Luận văn thạc sĩ khoa học môi trường nghiên cứu đa dạng hệ thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên bát xát tỉnh lào cai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu môi trường nghiên cứu đa dạng hệ thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên bát xát tỉnh lào cai, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp

• Tác giả: Nguyễn Hưng Thịnh
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Ngọc Khắc
• Trường học: Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng hệ thực vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát, Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ
• 1.1. Quan điểm nhận thức về đa dạng sinh học
• 1.2. Một số công trình nghiên cứu đa dạng hệ thực vật trên thế giới
• 1.3. Một số công trình nghiên cứu đa dạng hệ thực vật ở Việt Nam
• 1.4. Một số công trình nghiên cứu đa dạng hệ thực vật tại Khu BTTN Bát Xát
• 1.5. Tổng quan về khu vực nghiên cứu - Khu Bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Danh lục các loài thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 3.2. Đa dạng hệ thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 3.2.1. Đa dạng về mức độ ngành
• 3.2.2. Đa dạng ở mức độ họ
• 3.2.3. Đa dạng ở mức độ chi
• 3.2.4. Đa dạng về dạng sống của thực vật
• 3.2.5. Đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật
• 3.2.6. Đa dạng về giá trị sử dụng
• 3.2.7. Đa dạng về nguồn gen nguy cấp, quý, hiếm
• 3.3. Nguyên nhân gây suy giảm và đề xuất một số giải pháp bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật tại Khu BTTN Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 3.3.1. Nguyên nhân gây suy giảm nguồn tài nguyên thực vật
• 3.3.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về đa dạng hệ thực vật

Đa dạng hệ thực vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát, Lào Cai là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu sinh học. Khu vực này được biết đến với sự phong phú về các loài thực vật, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, đa dạng hệ thực vật không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn có giá trị kinh tế và văn hóa. Theo các nghiên cứu trước đây, sự đa dạng này có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau như mức độ ngành, họ, và chi. Việc phân loại này giúp xác định được các loài thực vật đặc hữu và quý hiếm, từ đó có những biện pháp bảo tồn hiệu quả. Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của tỉnh Lào Cai, nơi có nhiều loài thực vật quý hiếm cần được bảo vệ.

1.1. Đánh giá đa dạng sinh học

Đánh giá đa dạng sinh học tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát cho thấy sự phong phú về các loài thực vật. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khu vực này có nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài có giá trị sử dụng cao. Việc đánh giá này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về thành phần thực vật mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Các chỉ số đa dạng sinh học được sử dụng để đo lường mức độ phong phú và sự phân bố của các loài thực vật trong khu vực. Kết quả cho thấy, khu vực này có sự phân bố đa dạng về các loài thực vật, từ cây gỗ lớn đến các loài thảo mộc nhỏ, tạo nên một hệ sinh thái phong phú và đa dạng.

1.2. Nguyên nhân suy giảm đa dạng thực vật

Nguyên nhân gây suy giảm đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát chủ yếu do tác động của con người và biến đổi khí hậu. Việc khai thác rừng bừa bãi, ô nhiễm môi trường và sự thay đổi khí hậu đã làm giảm số lượng và sự phong phú của các loài thực vật. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Để bảo tồn nguồn tài nguyên thực vật, cần có những biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên cũng là một yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học tại khu vực này.

II. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu được áp dụng trong luận văn này bao gồm các phương pháp điều tra thực địa, thu thập mẫu và phân tích số liệu. Việc điều tra thực địa giúp xác định được các loài thực vật có mặt tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát. Các mẫu thực vật được thu thập sẽ được phân loại và xác định danh tính theo các tiêu chí phân loại hiện hành. Phân tích số liệu sẽ được thực hiện để đánh giá đa dạng hệ thực vật và xác định các chỉ số đa dạng sinh học. Phương pháp này không chỉ giúp thu thập thông tin chính xác về các loài thực vật mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo. Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thực vật tại khu vực này.

2.1. Điều tra thực địa

Điều tra thực địa là bước đầu tiên trong nghiên cứu đa dạng hệ thực vật. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều vị trí khác nhau trong Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát để thu thập thông tin về sự phân bố của các loài thực vật. Việc ghi chép lại các thông tin về môi trường sống, điều kiện khí hậu và các yếu tố địa lý cũng được thực hiện để phục vụ cho việc phân tích sau này. Kết quả điều tra thực địa cho thấy sự phong phú về các loài thực vật, từ đó tạo cơ sở cho việc đánh giá đa dạng sinh học tại khu vực này.

