Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đa dạng loài đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư ở huyện đức cơ tỉnh gia lai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đa dạng loài đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư ở huyện đức cơ tỉnh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Lê Văn Đạo
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Trọng Đăng
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng loài, đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.5. Những đóng góp của luận văn
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai
• 2.1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam
• 2.1.2. Sơ lược nghiên cứu lưỡng cư ở tỉnh Gia Lai và huyện Đức Cơ
• 2.2. Khái quát điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Đức Cơ
• 2.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.2.1.2. Đơn vị hành chính
• 2.2.1.3. Địa hình
• 2.2.1.4. Hệ thống sông suối
• 2.2.1.5. Khí hậu
• 2.2.1.6. Tài nguyên sinh vật
• 2.2.1.6.1. Tài nguyên thực vật
• 2.2.1.6.2. Tài nguyên động vật
• 2.2.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 2.3. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3.3. Tư liệu nghiên cứu
• 2.3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.4.1. Khảo sát thực địa
• 2.3.4.2. Phân tích đặc điểm hình thái
• 2.3.4.3. Định tên khoa học các loài
• 2.3.4.4. Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu
• 2.3.4.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Thành phần loài lưỡng cư ở huyện Đức Cơ
• 3.1.1. Đa dạng thành phần loài
• 3.1.2. Các phát hiện mới
• 3.1.3. Cấu trúc các bậc phân loại ở huyện Đức Cơ
• 3.1.4. Các loài LC quý hiếm, đặc hữu
• 3.2. Đặc điểm hình thái nhận dạng các loài lưỡng cư ở huyện Đức Cơ
• 3.3. Đặc điểm phân bố
• 3.3.1. Theo địa điểm nghiên cứu
• 3.3.2. Theo sinh cảnh
• 3.4. So sánh tương đồng về thành phần loài lưỡng cư huyện Đức Cơ với các KBTTN và VQG khu vực lân cận
• 3.5. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn
• 3.5.1. Các nhân tố đe dọa đến khu hệ lưỡng cư ở Khu vực nghiên cứu
• 3.5.2. Các loài cần Ưu tiên bảo tồn
• 3.5.3. Các hoạt động Ưu tiên bảo tồn
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đa dạng loài lưỡng cư tại huyện Đức Cơ

Nghiên cứu đã xác định được đa dạng loài lưỡng cư tại huyện Đức Cơ với 22 loài thuộc 14 giống và 6 họ. Các loài này được phân bố rộng rãi trong các sinh cảnh khác nhau, từ rừng tự nhiên đến các khu vực nông nghiệp. Đặc biệt, nghiên cứu đã ghi nhận 2 loài mới cho khoa học, điều này cho thấy khu vực này vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khám phá. Theo báo cáo, các loài lưỡng cư ở đây không chỉ phong phú về số lượng mà còn đa dạng về hình thái, với nhiều đặc điểm nhận dạng riêng biệt. Việc ghi nhận này không chỉ góp phần vào việc hiểu biết về đa dạng sinh học tại khu vực Tây Nguyên mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho các nghiên cứu tiếp theo về lưỡng cư ở Việt Nam.

1.1. Đặc điểm phân bố

Phân bố của các loài lưỡng cư tại huyện Đức Cơ được phân tích theo địa điểm nghiên cứu và sinh cảnh. Kết quả cho thấy sự phân bố không đồng đều, với một số loài chỉ xuất hiện ở những khu vực nhất định. Các yếu tố như độ cao, độ ẩm và loại hình sinh cảnh có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố của các loài này. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các loài lưỡng cư thường tập trung ở những khu vực có độ che phủ rừng cao, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ sinh thái và sự tồn tại của các loài lưỡng cư. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng và các sinh cảnh tự nhiên để duy trì giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư tại đây.

II. Giá trị bảo tồn lưỡng cư

Giá trị bảo tồn của lưỡng cư tại huyện Đức Cơ không chỉ nằm ở sự phong phú về đa dạng loài mà còn ở vai trò sinh thái của chúng trong hệ sinh thái. Lưỡng cư là nhóm động vật nhạy cảm với biến đổi môi trường, do đó, sự hiện diện của chúng có thể được coi là chỉ thị cho tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nhiều loài lưỡng cư tại huyện Đức Cơ đang bị đe dọa bởi các yếu tố như mất môi trường sống, ô nhiễm và khai thác quá mức. Việc xác định các loài cần ưu tiên bảo tồn là rất cần thiết để bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực này. Các hoạt động bảo tồn cần được triển khai đồng bộ, bao gồm việc bảo vệ các khu vực sinh sống của lưỡng cư và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của chúng.

