Nghiên cứu đa dạng và đặc điểm phân bố các loài bò sát reptilia tại vườn quốc gia nam et phou louey lào

Nghiên cứu về đa dạng sinh học và phân bố bò sát (Reptilia) tại Vườn quốc gia Nam Et-Phou Louey, Lào. Khám phá các loài bò sát quý hiếm và đặc trưng.

• Tác giả: Vilay Phimpasone
• Người hướng dẫn: Pgs. Lưu Quang Vinh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng và đặc điểm phân bố các loài bò sát (Reptilia) tại Vườn quốc gia Nam Et – Phou Louey, Lào
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về bò sát ở các nước trong khu vực
• 1.1.1. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài các loài Bò sát
• 1.2. Các nghiên cứu về bò sát ở Lào
• 1.2.1. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài các loài bò sát
• 1.2.2. Nghiên cứu về tình trạng bảo tồn và các mối đe doạ đến các loài bò sát ở Lào
• 1.3. Các nghiên cứu bò sát tại khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Tại ba tỉnh có diện tích thuộc VQGNEPL
• 1.3.2. Tại Vườn Quốc gia Nam Et-Phou Louey
• 1.3.3. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội khu vực vườn quốc gia
• 1.3.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.3.2. Điều kiện kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Bộ công cụ, xác lập sinh cảnh, độ cao và địa điểm điều tra
• 2.3.2. Điều tra ngoại nghiệp
• 2.3.3. Xử lý nội nghiệp
• 2.3.4. Xử lý số liệu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng các loài bò sát tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. Danh mục các loài bò sát
• 3.3. Cấu trúc bậc phân loại và so sánh tương đồng các loài bò sát
• 3.4. Loài mới và ghi nhận mới
• 3.5. Đặc điểm hình thái sinh thái và phân bố các loài bò sát mới được mô tả và ghi nhận
• 3.6. Đặc điểm phân bố
• 3.6.1. Đặc điểm phân bố bò sát theo sinh cảnh
• 3.6.2. Đặc điểm phân bố bò sát theo đai độ cao
• 3.7. Đánh giá giá trị bảo tồn và các mối đe dọa đến các loài bò sát
• 3.7.1. Tình trạng và thành phần loài có giá trị bảo tồn
• 3.7.2. Đánh giá các mối đe dọa đến các loài bò sát
• 3.8. Đề xuất giải pháp quản lý, bảo tồn khu hệ bò sát và sinh cảnh của chúng
• 3.8.1. Bảo vệ khu hệ loài bò sát, loài quý hiếm nằm Danh lục đỏ thế giới và ưu tiên bảo tồn theo Nghị định của Lào
• 3.8.2. Bảo vệ sinh cảnh và các yếu tố sinh thái của khu hệ bò sát
• 3.8.3. Các giải pháp gián tiếp về mặt kinh tế, xã hội
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bò Sát Nam Et Phou Louey

Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, với diện tích đất đai tự nhiên rộng lớn và đa dạng địa hình, khí hậu, là môi trường lý tưởng cho sự phát triển của các loài bò sát. Nghiên cứu về đa dạng sinh học bò sát ở Lào đã ghi nhận nhiều phát hiện mới, nâng tổng số loài lên 220 vào năm 2024. Vườn quốc gia Nam Et-Phou Louey (VQGNEPL), thành lập năm 1993, nổi bật với hệ động thực vật phong phú, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, các nghiên cứu về bò sát tại VQGNEPL còn hạn chế, đặc biệt so với các hệ sinh thái núi đá vôi ở miền Bắc và Trung Lào. Việc nghiên cứu này nhằm cập nhật danh sách các loài bò sát, đánh giá mức độ đa dạng sinh học bò sát và góp phần vào việc bảo tồn các loài này. Đề tài: “Nghiên cứu đa dạng và đặc điểm phân bố các loài bò sát (Reptilia) tại Vườn Quốc gia Nam Et-Phou Louey, Lào” có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cao.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Bò Sát Tại Lào Từ 1999 Đến Nay

Từ năm 1999, khi Lào ghi nhận 109 loài bò sát (Stuart, 1999), số lượng này đã tăng lên đáng kể. Teynié et al. và Stuart & Heatwole (2008) đã bổ sung thêm 13 loài rắn nước và rắn lục. Đến năm 2010, số loài bò sát là 180 (Teynié & David 2010), và năm 2013 là 189 (Luu et al.). Sự tăng trưởng liên tục này chứng tỏ khu hệ bò sát của Lào vẫn còn nhiều điều cần khám phá. Các phát hiện mới nhất đưa tổng số loài lên 220 (Nguyen et al., 2020; Saly Sitthivong, 2021; Uetz et al.).

1.2. Vai Trò Của Vườn Quốc Gia Nam Et Phou Louey Trong Bảo Tồn

VQGNEPL có diện tích 410.720 ha, nằm trên địa bàn 3 tỉnh: Xiêng Khoảng, Hủa Phanh và Luang Pha Bang. Vườn quốc gia này là một trong những khu vực đa dạng sinh học bậc nhất của Lào, với 93 loài thú, 253 loài chim, 22 loài bò sát, 34 loài lưỡng cư và 667 loài thực vật (Bộ Nông Lâm nghiệp Lào, 2020). Với sự đa dạng sinh học cao, VQGNEPL đóng vai trò quan trọng trong chiến lược bảo tồn của quốc gia, khu vực và quốc tế. Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá mức độ đa dạng về thành phần loài của khu hệ bò sát tại VQGNEPL.

II. Thách Thức Bảo Tồn Các Mối Đe Dọa Đến Bò Sát Nam Et Phou Louey

Mặc dù VQGNEPL có đa dạng sinh học bò sát phong phú, các loài bò sát ở đây đang đối mặt với nhiều mối đe dọa. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, mở rộng đất nông nghiệp và săn bắt động vật hoang dã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống bò sát. Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố đáng lo ngại, có thể làm thay đổi phân bố và sinh sản của các loài. Việc đánh giá và giảm thiểu các mối đe dọa này là rất quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học tại VQGNEPL.

2.1. Ảnh Hưởng Của Khai Thác Gỗ Đến Môi Trường Sống Bò Sát

Hoạt động khai thác gỗ, cả hợp pháp và bất hợp pháp, tàn phá môi trường sống tự nhiên của bò sát. Rừng bị phá hủy làm giảm diện tích sinh sống, mất nguồn thức ăn và nơi trú ẩn. Ngoài ra, quá trình khai thác còn gây ô nhiễm đất và nước, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của các loài bò sát. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn để bảo vệ rừng và đa dạng sinh học.

2.2. Săn Bắt Trái Phép Và Buôn Bán Bò Sát Quý Hiếm Thực Trạng Nhức Nhối

Săn bắt trái phép và buôn bán bò sát quý hiếm là một mối đe dọa lớn đối với bảo tồn bò sát. Nhiều loài bò sát bị săn bắt để làm thực phẩm, thuốc hoặc bán cho thị trường thú cưng. Điều này làm suy giảm số lượng cá thể và thậm chí đẩy một số loài đến bờ vực tuyệt chủng. Cần tăng cường tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

2.3. Mở Rộng Đất Nông Nghiệp Thu Hẹp Diện Tích Sinh Sống Bò Sát

Việc mở rộng đất nông nghiệp, đặc biệt là phá rừng để trồng cây công nghiệp và hoa màu, làm thu hẹp diện tích môi trường sống bò sát và làm mất cân bằng sinh thái. Bò sát mất đi nơi sinh sống, nguồn thức ăn và khả năng di chuyển. Cần có quy hoạch sử dụng đất hợp lý để đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn thiên nhiên.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Đánh Giá Đa Dạng Bò Sát Lào

Để đánh giá đa dạng sinh học bò sát tại VQGNEPL, nghiên cứu sử dụng các phương pháp khoa học bài bản. Các tuyến điều tra được thiết lập dựa trên sinh cảnh, độ cao và địa điểm. Điều tra ngoại nghiệp được thực hiện để thu thập mẫu vật, ghi nhận dữ liệu về phân bố và sinh thái của các loài. Xử lý nội nghiệp bao gồm định danh loài, đo đạc hình thái và phân tích dữ liệu. Các kết quả này cung cấp thông tin quan trọng để đánh giá giá trị bảo tồn bò sát và đề xuất các giải pháp quản lý.

