp trồng truyền thống đang dần được thay thế bởi các phương pháp công nghiệp ảnh hưởng tai hại đến chất lượng của nguồn nguyên liệu này [28].

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Những ghi chép đầu tiên về cây thuốc đã được tìm thấy cách đây khoảng hơn 5. Đó là những ghi chép bản khắc trên đất sét của người Sumeria, thuộc Mesopotamia cổ xưa (Iraq ngày nay), đề cập tới một toa thuốc sử dụng cây Carum (Carum carvi) và cây Húng tây (Sweet basil). Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy rễ cây Thục quỳ (Althaea officinalis), cây Lan dạ hương (Hyacinthus sp.) và cây Cỏ thi (Achillea millefolium) được tìm thấy quanh bộ xương người có niên đại đồ đá ở Iraq [17]. Những kiến thức về thảo mộc của người Hy Lạp và người Roma gắn liền với nền văn minh phát triển từ rất sớm của họ.

Hy Lạp cổ đại chịu ảnh hưởng lớn từ Babaylon, Ai Cập và một phần Ấn Độ và Trung Hoa. Hippocrat (460-377 TCN), thầy thuốc nổi tiếng người Hy Lạp vốn được mệnh danh là “cha đẻ của nền y học hiện đại” đã từng là một nhà nghiên cứu về thảo mộc. Ông luôn nhắc đến câu “Hãy để thức ăn của bạn là thuốc và chính thuốc là thức ăn của bạn” [17]. Năm 2735 trước công nguyên, hoàng đế Thần nông của Trung Hoa đã sưu tầm và ghi chép lại 365 vị thuốc đông y trong cuốn “Mục lục thuốc thảo mộc”.

Ông cũng đề cập đến một số công dụng của cây Ma hoàng (Ephedra sp.) điển hình là để chống lại chứng suy hô hấp và nhiều cây thuốc vẫn được sử dụng đến ngày nay như: Cây Gai mèo (Cannabis sp.) được sử dụng làm thuốc chống nôn…, cây Đại phong tử (Hydnocarpus kurzii) là thành phần chính trong thuốc chữa bệnh phong và cây Anh túc (Papaver somniferum) có mặt trong một số loại thuốc giảm đau … [17]. Từ lâu, thuật ngữ “Cây thuốc” đã trở nên quen thuộc, gần gũi. Nó rất cần thiết cho con người và được sử dụng để chăm sóc sức khỏe từ lâu đời. Lịch sử sử dụng cây thuốc bắt nguồn từ thời xa xưa.

Trong quá trình săn bắt và hái lượm, loài người đã biết tránh thứ gì có độc, biết sử dụng cây cỏ làm lương thực - thực phẩm và biết lựa chọn các loại cây cỏ có tác dụng làm khỏi bệnh tật, ốm đau thì gọi là “Cây thuốc”. Phần lớn các loài cây thuốc được sử LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 dụng làm thuốc theo cách truyền thống trong các cộng đồng. Bên cạnh đó, hiện đã có hàng trăm hoạt chất tự nhiên từ cây cỏ, được sử dụng để chế tạo ra các thuốc hiện đại có hiệu lực chữa bệnh cao. Xu thế này hiện vẫn đang được nghiên cứu và xúc tiến ở nhiều quốc gia.

Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống, cộng đồng các dân tộc có nhiều kinh nghiệm sử dụng các loài cây cỏ sẵn có để làm thuốc chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe. Từ lâu đời nay, nền y học cổ truyền Việt Nam đã có nhiều bài thuốc, cây thuốc được áp dụng chữa bệnh trong dân gian có hiệu quả. Qua quá trình phát triển của dân tộc, các kinh nghiệm quý báu đó đã dần được đúc kết thành những cuốn sách có giá trị và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân ta. Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về cây thuốc trong khu vực Đông Nam Á.

Điều này thể hiện ở sự đa dạng về loài (trong số hơn 12.000 loài thực vật Việt Nam thì có gần 4.000 loài được sử dụng làm thuốc), vùng phân bố rộng khắp cả nước, có nhiều loài được xếp vào nhóm quý hiếm trên thế giới. Mặc dù có tiềm năng to lớn, song việc phát triển và sử dụng dược liệu trong nước vẫn chưa phát huy được thế mạnh này mặc dù các hoạt động nghiên cứu, điều tra, phát hiện cây thuốc đã được tiến hành khắp miền Bắc vào Nam qua nhiều giai đoạn [25]. Ngay từ thời vua Hùng Vương (2900 năm TCN) qua các văn tự Hán Nôm còn sót lại (Đại Việt sử ký ngoại ký, Lĩnh nam chính qoái liệt chuyện, Long uy bí thư …) và qua các truyền thuyết, tổ tiên ta đã biết dùng cây cỏ làm gia vị kích thích sự ăn ngon miệng và chữa bệnh. Cùng với sự tiến hóa của lịch sử, nền y học cổ truyền Việt Nam cùng với vốn kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của nhân dân cũng dần phát triển, gắn liền với tên tuổi của và sự nghiệp của các danh y nổi tiếng đương thời [15].