2.1. Các nhân tố đe dọa

Các nhân tố đe dọa đến khu hệ lưỡng cư tại huyện Đức Cơ bao gồm mất rừng, ô nhiễm nguồn nước và biến đổi khí hậu. Mất rừng do khai thác gỗ và chuyển đổi đất nông nghiệp đã làm giảm đáng kể diện tích sinh sống của các loài lưỡng cư. Ô nhiễm nguồn nước từ hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của các loài này. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo tồn lưỡng cư không chỉ là bảo vệ các loài động vật mà còn là bảo vệ môi trường sống của chúng. Do đó, cần có các biện pháp quản lý bền vững để giảm thiểu các tác động tiêu cực từ con người đến khu hệ lưỡng cư.

III. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin quan trọng về đa dạng loài lưỡng cư tại huyện Đức Cơ mà còn có ý nghĩa lớn trong việc xây dựng các chính sách bảo tồn. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các hoạt động quy hoạch bảo tồn và sử dụng bền vững tài nguyên sinh vật. Việc xác định các loài lưỡng cư có giá trị kinh tế cao cũng mở ra cơ hội cho việc phát triển kinh tế địa phương thông qua việc nuôi trồng và bảo tồn các loài này. Hơn nữa, nghiên cứu còn góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học và các loài lưỡng cư trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

3.1. Đóng góp cho nghiên cứu sinh học

Luận văn đã đóng góp vào kho tàng tri thức về lưỡng cư ở Việt Nam, đặc biệt là khu vực Tây Nguyên. Việc ghi nhận các loài mới và bổ sung thông tin về đặc điểm hình thái của chúng sẽ là tài liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Hơn nữa, nghiên cứu cũng mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học tại các khu vực khác, từ đó góp phần vào việc bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên sinh vật tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được ghi nhận là một trong 16 quốc gia có đa dạng sinh học cao trên thế giới, với số lượng loài lưỡng cư (LC) liên tục tăng qua các thập niên. Từ 82 loài năm 1996, đến tháng 8 năm 2021, số loài LC ở Việt Nam đã đạt khoảng 298 loài theo thống kê của Frost (2021). Lưỡng cư là nhóm động vật đặc biệt, có vai trò quan trọng trong chu trình sinh thái và là chỉ thị sinh học nhạy cảm với biến đổi môi trường. Tuy nhiên, khu hệ LC Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do mất và suy thoái sinh cảnh, khai thác quá mức, ô nhiễm và bệnh dịch. Gia Lai, tỉnh miền núi Tây Nguyên, có diện tích rừng tự nhiên khoảng 664.876 ha với tỷ lệ che phủ 46,1%, là nơi trú ngụ của nhiều loài động vật hoang dã, trong đó có lưỡng cư. Các nghiên cứu về LC ở Gia Lai chủ yếu tập trung ở phía Đông Bắc, trong khi huyện Đức Cơ, nằm phía Tây tỉnh, chưa được nghiên cứu đầy đủ về khu hệ LC.

Nghiên cứu này nhằm đánh giá đa dạng loài, đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai, trong giai đoạn từ tháng 12/2020 đến tháng 7/2021. Mục tiêu cụ thể gồm: đánh giá thành phần loài LC, phân tích đặc điểm phân bố theo địa điểm, sinh cảnh và độ cao, so sánh thành phần loài với các khu bảo tồn lân cận, đồng thời đánh giá giá trị bảo tồn và các nhân tố đe dọa. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và quy hoạch sử dụng bền vững tài nguyên sinh vật tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái về đa dạng sinh học và phân bố loài, bao gồm:

• Lý thuyết đa dạng sinh học: Đánh giá sự phong phú và đa dạng loài dựa trên các chỉ số Margalef (phong phú), Shannon-Weaver (đa dạng) và Simpson (ưu thế), giúp mô tả cấu trúc quần xã LC trong khu vực nghiên cứu.
• Mô hình phân bố sinh vật theo sinh cảnh và độ cao: Phân tích sự phân bố loài LC theo các sinh cảnh khác nhau (rừng thường xanh, rừng trồng, đất canh tác) và theo đai độ cao (từ 147 m đến 446 m), nhằm xác định các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phân bố.
• Lý thuyết bảo tồn sinh học: Đánh giá giá trị bảo tồn dựa trên tiêu chí quý hiếm, đặc hữu và mức độ đe dọa của các loài theo các văn bản pháp luật như Nghị định 160/2013/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2021) và Công ước CITES (2019).

Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng loài, thành phần loài, sinh cảnh, đặc điểm hình thái, giá trị bảo tồn, và nhân tố đe dọa.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Tổng hợp 93 mẫu vật lưỡng cư thu thập qua 4 đợt khảo sát thực địa tại 5 xã/thị trấn của huyện Đức Cơ, kết hợp 105 bức ảnh và 15 phiếu phỏng vấn người dân địa phương. Mẫu vật được lưu giữ tại Trường Đại học Quy Nhơn và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Thiết lập các tuyến khảo sát dài 1-1,5 km dọc theo suối và các sinh cảnh khác nhau, thu thập mẫu vật chủ yếu bằng tay vào ban đêm (18-24 giờ) và ban ngày đối với một số loài. Xử lý mẫu vật bằng phương pháp gây mê, cố định và bảo quản trong cồn 70-95%.
• Phân tích đặc điểm hình thái: Đo đạc 23 chỉ tiêu hình thái cơ bản bằng thước kẹp điện tử với sai số 0,1 mm, phục vụ cho việc định danh loài theo tài liệu chuyên ngành.
• Định tên khoa học: Dựa trên các tài liệu phân loại uy tín và cập nhật mới nhất của Frost (2021), Nguyen và cộng sự (2009), kết hợp phân tích hình thái và sinh học phân tử.
• Đánh giá bảo tồn: So sánh với các danh mục loài nguy cấp, quý hiếm theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP, Sách Đỏ Việt Nam, IUCN và CITES.
• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm MS-Excel và PAST Statistics để tính toán các chỉ số đa dạng, hệ số tương đồng Sorensen-Dice giữa các khu vực khảo sát và so sánh với các khu bảo tồn lân cận. Hệ số tương đồng được tính với 1000 lần lặp lại để đảm bảo độ tin cậy.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 12/2020 đến tháng 7/2021, với tổng cộng 27 ngày khảo sát thực địa tại 10 điểm thuộc 5 xã/thị trấn của huyện Đức Cơ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài: Ghi nhận 22 loài lưỡng cư thuộc 14 giống, 6 họ, 2 bộ (Anura và Gymnophiona) tại huyện Đức Cơ. Bộ Anura chiếm ưu thế với 21 loài (95,4%), bộ Gymnophiona có 1 loài đặc hữu Việt Nam (Ichthyophis nguyenorum). So với các khu bảo tồn lân cận, huyện Đức Cơ bổ sung 1 giống và 2 loài mới cho tỉnh Gia Lai, trong đó có 2 loài mới phát hiện cho khoa học từ năm 2012.

2. Phân bố theo sinh cảnh và độ cao: Loài LC phân bố đa dạng trong các sinh cảnh như rừng thường xanh, rừng trồng, nương rẫy và đất canh tác. Độ cao khảo sát từ 147 m đến 446 m, với sự phân bố loài khác nhau theo từng đai độ cao. Ví dụ, một số loài như Duttaphrynus melanostictus và Kaloula pulchra phổ biến ở nhiều sinh cảnh, trong khi các loài đặc hữu và quý hiếm tập trung chủ yếu ở rừng thường xanh ít bị tác động.

3. Chỉ số đa dạng sinh học: Chỉ số Margalef (d) và Shannon-Weaver (H’) cho thấy mức độ phong phú và đa dạng loài ở mức trung bình đến cao, phản ánh môi trường sinh thái tương đối ổn định. Chỉ số Simpson (1-D) cho thấy không có loài nào chiếm ưu thế tuyệt đối, góp phần duy trì cân bằng quần xã.