3.1. Thiết Lập Tuyến Điều Tra Sinh Cảnh Độ Cao Và Địa Điểm

Các tuyến điều tra được thiết lập để bao phủ các sinh cảnh khác nhau trong VQGNEPL, bao gồm rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, đồng cỏ và vùng đất ngập nước. Các tuyến cũng được phân bố theo độ cao để ghi nhận sự thay đổi về thành phần loài theo độ cao. Địa điểm điều tra được lựa chọn dựa trên thông tin từ người dân địa phương và các nghiên cứu trước đây.

3.2. Thu Thập Mẫu Vật Và Dữ Liệu Điều Tra Ngoại Nghiệp Chi Tiết

Trong quá trình điều tra ngoại nghiệp, các nhà nghiên cứu thu thập mẫu vật bò sát bằng các phương pháp khác nhau, bao gồm bẫy, tìm kiếm trực tiếp và phỏng vấn người dân. Các mẫu vật được thu thập để định danh loài và nghiên cứu hình thái. Dữ liệu về phân bố, sinh thái và các mối đe dọa cũng được ghi nhận cẩn thận.

3.3. Định Danh Loài Phân Tích Dữ Liệu Xử Lý Nội Nghiệp Chuyên Sâu

Sau khi thu thập, các mẫu vật được đưa về phòng thí nghiệm để định danh loài. Các nhà nghiên cứu sử dụng các khóa định loại và so sánh với các mẫu chuẩn. Dữ liệu thu thập được phân tích bằng các phần mềm thống kê để đánh giá đa dạng sinh học, phân bố và các yếu tố ảnh hưởng đến quần thể bò sát.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đa Dạng Bò Sát Tại Vườn Quốc Gia Lào

Nghiên cứu đã lập được danh lục các loài bò sát tại VQGNEPL, gồm 65 loài thuộc 46 giống, 17 họ và 2 bộ. Ghi nhận bổ sung phân bố mới 28 loài bò sát cho VQGNEPL, trong đó có 19 loài ghi nhận mới cho tỉnh Hủa Phanh và 7 loài cho tỉnh Xiêng Khoảng. Đáng chú ý, luận án đã ghi nhận bổ sung 1 loài rắn cho khu hệ bò sát của Lào và mô tả 1 loài tắc kè mới cho khoa học. Bổ sung dẫn liệu khoa học về đặc điểm hình thái và sinh thái của 28 loài dựa trên mẫu vật và hình ảnh được thu thập tại VQGNEPL, Lào.

4.1. Danh Mục Các Loài Bò Sát Tại VQGNEPL Thống Kê Chi Tiết

Danh mục các loài bò sát tại VQGNEPL bao gồm các loài thằn lằn, rắn, rùa và cá sấu. Mỗi loài được ghi nhận kèm theo thông tin về tên khoa học, tên địa phương, đặc điểm hình thái và sinh thái. Danh mục này là cơ sở quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo và các hoạt động bảo tồn.

4.2. Phân Bố Bò Sát Theo Sinh Cảnh Rừng Nguyên Sinh Thứ Sinh...

Nghiên cứu đã xác định đặc điểm phân bố của các loài bò sát theo sinh cảnh khác nhau. Một số loài ưa thích rừng nguyên sinh, trong khi các loài khác thích nghi tốt với rừng thứ sinh hoặc đồng cỏ. Sự phân bố này liên quan đến các yếu tố như nguồn thức ăn, nơi trú ẩn và điều kiện khí hậu.

4.3. Bò Sát Theo Đai Độ Cao Ảnh Hưởng Của Độ Cao Đến Phân Bố

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi về thành phần loài bò sát theo độ cao. Một số loài chỉ được tìm thấy ở vùng núi cao, trong khi các loài khác phân bố ở vùng thấp. Sự khác biệt này có thể do sự thay đổi về nhiệt độ, độ ẩm và các yếu tố môi trường khác.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Bò Sát Hướng Đến Tương Lai Bền Vững Tại Lào

Để bảo tồn đa dạng sinh học bò sát tại VQGNEPL, cần thực hiện các giải pháp đồng bộ. Cần bảo vệ khu hệ loài bò sát, đặc biệt là các loài quý hiếm nằm trong Danh lục Đỏ thế giới và ưu tiên bảo tồn theo Nghị định của Lào. Bảo vệ sinh cảnh và các yếu tố sinh thái của khu hệ bò sát. Các giải pháp gián tiếp về mặt kinh tế, xã hội cũng cần được chú trọng để giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Bảo Vệ Loài Quý Hiếm Ưu Tiên Bò Sát Nằm Trong Danh Lục Đỏ

Cần tập trung bảo vệ các loài bò sát quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cao, nằm trong Danh lục Đỏ thế giới. Các biện pháp bảo vệ bao gồm kiểm soát săn bắt, bảo vệ môi trường sống và phục hồi quần thể. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.2. Bảo Vệ Sinh Cảnh Duy Trì Các Yếu Tố Sinh Thái Quan Trọng

Bảo vệ môi trường sống tự nhiên là yếu tố then chốt để bảo tồn đa dạng sinh học bò sát. Cần ngăn chặn các hoạt động phá rừng, khai thác gỗ trái phép và mở rộng đất nông nghiệp. Phục hồi các khu vực rừng bị suy thoái và duy trì các yếu tố sinh thái quan trọng như nguồn nước và nơi trú ẩn.

5.3. Giải Pháp Kinh Tế Xã Hội Giảm Áp Lực Lên Tài Nguyên

Để bảo tồn bò sát một cách bền vững, cần có các giải pháp kinh tế-xã hội để giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Các giải pháp này bao gồm phát triển du lịch sinh thái, hỗ trợ sinh kế cho người dân địa phương và nâng cao nhận thức về bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đa dạng sinh học và cấu trúc khu hệ động vật tại các khu rừng phòng hộ nhiệt đới đóng vai trò nền tảng trong khoa học bảo tồn toàn cầu. Luận án tiến sĩ lâm nghiệp của nghiên cứu sinh Vilay Phimpasone với đề tài "Nghiên cứu đa dạng và đặc điểm phân bố các loài bò sát (Reptilia) tại Vườn Quốc gia Nam Et – Phou Louey, Lào" (Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên Rừng, Mã số: 9620211, thực hiện tại Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lưu Quang Vinh và TS. Nguyễn Đắc Mạnh) đại diện cho một công trình điều tra thực địa quy mô lớn, toàn diện và có hệ thống bậc nhất về lớp Bò sát (Reptilia) tại khu bảo tồn thiên nhiên lớn nhất của Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào.

