Đặt vấn đề Cam (Citrus sinensis) là một trong những loại cây ăn quả được trồng phổ biến ở Việt Nam, với diện tích trồng cả nước năm 2019 là 120 nghìn ha [9]. Với giá trị dinh dưỡng cao và giá thành hợp lý, cam, quýt là sự lựa chọn của nhiều người. Hiện nay, rất nhiều loại cam, quýt xuất hiện trên thị trường Việt Nam cũng như Thế giới do quá trình lai tạo của con người nhằm phục vụ các yêu cầu mà chúng ta đề ra. Ở Việt Nam nói riêng đã có rất nhiều giống cam nổi tiếng từ lâu trong đó Cam Bố Hạ là một trong những đặc sản trái cây nổi tiếng của Bắc Giang.
Vào tháng 11 - 12 âm lịch cam Bố Hạ chín rộ nên thường được sử dụng vào dịp tết nguyên đán. Khi chín cam có màu vàng, cùi dày và da hơi sần. Tuỳ theo sự chăm sóc, chế độ dinh dưỡng và mức độ lâu năm của cây mà mỗi vụ, một cây cam có thể cho một số lượng trái rất nhiều, trọng lượng mỗi quả từ 100g đến trên 250g. Cam Bố Hạ có sự hấp dẫn đặc biệt với mùi thơm đặc trưng của cam Bố Hạ, vị ngọt đậm, ruột vàng đỏ, tép to mọng nước, hàm lượng dinh dưỡng rất cao.
Chính vì đặc điểm này mà người dân Nguyên Hòa thường gọi cam Bố Hạ là cam lòng vàng. Cam Bố Hạ một thời đây chính là niềm tự hào của người dân xứ Bắc, nhưng đến ngày nay một vùng cam quý đang có nguy cơ chìm vào lãng quên và dần mai một do dịch bệnh tàn phá. Vì vậy, việc khôi phục giống cam quý này là rất cần thiết. Hiện nay, theo điều tra, tại khu vực Bắc Giang vẫn còn tồn tại một số cây cam Bố Hạ.
Để khôi phục lại giống càm này, việc xác định chính xác về mặt di truyền là cần thiết. Do đó cần phải có sự so sánh, đánh giá về mặt di truyền giữa các cây cam Bố Hạ này với các giống cam hiện có. Vì vậy, trong nghiên cứu này, chúng em đã sử dụng kỹ thuật RAPD để đánh giá, so sánh đặc điểm di truyền của các cây cam Bố Hạ với các giống cam phổ biến hiện nay. Mục tiêu của đề tài 1.
Mục tiêu tổng quát - Xác định được mối quan hệ di truyền giữa một số giống cam, quýt khác nhau bằng phương pháp chỉ thị phân tử. Mục tiêu cụ thể - Tách chiết được DNA tổng số từ cam, quýt đủ điều kiện để thực hiện phản ứng RAPD, ISSR. - Phân tích được các phân đoạn DNA của các giống cam nghiên cứu bằng kỹ thuật RAPD, ISSR. - Phân tích được mối quan hệ di truyền giữa cam Bố Hạ với các giống cam thu thập dựa trên sơ đồ phả hệ DNA.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1.Ý nghĩa khoa học của đề tài - Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp cho chúng ta các dẫn liệu khoa học về việc ứng dụng chỉ thị phân tử xây dựng cây phát sinh chủng cam.
- Kết quả sẽ góp phần bổ sung thêm cho chúng ta những tài liệu khoa học, phục vụ cho công tác nghiên cứu trên cây cam ở nước ta.Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Xác định mối quan hệ di truyền cam Bố Hạ với các giống cam khác là cơ sở để thực hiện biện pháp bảo tồn, khai thác và phát triển nguồn gen của cam Bố Hạ. - Khôi phục lại thương hiệu cam nổi tiếng. - Bảo tồn nguồn gen của giống cam nổi tiếng Luan van 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Nguồn gốc và phân loại cam, quýt 2.