4. Giá trị bảo tồn và nhân tố đe dọa: Không ghi nhận loài LC nào nằm trong danh sách nguy cấp theo các văn bản pháp luật hiện hành, tuy nhiên loài Ichthyophis nguyenorum là loài đặc hữu có giá trị bảo tồn cao. Các nhân tố đe dọa chính gồm mất rừng, khai thác quá mức, ô nhiễm nguồn nước và săn bắt trái phép, ảnh hưởng đến sự đa dạng và phân bố loài.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu lần đầu tiên cung cấp danh mục chi tiết về thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ, góp phần làm phong phú thêm dữ liệu đa dạng sinh học của tỉnh Gia Lai. Sự đa dạng loài tương đối cao phản ánh điều kiện sinh thái thuận lợi, tuy nhiên sự phân bố không đồng đều theo sinh cảnh và độ cao cho thấy tác động của các yếu tố môi trường và hoạt động con người. So sánh với các khu bảo tồn lân cận như Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh và Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, huyện Đức Cơ có mức độ tương đồng thành phần loài khoảng 60-70%, cho thấy khu vực này có tiềm năng bảo tồn quan trọng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố số loài theo sinh cảnh và độ cao, bảng so sánh chỉ số đa dạng giữa các khu vực, cũng như sơ đồ hệ số tương đồng Sorensen-Dice giữa huyện Đức Cơ và các khu bảo tồn lân cận. Những phát hiện về loài đặc hữu và loài mới phát hiện cho khoa học nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sống tự nhiên tại đây.

Các nhân tố đe dọa được xác định phù hợp với các nghiên cứu trước về suy giảm đa dạng sinh học do mất rừng và khai thác quá mức. Việc không ghi nhận loài nguy cấp có thể do phạm vi khảo sát còn hạn chế hoặc sự suy giảm số lượng loài quý hiếm đã xảy ra. Do đó, cần có các biện pháp bảo tồn kịp thời để duy trì và phát triển khu hệ LC.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phục hồi sinh cảnh: Thực hiện các chương trình trồng rừng, tái sinh rừng tự nhiên tại các khu vực rừng thường xanh bị tác động, nhằm nâng cao tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên từ mức hiện tại 45,17%. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng và chính quyền địa phương, trong vòng 3 năm tới.

2. Xây dựng khu bảo tồn lưỡng cư tại huyện Đức Cơ: Thiết lập khu bảo tồn thiên nhiên chuyên biệt cho các loài LC đặc hữu và quý hiếm, nhằm bảo vệ môi trường sống và duy trì đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện: 5 năm, phối hợp với Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật.

3. Giám sát và kiểm soát khai thác, săn bắt trái phép: Tăng cường công tác tuyên truyền, kiểm tra và xử lý vi phạm liên quan đến săn bắt và khai thác lưỡng cư, bảo vệ các loài có giá trị kinh tế và bảo tồn. Chủ thể: Công an môi trường, chính quyền địa phương, trong vòng 1-2 năm.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển nhân nuôi sinh sản: Tổ chức các chương trình giáo dục môi trường, hướng dẫn kỹ thuật nhân nuôi sinh sản các loài LC có giá trị kinh tế nhằm giảm áp lực khai thác tự nhiên và tăng thu nhập cho người dân. Thời gian: 2 năm, do các tổ chức phi chính phủ và cơ sở nghiên cứu thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách bảo tồn: Sử dụng dữ liệu khoa học để xây dựng kế hoạch bảo tồn đa dạng sinh học, quy hoạch sử dụng đất và phát triển bền vững tài nguyên sinh vật tại huyện Đức Cơ và tỉnh Gia Lai.

2. Các nhà nghiên cứu sinh học và bảo tồn: Tham khảo danh mục loài, đặc điểm phân bố và phương pháp khảo sát để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học và sinh thái học lưỡng cư.

3. Cơ sở đào tạo và giảng dạy: Sử dụng bộ mẫu vật và dữ liệu hình thái làm tài liệu giảng dạy, thực hành cho sinh viên ngành sinh học, động vật học và bảo tồn thiên nhiên.

4. Người dân địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Áp dụng kiến thức về giá trị bảo tồn và nhân nuôi sinh sản để phát triển các mô hình sinh kế bền vững, giảm tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu về lưỡng cư ở huyện Đức Cơ lại quan trọng?
   Lưỡng cư là chỉ thị sinh học nhạy cảm với biến đổi môi trường, nghiên cứu giúp đánh giá sức khỏe hệ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực còn ít được khảo sát này.

2. Phương pháp khảo sát lưỡng cư được thực hiện như thế nào?
   Khảo sát thực địa qua các tuyến dài 1-1,5 km, thu thập mẫu vật bằng tay vào ban đêm và ban ngày, kết hợp đo đạc hình thái và phỏng vấn người dân địa phương để thu thập dữ liệu toàn diện.