Vườn Quốc gia Nam Et – Phou Louey (VQGNEPL) có diện tích tự nhiên lên tới 596.900 ha (5.969 km²), trải rộng trên địa giới hành chính của 3 tỉnh miền Bắc Lào gồm Luông Pha Bang, Hủa Phanh và Xiêng Khoảng. Khu vực sở hữu biên độ đai cao biến thiên mạnh mẽ từ 336 m (thung lũng sông Nam Et) đến 2.257 m (đỉnh núi Phú Lui), nằm trọn trong vùng chuyển tiếp sinh thái - địa lý trọng yếu giữa khu hệ động vật Bắc Lào và dãy Trường Sơn. Mặc dù địa bàn này đã được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực với sự hiện diện của 93 loài thú, 253 loài chim, 34 loài lưỡng cư và 667 loài thực vật bậc cao (Bộ Nông Lâm nghiệp Lào, 2020), khu hệ bò sát tại đây trong một thời gian dài chưa từng có một cuộc kiểm kê hệ sinh thái bài bản.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước công trình này thể hiện ở việc các công bố khoa học về bò sát tại Lào hầu như chỉ tập trung vào các sinh thái núi đá vôi karst đặc thù ở miền Trung và miền Nam (Sitthivong, 2022; Luu et al., 2013), trong khi các phức hệ rừng mưa nhiệt đới núi đất và núi cao ở miền Bắc gần như bị bỏ ngỏ. Các dẫn liệu lịch sử trước đây tại VQGNEPL chỉ dừng lại ở các khảo sát sơ bộ mang tính cơ hội của Stuart (1998), Duckworth et al. (1999) và Stuart & Heatwole (2008) với vỏn vẹn 22 loài được ghi nhận.

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Thành phần phân loại học và mức độ phong phú loài của khu hệ bò sát tại VQGNEPL có cấu trúc như thế nào và bổ sung bao nhiêu taxon mới cho khu hệ địa phương cũng như quốc gia?
2. RQ2: Quy luật phân bố không gian của các quần xã bò sát biến động ra sao theo 5 sinh cảnh sống đặc trưng và 3 đai độ cao phân tầng?
3. RQ3: Các nhân tố nhân sinh (anthropogenic pressures) nào đang đe dọa trực tiếp lên các loài bò sát nguy cấp, và ma trận ưu tiên bảo tồn không gian cần được thiết lập ra sao?

Giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• H1: Khu hệ bò sát tại VQGNEPL sở hữu mức độ đa dạng cao hơn gấp nhiều lần so với các dữ liệu sơ bộ lịch sử, chứa đựng các taxon đặc hữu và ghi nhận mới chưa từng được khám phá do hiệu ứng vùng chuyển tiếp sinh thái (ecotone).
• H2: Sự phân bố thành phần loài bò sát tuân theo quy luật phân tầng chặt chẽ của giả thuyết độ cao trung bình (Mid-domain Hypothesis), tập trung mật độ cao nhất ở đai thấp và trung bình dưới 800 m, đồng thời thể hiện tính chọn lọc vi sinh cảnh rõ rệt giữa rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh và sinh cảnh ven sông suối.
• H3: Các áp lực từ việc săn bắt, đặt bẫy thương mại và xâm lấn sinh cảnh do canh tác nương rẫy tác động phân hóa mạnh lên các bậc phân loại có kích thước cơ thể lớn (Chelonii và Serpentes), đòi hỏi các giải pháp bảo tồn theo vùng trọng điểm nghiêm ngặt.

Về quy mô nghiên cứu, công trình được tiến hành thực địa nghiêm ngặt qua 3 đợt khảo sát kéo dài 81 ngày thực tế từ năm 2020 đến 2022, huy động tổng cộng 234 lượt công cán bộ khoa học và kiểm lâm, rải đều trên 12 tuyến chính và 35 tuyến phụ cắt qua các đai độ cao và sinh cảnh khác nhau. Đóng góp đột phá của luận án được định lượng bằng việc xác lập danh lục 65 loài bò sát thuộc 46 giống, 17 họ, 2 bộ; ghi nhận bổ sung tới 28 loài mới cho VQGNEPL (trong đó 19 loài mới cho tỉnh Hủa Phanh, 7 loài mới cho tỉnh Xiêng Khoảng, 1 loài rắn mới cho toàn bộ khu hệ bò sát nước CHDCND Lào và mô tả 1 loài tắc kè mới cho khoa học).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu khu hệ bò sát tại Lào trải qua nhiều giai đoạn gián đoạn. Đợt kiểm kê tổng thể đầu tiên trên quy mô quốc gia sau năm 1975 được Stuart (1999) công bố với 109 loài. Giai đoạn sau đó ghi nhận các bước tiến liên tục: Stuart & Heatwole (2008) bổ sung 13 loài rắn nước và rắn lục; Teynié & David (2010) nâng danh lục lên 180 loài; Luu et al. (2013) ghi nhận 189 loài. Từ 2013 đến 2023, hàng loạt khám phá chuyên sâu về các họ Gekkonidae và Colubridae của Nguyen et al. (2020), Saly Sitthivong (2021) và Uetz et al. (2023) đã nâng tổng số loài bò sát tại Lào lên 219–220 loài.

Trong bức tranh tổng thể của địa lý sinh vật Đông Dương, công trình của Bain & Hurley (2011) và Bain & Nguyen (2004) đã phân chia vùng Đông Dương thành 19 tiểu vùng sinh địa học (biogeographical subregions). Trong đó, VQGNEPL thuộc Tiểu vùng núi cao Tây Bắc (Northwestern Uplands - NWU) với diện tích khoảng 132.140 km², được đánh giá là khu vực giàu có bậc nhất về bò sát với 158 loài (chứa 12 loài đặc hữu Đông Dương). Vị trí này tiếp giáp trực tiếp với Tiểu vùng Bắc Trường Sơn (Northern Annamites - NAN) và Tiểu vùng núi cao Đông Bắc (Northeastern Uplands - NEU).

Tuy nhiên, tồn tại một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc về tính tương đồng và rào cản địa lý giữa các khu hệ bò sát Đông Dương. Luu Quang Vinh (2016) khi phân tích mối tương quan giữa VQG Hin Nậm Nô (Lào) và VQG Phong Nha – Kẻ Bàng (Việt Nam) đã phát hiện rằng tỷ lệ tương đồng về loài bò sát giữa hai sườn Trường Sơn chỉ đạt 38%, thấp hơn rất nhiều so với lớp lưỡng cư (66%). Điều này chứng minh dãy núi Trường Sơn đóng vai trò là một rào cản phân tách địa lý (geographic barrier) rất mạnh đối với bò sát do tính phân tán kém và sự phụ thuộc nghiêm ngặt vào điều kiện vi khí hậu, thổ nhưỡng. Ngược lại, một luồng quan điểm khác dựa trên phân tích di truyền phân tử (Ngo et al., 2022) trên đoạn gen ND2 của giống Cyrtodactylus lại chỉ ra rằng có sự phân hóa loài ẩn danh (cryptic speciation) rất cao cục bộ ngay trong từng hệ thống núi biệt lập, biến mỗi khối núi thành một "đảo sinh thái" độc lập.

Đặt trong tương quan với các quốc gia lân cận:

• Tại Thái Lan, các nghiên cứu toàn diện của Pauwels et al. (2002), Chanard et al. (2015) và cập nhật của Uetz et al. (2023) đã ghi nhận tới 501 loài bò sát, với hàng loạt mô tả mới hàng năm (như Cnemaspis adangrawi, Gekko cicakterbang, Lycodon gibsonae).
• Tại Myanmar, công trình tổng quát của Zug (2022) và Wogan et al. (2008) ghi nhận hơn 300 loài bò sát, phản ánh sự phong phú dọc theo lưu vực sông Ayeyarwady và các dãy núi phía bắc.
• Tại Việt Nam, các công trình của Nguyen et al. (2009), Luu et al. (2020), Pham et al. (2023) đã nâng tổng số loài bò sát lên gần 500 loài với hàng chục loài mới thuộc các giống Achalinus, Cyrtodactylus, Dixonius.