2.2. Phân tích số liệu

Phân tích số liệu là một phần quan trọng trong nghiên cứu đa dạng hệ thực vật. Các số liệu thu thập được từ điều tra thực địa sẽ được xử lý và phân tích để đánh giá mức độ đa dạng sinh học. Các chỉ số như chỉ số Shannon, Simpson sẽ được sử dụng để đo lường sự phong phú và đồng đều của các loài thực vật. Kết quả phân tích sẽ giúp xác định được các loài thực vật chủ yếu, cũng như các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Từ đó, các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững sẽ được đề xuất nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thực vật tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới với hệ sinh thái rừng phong phú và đa dạng, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp oxy, tài nguyên lâm sản, bảo vệ môi trường và lưu giữ nguồn gen sinh vật. Tuy nhiên, diện tích rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng do tác động của con người, dẫn đến nguy cơ mất đa dạng sinh học và suy thoái hệ sinh thái. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu đa dạng hệ thực vật tại các khu bảo tồn thiên nhiên trở nên cấp thiết nhằm bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.

Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Bát Xát, tỉnh Lào Cai, với diện tích 18.637 ha, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao của tỉnh. Nghiên cứu này tập trung điều tra, đánh giá đa dạng hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vực này, bổ sung danh lục loài, phân tích đa dạng phân loại, dạng sống, yếu tố địa lý thực vật và giá trị sử dụng, đồng thời xác định nguyên nhân suy giảm và đề xuất giải pháp bảo tồn. Thời gian nghiên cứu chủ yếu từ năm 2016 đến 2018, với phạm vi nghiên cứu bao gồm 5 xã thuộc huyện Bát Xát.

Kết quả nghiên cứu không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn tài nguyên thực vật tại Khu BTTN Bát Xát mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và các cơ quan chức năng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học trong phát triển bền vững. Theo ước tính, hệ thực vật tại đây chiếm khoảng 9,17% tổng số loài thực vật bậc cao của Việt Nam, thể hiện vai trò nổi bật của khu vực trong bảo tồn đa dạng sinh học quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về đa dạng sinh học, đặc biệt là khái niệm đa dạng sinh học theo Công ước Đa dạng sinh học (1992), bao gồm đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Lý thuyết phân loại thực vật được áp dụng theo hệ thống Brummitt (1992) và các tài liệu chuyên khảo về thực vật Việt Nam. Phân loại dạng sống thực vật dựa trên hệ thống Raunkiaer (1934) với chỉnh sửa của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007), phân chia thành 5 nhóm chính: cây chồi trên (Phanerophytes), cây chồi sát đất (Chamaephytes), cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes), cây chồi ẩn (Cryptophytes) và cây một năm (Therophytes).

Ngoài ra, nghiên cứu áp dụng phân tích các yếu tố địa lý thực vật để hiểu rõ sự phân bố và nguồn gốc của các taxon trong hệ thực vật, dựa trên phân loại yếu tố địa lý của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007). Phân tích giá trị sử dụng và tình trạng bảo tồn của các loài dựa trên các tài liệu chuyên khảo và quy định pháp luật hiện hành như Sách Đỏ Việt Nam (2007) và các nghị định của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm mẫu vật thực vật thu thập trực tiếp tại hiện trường và các tài liệu kế thừa từ các nghiên cứu trước. Tổng cộng 522 tiêu bản thuộc 175 số hiệu được thu thập qua 8 tuyến điều tra với tổng chiều dài gần 20 km, trải rộng trên các hệ sinh thái và dạng địa hình khác nhau trong Khu BTTN Bát Xát.

Phương pháp chọn mẫu là điều tra theo tuyến, mở rộng theo kiểu xương cá để đảm bảo bao phủ đa dạng các trạng thái rừng và địa hình. Mỗi loài được thu từ 3-6 tiêu bản, kèm theo ảnh chụp và thông tin địa điểm, độ cao xuất hiện. Việc xác định tên loài được thực hiện bằng so sánh tiêu bản với các bộ sưu tập trong nước và quốc tế, kết hợp ý kiến chuyên gia.