3. Có bao nhiêu loài lưỡng cư được ghi nhận ở huyện Đức Cơ?
   Nghiên cứu ghi nhận 22 loài thuộc 14 giống, 6 họ, trong đó có 2 loài mới phát hiện cho khoa học và 1 loài đặc hữu Việt Nam.

4. Những nhân tố nào đang đe dọa khu hệ lưỡng cư tại đây?
   Mất rừng, khai thác quá mức, ô nhiễm nguồn nước và săn bắt trái phép là các nhân tố chính ảnh hưởng đến sự đa dạng và phân bố của lưỡng cư.

5. Làm thế nào để bảo tồn hiệu quả các loài lưỡng cư ở huyện Đức Cơ?
   Cần kết hợp bảo vệ và phục hồi sinh cảnh, xây dựng khu bảo tồn chuyên biệt, kiểm soát khai thác, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển nhân nuôi sinh sản các loài có giá trị kinh tế.

Kết luận

• Đã xác định được 22 loài lưỡng cư thuộc 14 giống, 6 họ, 2 bộ tại huyện Đức Cơ, trong đó có 2 loài mới phát hiện cho khoa học và 1 loài đặc hữu Việt Nam.
• Phân bố loài đa dạng theo sinh cảnh và độ cao, với chỉ số đa dạng sinh học ở mức trung bình đến cao, phản ánh môi trường sinh thái tương đối ổn định.
• Không ghi nhận loài lưỡng cư nguy cấp theo các danh mục hiện hành, nhưng các nhân tố đe dọa như mất rừng và khai thác quá mức đang ảnh hưởng tiêu cực đến khu hệ.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn và quy hoạch sử dụng bền vững tài nguyên sinh vật tại huyện Đức Cơ.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ sinh cảnh, xây dựng khu bảo tồn, kiểm soát khai thác và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm duy trì và phát triển đa dạng sinh học lưỡng cư trong 3-5 năm tới.

Luận văn khuyến khích các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương phối hợp thực hiện các biện pháp bảo tồn hiệu quả, đồng thời mở rộng nghiên cứu để cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học liên tục.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. Những đóng góp của luận văn. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Sơ lƣợc tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai.

Sơ lƣợc tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam. Sơ lƣợc nghiên cứu lƣỡng cƣ ở tỉnh Gia Lai và huyện Đức Cơ. Khái quát điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Đức Cơ. Điều kiện tự nhiên.

Đặc điểm kinh tế - xã hội. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Tƣ liệu nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Khảo sát thực địa. Phân tích đặc điểm hình thái.

Định tên khoa học các loài. Đánh giá tình trạng bảo tồn và tính đặc hữu. Phƣơng pháp xử lý số liệu. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN.

Thành phần loài lƣỡng cƣ ở huyện Đức Cơ. Đa dạng thành phần loài. Các phát hiện mới. Cấu trúc các bậc phân loại ở huyện Đức Cơ.

Các loài LC quý hiếm, đặc hữu. Đặc điểm hình thái nhận dạng các loài lƣỡng cƣ ở huyện Đức Cơ. Đặc điểm phân bố. Theo địa điểm nghiên cứu.

Theo sinh cảnh. So sánh tƣơng đồng về thành phần loài lƣỡng cƣ huyện Đức Cơ với các KBTTN và VQG khu vực lân cận. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn. Các nhân tố đe dọa đến khu hệ lƣỡng cƣ ở Khu vực nghiên cứu.

Các loài cần ƣu tiên bảo tồn. Các hoạt động ƣu tiên bảo tồn. 58 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 60 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Error! Bookmark not defined. e v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora Cs. : Cộng sự EN: Ếch nhái IUCN: International Union for Conservation of Nature LC: Lƣỡng cƣ LCBS: Lƣỡng cƣ, Bò sát VQG: Vƣờn quốc gia ĐDSH: Đa dạng sinh học KBTTN: Khu bảo tồn thiên nhiên KVNC: Khu vực nghiên cứu PL: Phụ Lục QNU: Mã mẫu vật đƣợc lƣu giữ tại trƣờng Đại học Quy Nhơn e vi DANH MỤC C C BẢNG Bảng 2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Các chỉ tiêu hình thái (đơn vị đo mm). Danh sách thành phần loài lƣỡng cƣ ghi nhận ở huyện Đức Cơ. Các loài mới phát hiện cho khoa học từ năm 2012 đƣợc ghi nhận tại huyện Đức Cơ. Cấu trúc thành phần loài LC huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai.