Luận án của Vilay Phimpasone định vị chính xác tại điểm nghẽn tri thức của vùng tiếp giáp Đông Bắc Lào – Tây Bắc Việt Nam. Bằng việc cung cấp dữ liệu thực chứng từ VQGNEPL, luận án đã bắc nhịp cầu dữ liệu nối liền giữa tiểu vùng NWU và dải rừng Trường Sơn, chứng minh tính đa dạng tiềm ẩn chưa được khai phá hết của hệ sinh thái rừng núi cao miền Bắc Lào.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong sinh học tiến hóa và sinh thái học cảnh quan:

1. Kiểm chứng Thuyết Phân vùng Địa lý Sinh vật (Biogeographical Regionalization Theory): Cụ thể hóa mô hình của Bain & Hurley (2011), chứng minh tiểu vùng NWU không phải là một vùng đồng nhất mà có sự giao thoa phức tạp giữa các yếu tố bò sát nhiệt đới đồng bằng sông Mê Kông và các dòng bò sát ôn đới núi cao từ Vân Nam tràn xuống.
2. Bổ sung cho Thuyết Phân chia Ổ sinh thái (Niche Partitioning Theory của Hutchinson): Minh chứng rõ nét cách thức các loài thằn lằn và rắn trong cùng một giống (như Acanthosaura, Cyrtodactylus, Ptyas) phân chia nguồn sống, tầng tán và vi sinh cảnh (từ vách đá, thân cây, thảm mục nền rừng đến hang hốc ven suối) để cùng tồn tại trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh khô.
3. Kiểm chứng Giả thuyết Độ cao Trung bình (Mid-domain Hypothesis của Colwell & Lees, 2000): Kết quả nghiên cứu xác nhận sự suy giảm phi tuyến tính của độ giàu loài bò sát theo độ cao. Số lượng loài tập trung áp đảo ở đai dưới 800 m và suy giảm đột ngột ở đai trên 800 m, minh chứng cho sự tác động của ranh giới hình học và sự khắc nghiệt của nhiệt độ cực đoan trên núi cao đối với động vật biến nhiệt (ectotherms).

Các mệnh đề lý thuyết được lượng hóa trong mô hình:

• Proposition 1: Độ giàu loài ($S$) tỷ lệ nghịch với độ cao ($H$) trên ngưỡng phân tầng $800\text{ m}$, trong đó $S_{<800\text{m}} \gg S_{>800\text{m}}$.
• Proposition 2: Tính tương đồng thành phần loài ($S_s$) giữa các sinh cảnh tỷ lệ thuận với mức độ phức tạp của cấu trúc thảm thực vật tầng thấp và độ ẩm đất.
• Proposition 3: Mức độ nhạy cảm bảo tồn của quần thể tỷ lệ thuận với kích thước cơ thể loài và giá trị sử dụng thương phẩm trong tập quán bản địa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều giữa 3 trường phái:

• Trường phái Hình thái học Cổ điển (Classical Morphometrics): Khảo sát chi tiết 46 chỉ tiêu đo đếm đối với Thằn lằn (Sauria), 30 chỉ tiêu đối với Rắn (Serpentes) và các chỉ số mai đối với Rùa (Testudines).
• Trường phái Sinh thái học Cảnh quan (Landscape Ecology): Phân tích mối quan hệ không gian giữa thành phần loài với 5 dạng sinh cảnh UNESCO/SPAM và 3 đai độ cao địa hình.
• Trường phái Đánh giá Đa tiêu chí Xã hội - Sinh thái (Socio-Ecological Multi-Criteria Evaluation): Thiết lập ma trận đánh giá giá trị bảo tồn dựa trên 5 tiêu chí định lượng (thang điểm 1–13) kết hợp điều tra xã hội học nông thôn có sự tham gia (PRA).

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác lập rõ: Áp dụng cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới gió mùa trên nền địa hình chia cắt mạnh, chịu tác động của chế độ khí hậu lục địa mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học thực chứng (positivism) kết hợp phương pháp luận phân tích thực nghiệm. Luận án ứng dụng thiết kế hỗn hợp (mixed-methods design) đa cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích cấu trúc địa lý cảnh quan toàn bộ diện tích 596.900 ha của VQGNEPL bằng công nghệ GIS và bản đồ hiện trạng rừng năm 2021.
• Cấp độ trung mô: Phân tầng không gian nghiên cứu thành 5 dạng sinh cảnh sống chính (căn cứ theo khung UNESCO 1973; SPAM 2003; Luật Lâm nghiệp Lào 2019):
  1. Sinh cảnh rừng nguyên sinh (SC1): Hệ sinh thái rừng ít bị tác động, rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới núi cao.
  2. Sinh cảnh rừng thứ sinh (SC2): Rừng tự nhiên phục hồi sau khai thác hoặc nương rẫy cũ, có độ che phủ trung bình.
  3. Sinh cảnh rừng bán ngập nước (SC3): Sinh cảnh dọc hành lang các sông lớn (sông Nam Et), suối và hồ tự nhiên.
  4. Sinh cảnh canh tác nương rẫy, trảng cỏ, cây bụi (SC4): Đất nông nghiệp luân canh, đất thoái hóa bỏ hoang.
  5. Sinh cảnh đất sản xuất nông nghiệp, làng bản, khu dân cư (SC5): Khu vực định cư của cộng đồng người bản địa.
• Cấp độ vi mô: Phân tầng theo 3 đai độ cao:
  • Đai thấp (ĐC1): Dưới 400 m (khu vực thung lũng, ven sông, định cư).
  • Đai trung bình (ĐC2): Từ 400 m đến 800 m (vùng đệm rừng tự nhiên núi đất tiếp giáp chân núi đá).
  • Đai cao (ĐC3): Từ 801 m đến 1.450 m (vùng lõi rừng nguyên sinh núi cao, thác nước thượng nguồn).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quá trình điều tra ngoại nghiệp được chuẩn hóa tối đa:

• Khảo sát tuyến: Thiết lập 12 tuyến điều tra chính và 35 tuyến phụ (tọa độ điểm đầu - cuối được kiểm soát bằng GPS Garmin 64s). Thời gian điều tra chia ca nghiêm ngặt để bao quát tập tính động vật: ca ngày từ 07h30 đến 15h00, ca đêm từ 19h00 đến 23h00 (chuyên biệt cho các loài bò sát ăn đêm và săn mồi ven suối).
• Thu thập và xử lý mẫu: Thằn lằn, rắn nhỏ bắt bằng tay hoặc vợt; rắn lớn và rắn độc sử dụng gậy móc chuyên dụng. Xử lý mẫu vật tại trạm dã ngoại: gây mê bằng bông thấm ethylacetate trong bình kín; trích mẫu mô cơ/gan bảo quản trong cồn 95% phục vụ phân tích sinh học phân tử; cố định hình thái mẫu vật trong cồn 80–90% từ 4–10 giờ; lưu trữ bảo quản lâu dài trong cồn 70%.
• Điều tra xã hội học nông thôn (PRA): Phỏng vấn trực tiếp 68 người, bao gồm 5 cán bộ quản lý cấp tỉnh và kiểm lâm VQGNEPL, cùng 60 chủ hộ am hiểu rừng tại 12 bản (5 hộ/bản) và tổ chức 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung. Bộ câu hỏi chuẩn hóa tập trung vào lịch sử bắt gặp loài, phương thức săn bắt, bẫy bắt và thị trường tiêu thụ lâm sản.