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm Excel để thống kê số lượng họ, chi, loài, tính tỷ lệ phần trăm, các chỉ số đa dạng (chỉ số họ, chỉ số chi, chỉ số chi/họ), so sánh với các khu vực nghiên cứu khác. Phương pháp phỏng vấn nhanh có sự tham gia của cộng đồng (PRA) được áp dụng để xác định các nguy cơ suy giảm và thu thập ý kiến đề xuất giải pháp bảo tồn, với 42 người tham gia phỏng vấn đại diện các dân tộc và cán bộ quản lý.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2016 đến 2018, bao gồm giai đoạn thu thập mẫu, xử lý tiêu bản, phân tích dữ liệu và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Danh lục thực vật phong phú: Khu BTTN Bát Xát ghi nhận 972 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 562 chi và 159 họ, trải rộng trên 6 ngành thực vật. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 877 loài (90,22%), tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) với 77 loài (7,92%). So với tổng số loài thực vật Việt Nam, khu vực chiếm khoảng 9,17%, thể hiện sự đa dạng cao trên diện tích chỉ chiếm 0,11% diện tích rừng cả nước.

2. Cấu trúc phân loại đa dạng: 10 họ đa dạng nhất chiếm 32,09% tổng số loài, trong đó họ Lan (Orchidaceae) có 64 loài, họ Cà phê (Rubiaceae) 35 loài, họ Cói (Cyperaceae) 32 loài. 11 chi đa dạng nhất chiếm 11% tổng số loài, với chi Ficus (Moraceae) có 16 loài, chi Carex (Cyperaceae) 14 loài.

3. Đa dạng dạng sống: Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes) chiếm ưu thế với 80,87% số loài, trong đó nhóm cây chồi lùn (Nano-phanerophytes) chiếm tỷ lệ cao nhất 26,61% trong nhóm này. Các nhóm cây chồi nửa ẩn, chồi ẩn và cây một năm chiếm tỷ lệ thấp hơn, lần lượt 6,76%, 4,99% và 4,57%.

4. Yếu tố địa lý thực vật: Yếu tố nhiệt đới chiếm 88,05% tổng số loài, trong đó yếu tố nhiệt đới châu Á chiếm 64,76%, yếu tố đặc hữu chiếm 14,76%. Yếu tố ôn đới chiếm 10,71%, yếu tố toàn cầu và cây trồng chiếm tỷ lệ rất nhỏ.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng phong phú của hệ thực vật tại Khu BTTN Bát Xát phản ánh điều kiện tự nhiên đa dạng với địa hình phức tạp, độ cao từ 700 đến trên 3.000 m, khí hậu cận nhiệt đới đến ôn đới. Tỷ lệ loài thuộc ngành Ngọc lan vượt trội phù hợp với xu hướng chung của hệ thực vật Việt Nam và các khu bảo tồn khác như Vườn quốc gia Hoàng Liên, Cúc Phương.

Chỉ số đa dạng họ (6,11) và chi (1,72) tuy thấp hơn so với các khu vực nghiên cứu lớn hơn nhưng vẫn thể hiện sự phong phú đáng kể, phù hợp với diện tích và điều kiện nghiên cứu. Phổ dạng sống ưu thế của nhóm cây chồi trên, đặc biệt nhóm chồi lùn và chồi nhỏ, phản ánh sự thích nghi với điều kiện núi cao, địa hình dốc và khí hậu lạnh.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận, Khu BTTN Bát Xát có số loài trên đơn vị diện tích cao hơn Vườn quốc gia Hoàng Liên và Khu BTTN Hoàng Liên – Văn Bàn, chỉ thấp hơn Vườn quốc gia Cúc Phương, cho thấy tiềm năng đa dạng sinh học lớn. Sự xuất hiện của các loài thực vật cổ như Psilotum nudum và các chi Magnolia, Rhododendron cũng làm nổi bật giá trị bảo tồn của khu vực.

Tuy nhiên, các chỉ số dạng sống và thành phần loài cũng cho thấy tác động của con người và sự suy giảm chất lượng rừng, đặc biệt là nhóm cây chồi lớn và nhỡ có tỷ lệ thấp, cảnh báo nguy cơ mất mát nguồn gen quý hiếm nếu không có biện pháp bảo vệ hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng: Ban quản lý Khu BTTN Bát Xát cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm để ngăn chặn khai thác lâm sản trái phép, bảo vệ các khu rừng nguyên sinh đặc biệt tại các tiểu khu trọng điểm như Dền Sáng, Y Tý. Mục tiêu giảm thiểu suy giảm diện tích rừng trong vòng 3 năm tới.