Sự phân bố các loài LC theo các xã, thị trấn ở huyện Đức Cơ. Mức độ tƣơng đồng về thành phần loài LC giữa các xã ở huyện Đức Cơ. Sự phân bố các loài LC theo độ cao ở huyện Đức Cơ. Sự phân bố các loài LC theo sinh cảnh ở huyện Đức Cơ.

So sánh chỉ số đa dạng loài LC ở huyện Đức Cơ với các khu vực lân cận. So sánh mức độ tƣơng đồng thành phần loài LC huyện Đức Cơ với các VQG và KBTTN lân cận. Các loài LC bị săn bắt mạnh ở huyện Đức Cơ. 57 e vii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.

Sự đa dạng của khu hệ LC Việt Nam qua các thời kỳ (1996-2021). Bản đồ các điểm khảo sát của Huyện Đức Cơ. Sơ đồ đo ếch nhái không đuôi. Đa dạng giống, loài trong các họ LC ở KVNC.

Số lƣợng loài LC theo địa điểm nghiên cứu. Phân tích tập họp nhóm về sự tƣơng đồng thành phần loài LC giữa các địa điểm trong huyện Đức Cơ. Số loài và họ LC phân bố theo độ cao ở huyện Đức Cơ. Số loài LC phân bố theo sinh cảnh.

Mức độ tƣơng đồng thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ với các khu vực lân cận khác. Diễn biến diện tích rừng huyện Đức Cơ từ năm 2011 - 2021. Lý do chọn đề tài Việt Nam đƣợc ghi nhận là một trong 16 quốc gia có độ đa dạng sinh học cao trên thế giới [27]. Riêng về lƣỡng cƣ (LC) số lƣợng loài đƣợc ghi nhận ở Việt Nam liên tục tăng lên trong những thập niên gần đây: từ 82 loài năm 1996 [7] tăng lên 162 loài năm 2005 [8] và trong cuốn danh lục gần đây nhất của Nguyen và cs.

Theo số liệu thống kê của Frost (2021) số loài LC của Việt Nam đến tháng 8 năm 2021 khoảng 298 loài [30], điều này chứng tỏ khu hệ LC Việt Nam vẫn cần tiếp tục đƣợc khám phá. Lƣỡng cƣ là nhóm động vật đặc biệt, là động vật có xƣơng sống đầu tiên trên cạn, cùng với sự phát triển cá thể xảy ra ở trên hai môi trƣờng, cũng nhƣ là loài động vật phát triển cùng với sự biến thái, chúng chiếm một vị trí quan trọng trong vòng trao đổi chất và năng lƣợng trong các quần xã nhiệt đới. Hơn nữa LC cũng là nhóm động vật rất nhạy cảm với mọi sự thay đổi dù là nhỏ nhất của các sinh cảnh, vì vậy chúng trở thành những chỉ thị sinh học hiếm có cho trạng thái của hệ sinh thái. Tuy nhiên, khu hệ LC của Việt Nam đang đứng trƣớc nguy cơ suy giảm rất nghiêm trọng do: mất và suy thoái sinh cảnh sống, khai thác quá mức phục vụ nhu cầu con ngƣời, ô nhiễm nguồn nƣớc và bệnh dịch do nấm gây ra.

Trong đó mất rừng là lý do đáng lo ngại nhất. Gia Lai là tỉnh miền núi nằm ở khu vực phía Bắc của vùng Tây Nguyên, miền Trung Việt Nam. Tỉnh có tổng diện tích rừng 719.478 ha, trong đó rừng tự nhiên 664.876 ha tỉ lệ che phủ của rừng đạt khoảng 46,1%, chất lƣợng rừng ở đây còn tốt, là nơi tru ngụ của các loài động vật hoang dã trong đó có lƣỡng cƣ [29]. Tuy nhiên các nghiên cứu về LC trƣớc đây chủ yếu tập trung vào phía Đông Bắc của tỉnh, nơi có sự hiện diện của Vƣờn Quốc Gia (VQG) Kon Ka Kinh với 44 loài [4], Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Kon Chƣ Răng e 2 với 35 loài [14] và Hành lang kết nối VQG Kon Ka Kinh và KBTTN Kon Chƣ Răng với 38 loài [10].