Data và phân tích

Phân tích hình thái được thực hiện tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Động vật rừng, Khoa Quản lý Tài nguyên Rừng và Môi trường (Trường Đại học Lâm nghiệp):

• Thiết bị đo đếm: Thước kẹp điện tử kỹ thuật số Etopoo (độ chính xác $\pm 0,01\text{ mm}$), kính hiển vi soi nổi điện tử Leica S6E.
• Hệ thống chỉ tiêu chuẩn hóa:
  • Thằn lằn (Sauria): Chiều dài thân mút mõm đến lỗ huyệt (SVL), chiều dài đuôi (TaL), chiều dài toàn bộ cơ thể (TL), chiều dài đầu (HL), chiều rộng đầu (HW), đường kính mắt (OD), khoảng cách gian ổ mắt (IOD), số vảy môi trên (SPL), vảy môi dưới (IFL), số hàng vảy bụng (V), số hàng vảy quanh thân (MS), số lỗ trước huyệt (PP), lỗ đùi (FP), bản mỏng dưới ngón chân (LT4)...
  • Rắn (Serpentes): Chiều dài thân (SVL), chiều dài đuôi (Lcd), đường kính thân (BD), vảy trước trán (PF), vảy trán (F), vảy má (L), vảy thái dương (T), vảy bụng (V), hàng vảy thân tại 3 vị trí (Sq1, Sq2, Sq3), vảy hậu môn (C/A), vảy dưới đuôi (Scd).
• Ma trận đánh giá ưu tiên bảo tồn kết hợp 5 tiêu chí: $$\text{Tổng điểm ưu tiên} = \sum_{i=1}^{5} C_i \quad (C_i \in [1, 13])$$ Bao gồm: (1) Độ đa dạng thành phần loài; (2) Số lượng loài nguy cấp, quý hiếm; (3) Chất lượng sinh cảnh nguyên vẹn; (4) Mức độ áp lực tác động nhân sinh; (5) Cấp độ ưu tiên theo quy hoạch bảo vệ nghiêm ngặt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Bước nhảy vọt về cấu trúc phân loại học: Nghiên cứu đã nâng số lượng loài bò sát được ghi nhận chính thức tại VQGNEPL từ 22 loài lên 65 loài (tăng gần 200%), thuộc 46 giống, 17 họ và 2 bộ. Trong đó, phân bộ Thằn lằn (Sauria) và phân bộ Rắn (Serpentes) chiếm ưu thế tuyệt đối. Đã bổ sung 28 loài mới cho khu hệ VQGNEPL; 19 loài mới cho tỉnh Hủa Phanh; 7 loài mới cho tỉnh Xiêng Khoảng; ghi nhận 1 loài rắn mới cho danh lục bò sát quốc gia Lào và phát hiện/mô tả 1 loài tắc kè mới cho khoa học.
2. Quy luật chọn lọc sinh cảnh và ưu thế rừng thứ sinh: Trái với nhận định truyền thống cho rằng rừng nguyên sinh luôn có độ phong phú loài bò sát cao nhất, dữ liệu thực địa chứng minh sinh cảnh Rừng thứ sinh (SC2) và Rừng bán ngập nước (SC3) là nơi ghi nhận thành phần loài phong phú nhất. Nguyên nhân do rừng thứ sinh tạo ra các khoảng hở tán rừng (canopy gaps), làm tăng tính đa dạng vi khí hậu nhiệt độ/bức xạ mặt trời cho động vật biến nhiệt sưởi nắng (basking), đồng thời nguồn thức ăn côn trùng và gặm nhấm dồi dào hơn.
3. Phân tầng nghiêm ngặt theo đai độ cao:
   • Đai thấp (ĐC1, $<400\text{ m}$) và Đai trung bình (ĐC2, $400 - 800\text{ m}$) tập trung hơn 85% tổng số loài bò sát của Vườn Quốc gia.
   • Đai cao (ĐC3, $801 - 1.450\text{ m}$) ghi nhận sự suy giảm mạnh mẽ về số lượng cá thể và số lượng loài, chỉ những loài thích nghi chuyên biệt với khí hậu á nhiệt đới núi cao và suối lạnh (như một số loài thuộc họ Colubridae và Anguidae) mới có thể tồn tại.
4. Hiện trạng bảo tồn báo động đỏ: Luận án đã xác định được một tỷ lệ rất cao các loài có giá trị bảo tồn toàn cầu và quốc gia:
   • Danh lục Đỏ IUCN (2023): Ghi nhận hàng loạt loài cực kỳ nguy cấp (CR), nguy cấp (EN) và sắp nguy cấp (VU), đặc biệt là nhóm rùa cạn và rùa nước ngọt (Platysternon megacephalum, Cuora spp., Manouria impressa, Amyda cartilaginea).
   • Nghị định số 08/CP/2021 của Chính phủ Lào: Ghi nhận nhiều loài thuộc Danh mục I (nghiêm cấm khai thác, sử dụng) và Danh mục II.
   • Các loài rắn săn mồi đầu chuỗi như Rắn hổ chúa (Ophiophagus hannah), Răn cạp nong (Bungarus fasciatus), Trăn gấm (Malayopython reticulatus), Trăn đất (Python bivittatus) đang chịu áp lực săn bắt ráo riết từ các bẫy dây thép và súng săn tự chế.

Nhóm phân loại / Tiêu chí	Dữ liệu lịch sử (Stuart 1998; Duckworth 1999)	Kết quả luận án (Vilay Phimpasone, 2024)	Tăng trưởng / Đóng góp mới
Tổng số loài ghi nhận	22 loài	65 loài	+43 loài (+195,5%)
Số giống (Genera)	14 giống	46 giống	+32 giống
Số họ (Families)	10 họ	17 họ	+7 họ
Ghi nhận mới cho VQGNEPL	-	28 loài	Đóng góp mới hoàn toàn
Ghi nhận mới cho tỉnh Hủa Phanh	-	19 loài	Dữ liệu địa phương mới
Ghi nhận mới cho tỉnh Xiêng Khoảng	-	07 loài	Dữ liệu địa phương mới
Ghi nhận mới cho nước CHDCND Lào	-	01 loài rắn	Bổ sung danh lục quốc gia
Loài mới cho khoa học	-	01 loài tắc kè	Phát hiện đột phá phân loại
Phân bố đai cao tối ưu	Chưa xác định	Đai 1 (<400m) & Đai 2 (400-800m)	Chiếm >85% thành phần loài

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết học thuật: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác về phân loại và sinh thái học bò sát vùng Đông Bắc Lào, xác lập luận cứ vững chắc cho các mô hình phân tích tiến hóa sinh địa sinh học tại Đông Dương.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điều tra tích hợp hình thái học, phân tầng độ cao, phân loại sinh cảnh và đánh giá áp lực nhân sinh (PRA) có thể nhân rộng cho toàn bộ 24 vườn quốc gia và khu bảo tồn trên lãnh thổ Lào.
• Về mặt thực tiễn quản lý tài nguyên: Chỉ ra chính xác các "điểm nóng" (hotspots) về săn bắt và chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại 12 bản vùng đệm, giúp Ban Quản lý VQGNEPL tái cấu trúc lực lượng tuần tra kiểm lâm.
• Về mặt chính sách: Cung cấp minh chứng khoa học trực tiếp phục vụ việc thực thi Luật Lâm nghiệp Lào 2019, Nghị định 08/CP/2021 và Công ước CITES, hỗ trợ chính phủ Lào trong các báo cáo quốc gia về đa dạng sinh học.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu xuất phát từ điều kiện thực địa:

1. Rào cản địa hình và giới hạn độ cao khảo sát: Mặc dù đỉnh Phú Lui cao tới 2.257 m, các đợt khảo sát thực địa mới chỉ tiếp cận được đến đai cao tối đa 1.450 m do địa hình chia cắt hiểm trở, nhiều vách đá dựng đứng, thiếu nguồn nước và đường mòn di chuyển. Khu hệ bò sát tại đai đỉnh núi ($1.450 - 2.257\text{ m}$) vẫn là một ẩn số.
2. Hạn chế về dữ liệu sinh học phân tử đồng bộ: Mặc dù đã thu thập mẫu mô gan/cơ cho các taxon nghi ngờ loài mới, phần lớn việc định loại 65 loài vẫn dựa chủ yếu trên hình thái học so sánh và khóa định loại cổ điển. Việc thiếu cây phát sinh chủng loại (phylogenetic tree) toàn diện dựa trên đa gen (multigene sequencing như 16S rRNA, COI, ND2, c-mos) hạn chế khả năng giải quyết các phức hợp loài ẩn danh phức tạp.
3. Tính thiên lệch theo mùa (Seasonality Bias): Các đợt điều tra tập trung chủ yếu vào các tháng 3 đến tháng 6 (giai đoạn chuyển mùa khô sang mùa mưa), chưa phản ánh đầy đủ hoạt động sinh thái của bò sát trong các tháng mùa đông giá rét (tháng 11 đến tháng 2 năm sau) khi nhiều loài có tập tính ngủ đông hoặc ẩn nấp sâu trong hang hốc.
4. Dữ liệu động thái quần thể: Nghiên cứu mới dừng lại ở kiểm kê thành phần loài và phân bố không gian, chưa có điều kiện đánh giá mật độ cá thể, cấu trúc tuổi, tỷ lệ đực/cái và động thái biến động quần thể theo thời gian dài.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong giai đoạn tới:

• Mở rộng các tuyến điều tra chuyên đề lên đai cao trên 1.500 m đến đỉnh 2.257 m.
• Triển khai phân tích mã vạch DNA (DNA barcoding) và hệ gen học cho toàn bộ bộ sưu tập mẫu vật bò sát tại VQGNEPL.
• Ứng dụng công nghệ bẫy ảnh tự động chuyên dụng (herpetological camera traps) và thiết bị theo dõi vô tuyến (radio telemetry) đối với các loài rùa cạn nguy cấp (Manouria impressa, Platysternon megacephalum).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến tạo ra nguồn trích dẫn quan trọng trong các công trình nghiên cứu về địa lý sinh vật Đông Nam Á, phân loại học bò sát và đa dạng sinh học lưu vực sông Mê Kông.
• Chuyển đổi trong ngành quản lý lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở khoa học để Ban Quản lý VQGNEPL xây dựng Phương án Quản lý Rừng Bền vững giai đoạn 2025–2035, chuyển đổi từ mô hình bảo vệ thụ động sang quản lý giám sát đa dạng sinh học theo chỉ số không gian.
• Tác động chính sách: Làm luận cứ kỹ thuật để các tỉnh Hủa Phanh, Luông Pha Bang và Xiêng Khoảng quy hoạch lại hành lang đa dạng sinh học liên tỉnh, siết chặt các chợ buôn bán động vật hoang dã trái phép tại các thị trấn cửa khẩu giáp Việt Nam.
• Lợi ích cộng đồng: Thúc đẩy các chương trình sinh kế thay thế thông qua phát triển du lịch sinh thái xem động vật hoang dã ban đêm (night safaris) có sự tham gia của cộng đồng bản địa Khơ Mú và H'Mông, biến người săn bắt thành hướng dẫn viên bảo tồn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành Herpetology: Tiếp cận bộ dữ liệu chuẩn hóa về hình thái học 65 loài bò sát nhiệt đới, các khóa định loại và danh lục tọa độ chính xác.
• Các nhà khoa học phân loại và địa sinh học quốc tế: Nguồn dẫn liệu thực chứng để đối chiếu với khu hệ bò sát vùng Vân Nam (Trung Quốc), Bắc Bộ (Việt Nam) và Bắc Thái Lan.
• Ban Quản lý các Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn tại Lào: Khung hướng dẫn kỹ thuật điều tra, xử lý mẫu thực địa và ma trận 5 tiêu chí xếp hạng vùng ưu tiên bảo tồn.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Nông Lâm nghiệp Lào, Cục Kiểm lâm): Dữ liệu hiện trạng phục vụ việc rà soát, cập nhật Danh lục Đỏ quốc gia và hoàn thiện hành lang pháp lý xử lý tội phạm xâm hại động vật hoang dã.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Luận án đã mở rộng trực tiếp Thuyết Phân vùng Địa lý Sinh vật Đông Dương của Bain & Hurley (2011) đối với Tiểu vùng núi cao Tây Bắc (NWU). Bằng chứng thực nghiệm từ 65 loài ghi nhận tại VQGNEPL đã chứng minh khu vực này là một tâm điểm giao thoa sinh thái (ecotone hotspot), nơi các dòng tiến hóa bò sát thích nghi núi cao gặp gỡ các quần xã bò sát thung lũng đất thấp nhiệt đới, bác bỏ quan điểm cho rằng vùng núi phía Bắc Lào có độ giàu loài nghèo nàn hơn so với hệ sinh thái karst miền Trung.

2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây tại Lào là gì?
So với các khảo sát cơ hội đơn lẻ trong quá khứ (như Stuart, 1998; Duckworth et al., 1999 chỉ dùng quan sát nhanh), luận án đã thiết lập quy trình điều tra chuẩn hóa tích hợp 3 lớp phương pháp: (1) Khảo sát tuyến ngày - đêm theo đai cao bằng GPS Garmin 64s; (2) Phân tích hình thái học vi mô chi tiết với 46 chỉ số thằn lằn và 30 chỉ số rắn qua kính hiển vi Leica S6E và thước kẹp Etopoo; (3) Kết hợp điều tra xã hội học PRA trên 68 đối tượng quản lý và cư dân bản địa để định lượng ma trận áp lực đe dọa không gian 5 tiêu chí (thang điểm 1–13).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ tập dữ liệu thực địa là gì?
Phát hiện bất ngờ nhất là sự vượt trội về độ giàu loài tại sinh cảnh Rừng thứ sinh (SC2) so với Rừng nguyên sinh (SC1). Điều này phản ánh tính chất sinh thái học độc đáo của bò sát (động vật biến nhiệt cần nhiệt độ môi trường để điều hòa thân nhiệt), trong đó cấu trúc tán rừng thứ sinh phân tầng gián đoạn tạo ra vi sinh cảnh sưởi nắng và mật độ con mồi phong phú hơn thảm rừng nguyên sinh tán kín rậm rạp.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và kiểm chứng thực nghiệm không?
Có. Luận án đã công khai toàn bộ tọa độ 12 tuyến chính, 35 tuyến phụ, bảng mô tả chi tiết hình thái từng mẫu vật thu thập, quy trình pha chế cồn cố định mẫu mô và bộ câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa PRA trong hệ thống phụ lục dài 42 trang, cho phép các nhà khoa học độc lập tái lập quy trình khảo sát tại bất kỳ khu bảo tồn nào có điều kiện tự nhiên tương đồng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?
Chương trình tập trung vào 3 trụ cột: (1) Giải trình tự toàn bộ hệ gen (Integrative Phylogenomics) để làm rõ các loài ẩn danh thuộc giống Cyrtodactylus và Oligodon; (2) Thiết lập mạng lưới quan trắc biến đổi khí hậu dài hạn theo đai cao từ 400 m đến 2.257 m để đánh giá sự dịch chuyển sinh cảnh của bò sát; (3) Xây dựng mô hình đồng quản lý bảo tồn rùa cạn dựa vào cộng đồng bản địa tại vùng lõi VQGNEPL.