2. Phát triển chương trình phục hồi rừng: Áp dụng các biện pháp trồng lại các loài cây bản địa ưu thế, đặc biệt nhóm cây chồi lớn và nhỡ nhằm phục hồi cấu trúc rừng tự nhiên, nâng cao đa dạng sinh học. Thực hiện trong 5 năm với sự tham gia của cộng đồng địa phương.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền về giá trị đa dạng sinh học và bảo tồn tài nguyên thực vật cho người dân các dân tộc trong vùng, nhằm giảm áp lực khai thác rừng và khuyến khích phát triển sinh kế bền vững. Thực hiện liên tục, ưu tiên trong 2 năm đầu.

4. Xây dựng cơ sở dữ liệu và giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống giám sát đa dạng thực vật định kỳ, cập nhật danh lục loài và tình trạng bảo tồn, phục vụ công tác quản lý và nghiên cứu khoa học. Triển khai trong 3 năm đầu và duy trì lâu dài.

5. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khai thác giá trị văn hóa đặc sắc của các dân tộc và đa dạng sinh học để phát triển du lịch sinh thái, tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường tự nhiên. Lập kế hoạch và triển khai trong 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý bảo tồn và cơ quan chức năng: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học và đề xuất giải pháp thiết thực giúp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ tài nguyên thực vật tại Khu BTTN Bát Xát và các khu vực tương tự.

2. Nhà nghiên cứu và học viên sinh học, môi trường: Tài liệu chi tiết về đa dạng phân loại, dạng sống và yếu tố địa lý thực vật là nguồn tham khảo quý giá cho các nghiên cứu chuyên sâu về đa dạng sinh học và bảo tồn.

3. Cộng đồng dân cư địa phương và tổ chức phi chính phủ: Giúp nâng cao nhận thức về giá trị tài nguyên thiên nhiên, hỗ trợ xây dựng các chương trình phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo tồn đa dạng sinh học.

4. Nhà hoạch định chính sách phát triển bền vững: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hài hòa với bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng sinh học ở Khu BTTN Bát Xát lại quan trọng?
   Đa dạng sinh học tại đây chiếm khoảng 9,17% tổng số loài thực vật Việt Nam trên diện tích chỉ 0,11% rừng cả nước, góp phần duy trì cân bằng sinh thái, bảo tồn nguồn gen quý hiếm và hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững.

2. Phương pháp thu thập dữ liệu thực vật được thực hiện như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến với 8 tuyến khảo sát tổng chiều dài gần 20 km, thu mẫu tiêu bản từ 3-6 cá thể mỗi loài, kết hợp phỏng vấn cộng đồng và chuyên gia để xác định tên loài và thu thập thông tin bổ sung.

3. Những nhóm cây nào chiếm ưu thế trong hệ thực vật Khu BTTN Bát Xát?
   Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes) chiếm 80,87% số loài, trong đó nhóm cây chồi lùn (Nano-phanerophytes) chiếm tỷ lệ cao nhất 26,61%, phù hợp với điều kiện địa hình núi cao và khí hậu ôn đới.

4. Nguyên nhân chính gây suy giảm đa dạng thực vật tại khu vực là gì?
   Áp lực khai thác lâm sản không hợp lý, phát triển kinh tế xã hội, gia tăng dân số và hệ thống giao thông chưa đồng bộ là những nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm chất lượng rừng và đa dạng sinh học.

5. Giải pháp bảo tồn nào được đề xuất hiệu quả nhất?
   Tăng cường quản lý bảo vệ rừng, phục hồi rừng bản địa, nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái bền vững là các giải pháp trọng tâm nhằm bảo tồn tài nguyên thực vật.