Các khu vực còn lại của tỉnh rất ít đƣợc quan tâm nghiên cứu. Đức Cơ là huyện phía Tây của tỉnh Gia Lai những nghiên cứu về LC của huyện còn rất hạn chế, cho đến nay chƣa ghi nhận công trình nghiên cứu nào về LC. Nghiên cứu này tập trung đánh giá mức độ đa dạng về thành phần loài của khu hệ LC ở huyện Đức Cơ một khu vực còn ít đƣợc biết đến về mặt đa dạng sinh học (ĐDSH) hơn nữa khu vực nghiên cứu cũng là vùng giáp ranh với huyện Ôza Đao, tỉnh Ratanakiri, Vƣơng Quốc Campuchia, nên kết quả nghiên cứu hứa hẹn có những ghi nhận mới về thành phần loài đồng thời bƣớc đầu cung cấp những dẫn liệu về LC cho khu vực nghiên cứu. Từ những lý do trên chúng tôi đã chọn đề tài: “Nghiên cứu đa dạng loài, đặc điểm phân bố và giá trị bảo tồn của khu hệ lưỡng cư ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai”.

Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá sự đa dạng về thành phần loài ở huyện Đức Cơ. - Phân tích đặc điểm phân bố của LC ở huyện Đức Cơ và so sánh thành phần loài của khu vực nghiên cứu với các khu bảo tồn thiên nhiên lân cận. - Đánh giá giá trị bảo tồn và các nhân tố đe dọa đến các loài LC ở khu vực nghiên cứu (KVNC). Nội dung nghiên cứu - Xác định sự đa dạng về thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ.

- Đặc điểm phân bố của LC ở huyện Đức Cơ theo địa điểm nghiên cứu, sinh cảnh và đai độ cao. - Đánh giá mức độ tƣơng đồng thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai với các VQG và KBTTN ở khu vực lân cận. - Đánh giá giá trị bảo tồn của các loài LC khu vực nghiên cứu dựa trên e 3 tính quý hiếm, đặc hữu và các loài bị đe dọa ghi nhận ở khu vực nghiên cứu. - Xác định các nhân tố đe dọa đến các loài LC ở khu vực nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp những dẫn liệu khoa học về thành phần loài, sự phân bố và thông tin về hiện trạng của các loài LC của huyện Đức Cơ. - Là cơ sở khoa học quan trọng giúp cho công tác quy hoạch bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên LC nói riêng và động vật nói chung ở huyện Đức Cơ. - Cung cấp bộ mẫu vật LC ở huyện Đức Cơ sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy về Động vật học ở trƣờng Đại học Quy Nhơn. - Xác định một số loài LC có giá trị kinh tế cao là đối tƣợng nhân nuôi sinh sản đáp ứng nhu cầu của thị trƣờng và tăng thu nhập cho ngƣời dân địa phƣơng.

Những đóng góp của luận văn - Đã lập đƣợc danh sách 22 loài LC thuộc 14 giống, 6 họ, 2 bộ cho huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. - Ghi nhận bổ sung 2 loài, 1 giống cho huyện Đức Cơ. - Bổ sung dẫn liệu về đặc điểm hình thái của 22 loài LC ở KVNC. - Đánh giá đặc điểm phân bố theo địa điểm nghiên cứu, độ cao và sinh cảnh.

- So sánh mức độ tƣơng đồng về thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ với các Vƣờn Quốc Gia và Khu bảo tồn thiên nhiên ở khu vực lân cận. - Đánh giá giá trị bảo tồn trên cơ sở xác định các loài quý hiếm, đặc hữu. Xác định các nhân tố đe dọa đến thành phần loài LC ở huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai làm cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch bảo tồn ĐDSH của huyện. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.

Sơ lƣợc tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam và tỉnh Gia Lai 1. Sơ lƣợc tình hình nghiên cứu về LC ở Việt Nam Theo Nguyễn Văn Sáng và cs. - Thời kỳ trƣớc năm 1954 Nghiên cứu về LCBS ở Việt Nam lâu đời nhất phải kể đến cuốn “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh (1623?-1713), trong đó đã liệt kê các vị thuốc làm từ 16 loài LCBS [9]. Các công trình nghiên cứu về LC ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX đều do những nhà khoa học nƣớc ngoài thực hiện.