Nguồn gốc - Hầu hết các giống cam quýt được chọn lọc từ những đột biến lai giống tự nhiên (interfertile, mutation) và chỉ một tỷ lệ nhỏ được tạo ra từ lai giống nhân tạo (hybridization). Cam có nhiều kích thước và hình dáng từ tròn đến bầu dục, thường có 10 múi và có đến 6 hạt, bì trong trắng xốp. Khi chín vỏ ngoài trở màu từ màu cam rực rỡ đến vàng. Ở vùng khí hậu nhiệt đới khi chín vỏ có thể vẩn có màu xanh.
Những loại cam đột biến tự nhiên không hột [12]. Nhiều nghiên cứu cho thấy rằng các giống cam, quýt đang được trồng hiện nay đều có nguồn gốc từ vùng cận nhiệt đới Đông Nam Á và nhiệt đới [8]. Theo Trần Thế Tục, nghề trồng cam quýt ở Trung Quốc đã có từ 3. Nhiều tác giả cho rằng nguồn gốc quýt King (Citrus nobilis Lour) và quất là ở miền Nam Việt Nam xứ Đông Dương.
Ở Việt Nam, cam sành được trồng phổ biến từ Bắc đến Nam, hầu như địa phương nào cũng có với nhiều giống với nhiều hình thái khác nhau với các tên gọi địa phương khác nhau như: cam sành Bố Hạ; cam sành Hàm Yên, cam Yên Bái; cam sen Yên Bái, cam sen Đình Cả - Bắc Sơn, cam bừ Hà Tĩnh. Đây đều là những giống quý của địa phương [8]. Phân loại - Hệ thống phân loại cam, quýt rất phức tạp do vòng di thực và khả năng thích ứng với môi trường tự nhiên cao hơn các cây khác, ngày càng có nhiều các dạng lai tự nhiên hơn, các đột biến tự nhiên và con người đã tham gia vào quá trình chọn giống nhân tạo đã tạo nên nhiều giống mới, loài mói, do đó những thiếu sót và có những nhầm lẫn trong phân loại là không tránh khỏi [8]. - Cam, chanh, bưởi, quýt.
đều thuộc họ cam (Rutaceae) và họ phụ cam, quýt Aurantoideae, với gần 250 loài. Hệ thống phân loại đầu tiên của Lines (1753) đến nay đã được nhiều tác giả bổ sung thêm và điều chỉnh dựa trên căn bản thống nhất với hệ thống phân loại của Swingle (1915, 1948, 1967) như sau: + Họ phụ Aurantoideae đã được chia thành 2 tộc chính là: (1) Clauseneae và Luan van 4 (2) Citreae. ++/ Đối với tộc 2 thì được phân thành 3 tộc phụ, trong đó tộc phụ thứ 2- Citrineae lại bao gồm phần lớn các loài và các giống cam quýt nhà trồng hiện nay. ++/ Citrineae còn được chia thành 3 nhóm nhỏ: A, B, C.
Nhóm C được chia thành 6 chi phụ (subgenus): Fortunella; Eremocitrus, Poncirus, Clymenia, Microcitrus và Citrus. Trong đó Chi Citrus được phân chia thành 2 chi phụ là Eucitrus và Papeda. Papeda có 6 loài, quan trọng nhất vẫn là Citrus Ichangensis được sử dụng để lai tạo giống mới và làm gốc ghép [8]. Cam, quýt có tới 9 loại quan trọng nhất dược thể hiện trong bảng 2.1: Phân loại cam, quýt [8] STT Tên loài Tên tiếng việt 1 Citrus reticulata Blanco Quýt 2 Citrus maxima Bưởi chua 3 Citrus sinens Osbeck Cam ngọt 4 Citrus limon Burm Chanh 5 Citrus aurantium Cam chua 6 Citrus paradishi Bưởi chùm 7 Citrusmedica Chanh Yên 8 Citrus aurantifolia Swingle Chanh ta 9 Citrus latifolia Chanh không hạt 2.
Giá trị cây cam, quýt - Giá trị dinh dưỡng: Các nhân viên y tế và các chuyên gia dinh dưỡng thường khuyến cáo mọi người ăn trái cây và nước trái cây họ cam, quýt. Các yếu tố dinh dưỡng trong cam, quýt thúc đẩy sức khỏe và có thể bảo vệ cơ thể chống lại một số bệnh tật. Các loại trái cây có múi trong đó có chứa carbohydrate, chất xơ, vitamin C, kali, folate, canxi, thiamin, niacin, vitamin B6, phốt pho, magiê, đồng, riboflavin, axit pantothenic và nhiều loại hóa chất thực vật [12]. Trong cam tươi có chứa các thành phần như trong bảng 2.