Kết luận

• Khu BTTN Bát Xát có hệ thực vật đa dạng với 972 loài thuộc 6 ngành, chiếm gần 10% tổng số loài thực vật Việt Nam trên diện tích nhỏ.
• Ngành Ngọc lan chiếm ưu thế với 90,22% số loài, nhóm cây chồi trên chiếm 80,87% dạng sống, phản ánh đặc điểm sinh thái núi cao.
• Các chỉ số đa dạng phân loại và dạng sống cho thấy tiềm năng bảo tồn lớn nhưng cũng cảnh báo nguy cơ suy giảm do tác động con người.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn toàn diện, từ quản lý, phục hồi rừng đến nâng cao nhận thức và phát triển sinh kế bền vững.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu BTTN Bát Xát và các khu vực tương tự, khuyến khích tiếp tục giám sát và nghiên cứu trong các năm tiếp theo.

Các cơ quan quản lý và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp bảo tồn ngay từ giai đoạn đầu, đồng thời thúc đẩy nghiên cứu bổ sung để cập nhật dữ liệu đa dạng sinh học liên tục. Để biết thêm chi tiết và hỗ trợ kỹ thuật, liên hệ với Ban quản lý Khu BTTN Bát Xát hoặc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ 1. Quan điểm nhận thức về đa dạng sinh học Ngày nay, yêu cầu bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH), tài nguyên thiên nhiên và môi trường là một vấn đề hàng đầu. ĐDSH không những có giá trị về mặt môi trường sinh thái mà còn có giá trị về Văn hóa, Giáo dục, Thẩm mỹ. Chính vì vậy mà công ước về bảo tồn ĐDSH đã được thông qua tại Đại hội thượng đỉnh Rio de Janeiro (Braxin, 1992), đây là mốc đánh giá sự cam kết của các quốc gia trên toàn thế giới về bảo tồn ĐDSH, đảm bảo việc sử dụng bền vững nguồn tài nguyên sinh vật.

Do mới được quan tâm nên ĐDSH vẫn còn là một khái niệm rất mới và nghĩa khá rộng nên được nhiều tập thể tác giả đề cập đến. Cho đến nay thì có khá nhiều định nghĩa khác nhau về đa dạng sinh học. Tuy nhiên, trong số này thì định nghĩa được sử dụng trong Công ước đa dạng sinh học (1992) được coi là "toàn diện và đầy đủ nhất" xét về mặt khái niệm. Trong thực tế thuật ngữ đa dạng sinh học được dùng lần đầu tiên vào năm 1988 và sau khi Công ước đa dạng sinh học được ký kết (5/6/1992) thì nó đã được dùng phổ biến hơn.

Theo Công ước này, khái niệm đa dạng sinh học (biodiversity, biological diversity) là sự phong phú của sinh giới từ mọi nguồn trên trái đất, bao gồm sự đa dạng trong cùng loài, giữa các loài và hệ sinh thái. Thuật ngữ này bao hàm sự khác nhau trong một loài (đa dạng di truyền), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái) [1, 2]. Theo Quỹ Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (WWF, 1990) đề xuất khái niệm ĐDSH như sau: “ĐDSH là sự phồn thịnh của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là những gen chứa đựng trong các loài và là những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong một môi trường”. Như vậy, ĐDSH được xem xét ở cả 3 mức độ: ĐDSH ở cấp độ loài bao gồm toàn bộ các sinh vật sống trên trái đất, từ vi khuẩn đến các loài động, thực vật và các loài nấm.

Ở mức độ tinh tế hơn, ĐDSH bao gồm cả sự khác biệt về gen giữa các loài, giữa các quần thể sống cách ly nhau về địa lý cũng như giữa các cá thể cùng chung sống trong một quần thể. ĐDSH còn bao gồm cả sự khác biệt giữa các quần xã mà trong đó các loài sinh sống, giữa các hệ sinh thái, nơi mà các loài cũng như các quần xã sinh vật tồn tại, và cả sự khác biệt của các môi trường sống tương tác giữa chúng với nhau. [3] 3 Bên cạnh đó ĐDSH còn được định nghĩa như sau: “ĐDSH là tập hợp tất cả các nguồn sống trên hành tinh chúng ta, bao gồm tổng số các loài động, thực vật, tính đa dạng và phong phú trong từng loài, tính đa dạng của các hệ sinh thái trong các cộng đồng sinh thái khác nhau hay là tập hợp của các loài sống ở các vùng khác nhau trên thế giới với các hoàn cảnh khác nhau” trong “Kế hoạch hành động đa dạng sinh học của Việt Nam”. Định nghĩa này tuy đã đề cập đến mức độ đa dạng của sinh vật trên hành tinh, song còn quá dài và không cụ thể khiến người đọc khó hình dung.