Kết luận

1. Xác lập bộ dữ liệu toàn diện đầu tiên: Hoàn thành kiểm kê khoa học hệ thống, ghi nhận 65 loài bò sát thuộc 46 giống, 17 họ, 2 bộ tại VQG Nam Et – Phou Louey.
2. Đóng góp phân loại học xuất sắc: Bổ sung 28 loài mới cho Vườn Quốc gia, 19 loài mới cho tỉnh Hủa Phanh, 7 loài mới cho tỉnh Xiêng Khoảng, 1 loài rắn mới cho nước Lào và mô tả 1 loài tắc kè mới cho khoa học.
3. Làm sáng tỏ quy luật sinh thái phân bố: Định lượng rõ nét sự phụ thuộc của thành phần loài vào 5 sinh cảnh và 3 đai độ cao, chỉ ra tính ưu việt của sinh cảnh rừng thứ sinh và đai cao dưới 800 m trong việc duy trì độ phong phú bò sát.
4. Định vị chính xác các mối đe dọa: Xác định tình trạng nguy cấp của các loài rùa và rắn lớn trước áp lực bẫy bắt thương mại và mất sinh cảnh do nương rẫy.
5. Đề xuất giải pháp bảo tồn khả thi: Xây dựng khung ưu tiên bảo tồn không gian 5 tiêu chí, gắn kết chặt chẽ giữa bảo vệ vùng lõi nghiêm ngặt với phát triển sinh kế cộng đồng vùng đệm.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu di truyền phân tử chuyên sâu, địa sinh học tiến hóa và sinh thái học bảo tồn bò sát tại khu vực Đông Bắc Lào và toàn bộ bán đảo Đông Dương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về bò sát ở các nước trong khu vực 1. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần loài các loài Bò sát Trên thế giới, các nghiên cứu về đa dạng, phân bố các loài BS có khá nhiều các công trình đã được công bố, có thể nói thành phần các loài BS trên trái đất là rất đa dạng, phân bố đủ các châu lục. Theo bộ cơ sở dữ liệu thống kê về bò sát (The Reptile Database), tính đến 31 tháng 12 năm 2023, trên toàn cầu đã ghi nhận được 12.060 loài bò sát phân bố rộng khắp ở các châu lục, tuy nhiên Châu Á và Châu Phi là hai châu lục ghi nhận được nhiều loài bò sát nhất (Uetz et al.

Số loài BS ghi nhận mới được tăng theo năm, trong vòng 5 năm trở lại đây, số loài tăng từ 10.060 loài, trung bình 1 năm số loài BS mới được ghi nhận trên toàn cầu là 250 loài (Uetz et al. Tuy nhiên, trong khuôn khổ của đề tài luận án này, chúng tôi chỉ tập trung tổng hợp, phân tích thông tin về đa dạng, nhân tố đe dọa tới quần thể các loài BS ở một số quốc gia lân cận với Lào. Tại Châu Á, các nghiên cứu về thành phần loài và đã có những phát hiện các loài BS mới đã phát triển mạnh, nổi bật có các công trình như: Ở Thái Lan, vào năm 2002, Pauwels et al [151]. đã công bố tài liệu nhận dạng 110 loài bò sát.

Đến năm 2015, số loài đã tăng lên đáng kể, và đã tổng hợp, công bố tài liệu nhận dạng 352 loài BS ở Thái Lan bởi Chanard et al [41]. Thái Lan có biên giới tiếp giáp phía Tây với Lào. Việc nghiên cứu về các loài BS của Thái Lan đã được thực hiện tương đối đầy đủ, hiện tại các nhà nghiên cứu đã công bố các loài BS ở Thái Lan được ghi nhận là 501 loài (Uetz et al., 2023) [192], số các loài BS so với một số nước lân cận với Thái Lan là khá cao, đây là hướng đi rất tích cực trong điều tra, phát hiện thành phần các loài BS nói riêng của Thái Lan. Tính riêng trong năm 2019, tại Thái Lan các nhà khoa học 6 đã công bố 05 loài BS mới (01 loài rắn và 04 loài thằn lằn) gồm: Cnemaspis adangrawi Ampai, Rujirawan, Wood, Stuart & Aowphol, 2019 [29]; Cnemaspis tarutaoensis Ampai, Rujirawan, Wood, Stuart & Aowphol, 2019 [29]; Gekko cicakterbang (Grismer, Wood, Grismer, Quah, Thy, Phimmachak, Sivongxay, Seateun, Stuart, Siler, Mulcahy, Anamza & Brown, 2019) [74]; Gekko flavimaritus Rujirawan, Fong & Aowphol, 2019 [170]; Lycodon gibsonae Vogel & David, 2019 [196].

Ở Mi-an-ma, vào năm 2008, Wogan et al. đã ghi nhận 29 loài bò sát, đây là quốc gia có đường biên phía Nam tiếp giáp với Lào, là quốc gia được đánh giá có hệ động, thực vật phong phú, nhất là lớp bò sát [214]. Tương tự các quốc gia Đông Nam Á khác, Mi-an-ma tập trung nghiên cứu đa dạng thành phần các loài BS. Những năm gần đây, công trình nghiên cứu được coi là tổng quát nhất về lương cư, bò sát tại Mi-an-ma là của tác giả Zug (2022) [207], công trình đã thống kê khá đầy đủ, chi tiết về đặc điểm và phân bố của các loài bò sát trên toàn quốc, theo đó tính đến hết năm 2020, Mi-an-ma ghi nhận được 44 loài BS.

Các loài BS của quốc gia này phân bố rộng, từ đồng bằng đến đồi núi, từ vùng nông thôn đến rừng núi. BS tại Myanmar cũng không ngừng được phát hiện mới, những năm đầu của thế kỷ 19. Tính đến thời điểm hiện tại, Mi- an-ma đã ghi nhận được hơn 300 loài BS (Uetz et al. Ở Trung Quốc: Vào năm 2008, Yang & Rao đã mô tả 162 loài BS có phân bố ở tỉnh Vân Nam [199].

Từ năm 2019 đến năm 2022 có một số loài mới được mô tả với mẫu vật thu ở hai tỉnh Quảng Tây và Vân Nam, Trung Quốc giáp ranh với Lào gồm 07 loài (05 loài thằn lằn và 02 loài rắn) như: Acanthosaura tongbiguanensis Liu & Rao, 2019 [106]; Diploderma drukdaypo (Wang, Ren, Jiang, Zou, Wu, Che & Siler, 2019) [208]; Diploderma swild Wang, Wu, Jiang, Chen, Miao, Siler & Che, 2019 [210]; Gloydius huangi Wang, Ren, Dong, Jiang, Shi, Siler & Che, 2019 [210]; Takydromus yunkaiensis Wang, Lyu & Wang, 2019 [209]; Achalinus yunkaiensis Wang, Li 7 & Wang, 2019 [209]; Trimerodytes yapingi (Guo, Zhu & Liu, 2019) [77]. Tính đến thời điểm hiện tại, Trung Quốc đã ghi nhận được hơn 600 loài BS (Uetz et al. Ở Cam-pu-chia: Stuart (1998) [181] ghi nhận 48 các loài BS ở khu vực miền núi thuộc phía Đông Cam-pu-chia, giáp ranh với biên giới Việt Nam. Grismer et al.

(2008) [73] nghiên cứu ở dãy núi Cardamom đã ghi nhận 96 các loài BS. Hartmann et al. (2013) [81] ghi nhận 33 các loài BS ở khu vực Tây Bắc Cam-pu-chia. Hiện nay đã ghi nhận tổng số loài 200 các loài BS ở Cam- pu-chia (Uetz et al.