Đời nhà Lý (1010-1224) có nhà sư Nguyễn Minh Không (tức Nguyễn Chí Thành) đã dùng nhiều cây cỏ chữa bệnh cho dân và cho nhà Vua, nên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 được tấn phong là "Quốc sư" triều Lý. Đời nhà Trần (1225-1399) nổi lên sự kiện Phạm Ngũ Lão phụng mệnh Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thu thập trồng một vườn thuốc lớn để chữa bệnh cho quân sỹ trên núi gọi là "Dược Sơn", hiện vẫn còn di tích tại xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương [11]. Vào thế kỷ XIII và XIV có hai danh y nổi tiếng là Phạm Công Bân và nhà sư Nguyễn Bá Tĩnh - hiệu Tuệ Tĩnh. Trong nhiều bộ sách quý của ông về sau bị quân Minh thu gần hét, nay chỉ còn sót lại bộ "Nam Dược Thần Hiệu" đề cập 496 vị thuốc nam; "Tuệ Tĩnh y thư", "Tam thập phương gia giảm" và "Thương hàn tam thập thất trùng pháp".

Tuệ Tĩnh là bậc danh y kỳ tài trong lịch sử nền y học dân tộc nước ta. Chính ông là người Việt Nam đầu tiên nêu phương châm "Nam dược trị nam nhân" (Thuốc nam chữa bệnh cho người Việt Nam) [11]. Sau Tuệ Tĩnh, mãi đến thời Dụ Tông xuất hiện Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1721-1792). Ông là người am hiểu về y học, sinh lý học, đọc nhiều sách thuốc và đã viết bộ "Lãn Ông tâm lĩnh" gồm 66 quyển đề cập tới nhiều vấn đề về y dược.

Ngoài sự kế thừa "Nam dược thần hiệu" của Tuệ Tĩnh, Ông đã bổ sung thêm 329 vị thuốc mới. Hải Thượng Lãn Ông cũng đã mở trường đào tạo Y sinh, truyền bá tư tưởng và hiểu biết của mình về y học. Do vậy, Ông được mệnh danh là ông tổ sáng lập ra nghề thuốc Việt Nam [15]. Đời Tây Sơn và nhà Nguyễn (1788-1883) có Nguyễn Quang Tuân với các bộ sách "Nam dược", "Nam dược chỉ danh truyền", "La Khê phương dược".

Trong các bộ sách trên, tác giả đã đề cập đến 500 vị thuốc nam trong dân gian dùng để chữa bệnh. Ngoài ra, trong thời kỳ này còn có Lê Đức Huệ với "Nam thiên Đức Bảo toàn thư", đề cập 511 vị thuốc nam và bệnh học [15]. Đến Thế kỷ 21, công trình đầu tiên phải kể đến là "Produits medicinaux" (1928) của Crevost - nhà thực vật người Pháp, trong đó ông đã mô tả 368 cây thuốc và vị thuốc là các loài thực vật có hoa. Đến năm 1952, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Petelot đã bổ sung và xây dựng thành bộ "Les plantes medicinales du Cambodge, du Laos et du Vietnam" gồm 4 tập, đã thống kê 1482 vị thuốc thảo mộc ở 3 nước Đông Dương [15].

Các công trình sau này có "Bắc Nam dược tính" (1937) của Vũ Như Lâm; "Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam" (1957) của GS. Đỗ Tất Lợi, mô tả và nêu công dụng của hơn 100 loài cây thuốc nam [15]. Đỗ Tất Lợi lại cho xuất bản cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam", trong đó đã giới thiệu hơn 500 vị thuốc có nguồn gốc thảo dược; qua nhiều lần tái bản, đến năm 2005, số loài cây thuốc được giới thiệu đã lên tới 792 loài. Trong nhiều công trình công bố sau này, đáng chú ý nhất là bộ "Từ điển cây thuốc Việt Nam" (2012) của Võ Văn Chi.

Trong công trình này đã mô tả kỹ gần 4700 loài cây thuốc Việt Nam. Đây là một công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn, phục vụ cho ngành Dược và các nhà thực vật học [10]. Trong số đó trên 90% là cây hoang dại và có 144 loài đã được đưa vào “Cẩm nang Cây thuốc cần bảo vệ ở Việt Nam” [18]. Điều này cho thấy tiềm năng cây thuốc rất phong phú mà chúng ta vẫn chưa phát hiện hết trong tự nhiên và việc sử dụng chúng trong dân gian cũng như từ những nền y học cổ truyền khác của thế giới.