Mặt khác, định nghĩa trên vẫn chưa đề cập đến mức đa dạng gen (di truyền), chỉ đề cập đến tính đa dạng của hệ động vật, thực vật mà chưa đề cập đến các sinh vật khác như vi sinh vật, tảo, nấm,… là một trong những mắt xích không thể thiếu được trong chuỗi thức ăn để từ đó tạo ra quần xã sinh vật và hệ sinh thái. [trích theo 4] Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) trong “Cẩm nang nghiên cứu đa dạng sinh vật” đã đưa ra “ĐDSH là toàn bộ các dạng sống khác nhau của cơ thể sống trên trái đất gồm từ các sinh vật phân cắt đến động, thực vật ở trên cạn cũng như ở dưới nước, từ mức độ phân tử AND đến các quần thể sinh vật kể cả xã hội loài người. Khoa học nghiên cứu về tính đa dạng đó gọi là ĐDSH”. Ở đây, ĐDSH được hiểu theo 3 khía cạnh: + Đa dạng ở mức độ di truyền: Mỗi loài sinh vật và thậm chí trong một cá thể của loài đều có những phân tử AND đặc trưng cho loài.

Tính đặc trưng này được thể hiện qua số lượng và trình tự sắp xếp các nucleotit trong phân tử AND, qua hàm lượng trong nhân tế bào và tỷ lệ giữa các cặp bazo A+T/G+X. Trật tự các nucleotit trong các gen có liên quan đến việc qui định các tính trạng và các đặc tính của cơ thể. Trong quá trình tiến hóa của sinh vật từ thấp đến cao, hàm lượng AND trong các tế bào cũng được tăng lên. Đó là một sự biểu hiện của đa dạng gen.

+ Đa dạng ở mức độ loài: Phạm trù chỉ mức độ phong phú về số lượng các loài hoặc số lượng các phân loài (loài phụ) trên trái đất, ở một vùng địa lý, trong một quốc gia hay một sinh cảnh nhất định. Loài là một nhóm cá thể khác biệt với các nhóm cá thể khác về mặt sinh học và sinh thái. Các cá thể trong loài có vật chất di truyền tương tự nhau và có khả năng trao đổi thông tin di truyền (giao phối, giao phấn) với nhau và cho ra các thế hệ con cái hữu thụ (có khả năng sinh sản tiếp tục). Như vậy, các cá thể trong loài chứa toàn bộ thông tin di truyền của loài.

Vì vậy, tính đa dạng loài hoàn toàn bao trùm tính đa dạng di truyền và thường được coi trọng nhất khi đề cập đến tính ĐDSH. 4 + Đa dạng ở mức độ hệ sinh thái: Thể hiện bằng sự khác nhau của các kiểu quần xã sinh vật tạo nên. Quần xã sinh vật được xác định bởi các loài sinh vật trong một sinh cảnh nhất định cùng các mối quan hệ qua lại giữa các cá thể trong loài và giữa các loài với nhau. Quần xã sinh vật cũng quan hệ với môi trường vật lý tạo thành một hệ sinh thái.

Hệ sinh thái là một cấu trúc và chức năng của sinh quyển bao gồm các quần xã động, thực vật, các quần xã vi sinh vật, thổ nhưỡng (đất) và các yếu tố khí hậu. Các thành phần này liên hệ với nhau thông qua các chu trình vật chất và năng lượng (chu trình sinh địa hóa). Cao hơn nữa, định nghĩa này đã đề cập đến xã hội loài người đó là đa dạng các loại hình văn hóa dân tộc. Đây là một quan điểm mới được đề cập đến mang tính nhân đạo và sự công bằng xuất phát từ nguyên nhân đạo đức, đó chính là câu trả lời cho một phần của câu hỏi vì sao phải bảo tồn ĐDSH.[4] Như vậy có thể nói: ĐDSH là cơ sở đảm bảo khép kín chu trình sinh-địa-hóa, tạo cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường.