07 loài thằn lằn mới được mô tả năm 2019 ở Cam-pu-chia như: Cyrtodactylus auralensis Murdoch, Grismer, Wood, Neang, Poyarkov, Tri, Nazarov, Aowphol, Pauwels, Nguyen & Grismer, 2019 [125]; Cyrtodactylus bokorensis Murdoch, Grismer, Wood, Neang, Poyarkov, Tri, Nazarov, Aowphol, Pauwels, Nguyen & Grismer, 2019 [125]; Cyrtodactylus cardamomensis Murdoch, Grismer, Wood, Neang, Poyarkov, Tri, Nazarov, Aowphol, Pauwels, Nguyen & Grismer, 2019 [125]; Cyrtodactylus laangensis Murdoch, Grismer, Wood, Neang, Poyarkov, Tri, Nazarov, Aowphol, Pauwels, Nguyen & Grismer, 2019 [125]; Cyrtodactylus thylacodactylus Murdoch, Grismer, Wood, Neang, Poyarkov, Tri, Nazarov, Aowphol, Pauwels, Nguyen & Grismer, 2019 [125]; Gekko tokehos (Grismer, Wood, Grismer, Quah, Thy, Phimmachak, Sivongxay, Seateun, Stuart, Siler, Mulcahy, Anamza & Brown, 2019) [74]; Sphenomorphus preylangensis Grismer, Wood, Quah, Anuar, Poyarkov, Thy, Orlov, Thammachoti & Seiha, 2019 [75]. Ở Việt Nam: Việt Nam có đường biên giới chung với Lào, nằm ở phía Đông của Lào, kéo dài từ tỉnh Phosaly, Bắc Lào đến tỉnh Champhasack, Nam Lào. Hệ sinh thái, địa lý sinh vật của Việt Nam có thể nói khá tương đồng với Lào. Tuy nhiên, nghiên cứu đa dạng các loài BS tại Việt Nam được thực hiện khá sớm, từ những năm đầu của thế kỉ 19 và khá toàn diện trên phạm vi toàn quốc.

Cho đến nay, đã có khá nhiều các công trình công bố về bò sát của các 8 tác giả, các công bố theo những hướng nghiên cứu và vùng nghiên cứu khác nhau, các công trình của các tác giả như: Nguyễn Văn Sáng (2007) [17]; Nguyen et al. (2009) [137], Hoàng và cs. (2012) [12], Nguyễn và cs. (2016) [18], Đồng và cs.

(2017) [11], Luu et al. Năm 2020 các nhà khoa học công bố 11 loài mới bao gồm (08 loài thằn lằn và 03 loài rắn), một số loài BS tiêu biểu như: Cyrtodactylus culaochamensis Tri, Grismer, Thai & Wood, 2020 [72]; Cyrtodactylus phumyensis Ostrowski, Do, Le, Ngo, Pham, Nguyen, Nguyen & Ziegler, 2020) [149]; Acanthosaura 9 prasina Ananjeva, Ermakov, Nguyen, Nguyen, Murphy, Lukonina & Orlov, 2020 [31]; Achalinus tranganensis Luu, Ziegler, Ha, Lo, Hoang, Ngo, Le, Tran & Nguyen, 2020 [115]; Achalinus zugorum Miller, Davis, Luong, Do, Pham, Ziegler, Lee, De Queiroz, Reynolds & Nguyen, 2020 [124]. Từ năm 2021 đến nay, Việt Nam đã ghi nhận mới đóng góp khá nổi bật với 28 loài mới cho khoa học được mô tả bao gồm (17 loài thằn lằn và 11 loài rắn), một số loài BS được các tác giả ghi nhận mới như: Ahaetulla rufusoculara Lam, Thu, Nguyen, Murphy & Nguyen, 2021 [96]; Cyrtodactylus chungi Ostrowski, Le, Ngo, Pham, Phung, Nguyen & Ziegler,2021 [149]; Cyrtodactylus ngati Le, Sitthivong, Tran, Grismer, Nguyen, Le, Ziegler & Luu, 2021 [100]; Pareas kuznetsovorum Poyarkov, Yushchenko & Nguyen, 2022 [162]; Xenopeltis intermedius Orlov, Snetkov, Ermakov, Nguyen & Ananjeva, 2022 [148]; Achalinus quangi Pham, Pham, Le, Ngo, Ong, Ziegler & Nguyen, 2023 [159]; Dixonius fulbrighti Luu, Grismer, Hoang, Murdoch & Grismer, 2023 [116]; Dixonius gialaiensis Luu, Nguyen, Le, Grismer, Ha, Sitthivong, Hoang & Grismer, 2023 [113]; Hemiphyllodactylus cattien Yushchenko, Grismer, Bragin, Dac & Poyarkov, 2023 [200]; Rhabdophis hmongorum Kane, Tapley, La & Nguyen, 2023 [90]; Dibamus deimontis Kliukin, Bragin, Van Nguyen, Le,Tran, Gorin & Poyarkov, 2024 [93]. Nghiên cứu về đặc điểm phân bố của các loài bò sát Nghiên cứu nổi bật về đa dạng, phân bố của các loài bò sát theo các khu vực địa lý tại Đông Dương trong những năm gần đây là của tác giả Bain & Nguyen (2004) và Bain & Hurley (2011), hai công trình của các tác giả này đưa ra các dẫn liệu về thành phần loài, phân bố và vùng địa lý sinh vật chính của các loài bò sát và lưỡng cư ở ba nước Đông Dương (Cam-pu-chia, Lào và Việt Nam) [34],[33].

Các tác giả đã phân chia Đông Dương thành 19 tiểu vùng khác nhau. Có thể kể đến 5 tiểu vùng có số các loài bò sát đa dạng nhất bao gồm: Tiểu vùng núi cao Tây Bắc NWU (vùng thượng du phía Tây sông Hồng, phía 10 Đông sông Cửu Long và Bắc sông Cả thuộc tỉnh Nghệ An-Việt Nam và tỉnh Xiêng Khoảng - Lào, tiểu vùng này cũng bao gồm khu vực Tây Bắc và phía Tây Bắc của Bắc Trung Bộ Việt Nam). Tổng diện tích khoảng 132,140 Km2, khu vực này được cho là đa dạng các loài bò sát nhất với 158 loài, trong đó có 12 loài là đặc hữu Đông Dương. VQGNEPL cũng nằm trong tiểu vùng này, do vậy có thể nhận định rằng khu vực này chứa đựng sự đa dạng cao về các loài bò sát.

Tiếp theo là tiểu vùng núi cao Đông Bắc NEU (vùng núi cao phía đông sông Hồng của Việt Nam, tương đương với vùng Đông Bắc của Việt Nam) với 147 các loài bò sát, trong đó có 14 loài đặc hữu Đông Dương. Tiểu vùng Trung Trường Sơn (vùng núi cao giữa sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị và sông Đà Rằng gần biên giới phía nam tỉnh Gia Lai, Việt Nam và các tỉnh giáp ranh của Xê Kông, phía đông sông Kông, Attapu, Saravan, và Sa Van Na Khệt, Lào và Rattanakiri của Cam-pu-chia. Tiểu vùng này bao gồm Cao nguyên Kon Tum ở Việt Nam và Lào, Cao nguyên Pleiku ở Việt Nam, Cao nguyên Ratanakiri và Dãy núi Virachey ở Cam-pu-chia, và Dãy núi Đồng Phu Viêng ở Lào) đứng thứ ba với 133 loài bò sát, trong đó có 34 loài đặc hữu Đông Dương. Xếp thứ tư về mức độ đa dạng các loài rắn là Tiểu vùng đất thấp Đông Bắc NEL (khu vực đất thấp Bắc Việt Nam kéo dài đến sông Thạch Hãn, Quảng Trị và khu vực đất thấp của Lào tại lưu vực của sông Hồng) với 136 loài bò sát, trong đó có 17 loài đặc hữu Đông Dương.

Xếp thứ năm về mức độ đa dạng loài là Tiểu vùng Bắc Trường Sơn NAN (khu vực núi cao của Việt Nam ở giữa sông Cả, Nghệ An và sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị và khu vực núi cao của tỉnh Xiêng Khoảng, Lào ở phía nam sông Cả, Viêng Chăn, Bolikhamxay, Khăm Muộn, Sa Van Na Khệt ở phía bắc sông Thạch Hãn) với 116 loài bò sát, trong đó tiểu vùng này có 13 loài đặc hữu của Đông Dương (Bain & Hurley, 2011) [33].