Luan van 5 Khi so sánh giữa lê với cam thì hàm lượng protein trong cam cao gấp 10 lần, canxi thì gấp 6 lần, phốt pho gấp 5,5 lần, vitamin Bl gấp 8 lần, vitamin B2 gấp 3 lần, niacin gấp 1,5 lần, vitamin C gấp 10 lần, có thể nói dinh dưỡng trong cam rất đa dạng và phong phú [12]. - Giá trị kinh tế: Cây ăn quả có múi là một trong những loại cây lâu năm và nhanh được thu hoạch. Theo dự báo của FAO, năm 2019 tổng sản lượng quả có múi của thế giới đạt trên 14 triệu tấn. với sản lượng tiêu thụ hàng năm cao Cây cam, quýt có thể sống và cho thu hoạch quả từ 15-30 năm nên mang lai giá trị kinh tế cao cho người dân [15].2: Thành phần dinh dưỡng trong cam tươi Thành phần dinh Thành phần dinh Hàm Hàm lượng dưỡng dưỡng lượng Nước 87,6 g Chất tinh bột 10,9 g Vitamin C 30 mg Chất xơ 0,3 g Natri 4,5 mg Canxi 26 mg Sắt 0,32 mg Chromium 7 mg Giá trị năng lượng 48 kcal Magnesium 9 mg Carotene – một loại 104 microgram Kali 93 mg vitamin chống oxy hóa (Nguồn: Abobatta W.F (2019) [12] - Giá trị dược liệu: Ở nhiều nước người ta dùng các loại quả thuộc chi Citrus làm thuốc chữa bệnh.
Cam được gọi là trái cây chữa bệnh vì nó chứa nhiều các vitamin c, canxi, phốt pho, kali, beta - carotene, axit citric và nhiều chất aldehydes, vinyl, và alcohols Ở nước ta, nhân dân đã dùng cây ăn quả có múi để phòng và chữa bệnh từ lâu. và đã được chứng minh đây là loại quả có tác dụng chống khối u, chống ức chế đông máu, chống viêm và chống oxy hoá [14]. Không những không chứa chất béo hay cholesterol, quả cam nổi tiếng vì nó chứa nhiều vitamin C. Trên thực tế, hàm lượng vitamin C trong cam chỉ chiếm từ 15 – 20% tổng số các chất kháng oxy hóa trong trái cây này, trong khi đó thì những hợp chất khác có khả năng chống oxy hóa cao gấp 6 lần vitamin C: Hesperidin từ Flavanoid lại có nhiều trong lớp vỏ xơ trắng, màng bao múi cam và một ít ở trong tép, trong hạt cam, có khả năng làm giảm cholesterol không tốt và làm tăng lượng cholesterol tốt, trị chứng táo bón [24].
Luan van 6 - Giá trị về sinh thái: Cam, quýt trồng trên đồi đất, bên cạnh việc cho thu hoạch quả còn có thể phủ xanh đất trống, làm giảm nguy cơ đất bị xói mòn, rửa trôi đất. Ở một số vùng trung dung và miền núi các phương thức canh tác kết hợp như: vườn-ao-chuồng… được người dân áp dụng rộng dãi tại các trang trại nông nghiệp. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cam quýt trên thế giới và trong nước 2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cam, quýt trên thế giới Ngành sản xuất cam, quýt trên toàn thế giới ngày càng tăng nhanh với mức tiêu thụ quả trên thị trường ngày càng nhiều.
Trên thế giới việc sản xuất cây có múi là một ngành lớn với diện tích lớn [14]. Các chỉ tiêu trong việc tiêu thụ và sản xuất được thể hiện trong bảng 2. Tình hình sản xuất cam, quýt trên Thế giới từ 05 năm gần đây Năm 2015 2016 2017 2018 2019 Chỉ tiêu Diện tích 1. Biểu đồ thể hiện Tình hình sản xuất cam, quýt trên Thế giới từ 05 năm gần đây Luan van 7 2.