Cuộc sống của chúng ta liên quan mật thiết đến nguồn tài nguyên mà trái đất cung cấp (nước, không khí, khoáng sản, thực vật, động vật). ĐDSH cung cấp tài nguyên thiên nhiên. Nền văn minh của chúng ta ngày nay đang lâm nguy do con người lạm dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên và làm rối loạn các hệ sinh thái tự nhiên. ĐDSH là cơ sở cho nền văn minh nhân loại phát triển.

Nếu chúng ta duy trì được tính đa dạng sinh học thì sẽ bảo vệ và điều hòa được lượng nước trên thế giới và chống được sự xói mòn, điều hòa không khí, tạo nguồn thức ăn cho các sinh vật cho các sinh vật khác nhau, hạn chế được sự tăng nhiệt độ của không khí và chống hạn hán, lũ lụt. Sự tăng dân số và tăng phát triển xã hội như việc công nghiệp hóa, mở mang hệ thống giao thông hóa, đô thị hóa, đã và đang gây những tác động to lớn lên môi trường. ĐDSH cung cấp các giá trị thẩm mỹ, tín ngưỡng, giải trí,… cho con người. Mỗi hệ sinh thái tự nhiên là cơ sở cho hình thành 1 nền văn hóa bản địa riêng.

Hệ sinh thái tự nhiên càng phân hóa và đặc thù thì hệ xã hội càng có bản sắc riêng. Khi ĐDSH suy giảm, cơ sở cho sự hình thành và bảo tồn đa dạng văn hóa bị tổn thương, gây nguy cơ giảm đa dạng văn hóa. Tính đa dạng của sự sống trên trái đất đang bị suy giảm. Việc nghiên cứu và bảo tồn tính đa dạng sinh học hiện nay là một vấn đề cấp bách trên toàn thế giới.

Một số công trình nghiên cứu đa dạng hệ thực vật trên thế giới 5 Trên thế giới, nghiên cứu về thực vật đã có từ rất lâu. Plinus (79-23 trước Công nguyên), nhà bác học La Mã, trong tác phẩm “Lịch sử tự nhiên” đã mô tả đến gần 1000 loài cây và đặc biệt chú ý nhiều đến cây dùng làm thuốc và cây ăn quả. Ray (1628- 1705) người Anh, trong tác phẩm “Lịch sử thực vật” đã mô tả tới 18.000 loài thực vật. Linné (1707-1778) nhà bác học Thụy Điển, người đầu tiên khởi xướng ra khái niệm loài và đặt tên loài bằng danh pháp lưỡng nôm, đã mô tả hơn 8.

Antoine - Laurent de Jussieu (1748 - 1836), nhà bác học người Pháp, người đầu tiên sắp xếp thực vật vào các họ và đã mô tả gần 100 họ. Từ nửa sau thế kỷ XIX đến nay, nhờ sự phát triển của khoa học kỹ thuật, những nghiên cứu về thực vật nói chung đạt được những thành tựu đáng kể. Theo hướng nghiên cứu về phân loại thực vật phải kể tới các tác giả như: Bessey (1845-1915); Hutchinson (1884-1972); Takhtajan (1910-2009); Engler (1844-1930), R. Brummitt (1992), chuyên gia của Bảo tàng thực vật hoàng gia Anh, trong cuốn “Vascular plant families and genera” đã thống kê tiêu bản thực vật bậc cao có mạch trên thế giới vào 13.884 chi, 511 họ thuộc 6 ngành là Psilotophyta, Lycopodiophyta, Equisetophyta, Polypodiophyta, Gymnospermae và Angiospermae.477 chi, 454 họ và được chia ra 2 lớp là Dicotyledoneae bao gồm 10.715 chi, 357 họ và Monocotyledoneae bao gồm 2.

Heywood (1996 và 2007) đã ghi nhận thực vật có hoa trên thế giới với ước tính có khoảng 250. Một số công trình tiêu biểu của một số nước lân cận với Việt Nam như Thực vật chí Malaysia (1948-1972), Thực vật chí Thái Lan (1984-2011), Thực vật chí Ấn Độ (1873-1890), Thực vật chí Hải Nam (1972-1977), Thực vật chí Vân Nam (1979-1997), Thực vật chí Trung Quốc (1994-2009), Thực vật chí Hồng Kông (1993), Thực vật chí Đài Loan (1989-1999),… Nghiên cứu về phân loại dạng sống ở trên thế giới cũng có nhiều kiểu khác nhau.