Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã trung thành huyện đà bắc tỉnh hòa bình

Nghiên cứu tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Dạng Và Khả Năng Phát Triển Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành, Huyện Đà Bắc, Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Nghiên cứu về đa dạng cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Xã Trung Thành nổi bật với sự phong phú về cây thuốc và các phương pháp sử dụng truyền thống của người dân địa phương. Việc tìm hiểu và ghi nhận các loài cây thuốc không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.

1.1. Tình Hình Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Xã Trung Thành có nhiều loài cây thuốc quý hiếm, với sự đa dạng về chủng loại và công dụng. Các nghiên cứu cho thấy có khoảng 200 loài cây thuốc được ghi nhận, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế cao và được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền.

1.2. Vai Trò Của Cây Thuốc Trong Đời Sống Cộng Đồng

Cây thuốc không chỉ là nguồn dược liệu mà còn là phần không thể thiếu trong văn hóa và phong tục tập quán của người dân xã Trung Thành. Việc sử dụng cây thuốc trong chữa bệnh đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống hàng ngày của cộng đồng.

II. Vấn Đề Bảo Tồn Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Mặc dù có sự phong phú về cây thuốc, nhưng tình trạng khai thác bừa bãi và mất môi trường sống đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài. Việc bảo tồn cây thuốc là một thách thức lớn, đòi hỏi sự quan tâm và hành động từ cả cộng đồng và chính quyền địa phương.

2.1. Nguyên Nhân Suy Giảm Tài Nguyên Cây Thuốc

Các nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm tài nguyên cây thuốc bao gồm khai thác quá mức, mất môi trường sống do phát triển kinh tế và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này đã làm giảm đáng kể số lượng và chất lượng của các loài cây thuốc tại khu vực.

2.2. Hệ Lụy Từ Việc Khai Thác Bừa Bãi

Khi tài nguyên cây thuốc bị khai thác bừa bãi, không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng. Nhiều loài cây thuốc quý đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, gây ra sự mất cân bằng trong hệ sinh thái.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Để nghiên cứu đa dạng cây thuốc, các phương pháp điều tra và khảo sát đã được áp dụng. Việc thu thập dữ liệu từ cộng đồng và phân tích mẫu cây thuốc là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về tình hình hiện tại của tài nguyên này.

3.1. Phương Pháp Điều Tra Hiện Trạng Cây Thuốc

Phương pháp điều tra hiện trạng bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân và thu thập mẫu cây thuốc. Các thông tin này giúp xác định số lượng, phân bố và công dụng của các loài cây thuốc trong khu vực.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Và Đánh Giá Kết Quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá kết quả là rất quan trọng. Các số liệu sẽ được tổng hợp để đưa ra những nhận định chính xác về tình hình cây thuốc tại xã Trung Thành.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Kết quả nghiên cứu về cây thuốc tại xã Trung Thành không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể ứng dụng vào thực tiễn. Việc phát triển các sản phẩm từ cây thuốc có thể góp phần nâng cao đời sống người dân và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Phát Triển Sản Phẩm Từ Cây Thuốc

Các sản phẩm từ cây thuốc có thể được phát triển để phục vụ nhu cầu chăm sóc sức khỏe của cộng đồng. Việc này không chỉ giúp bảo tồn cây thuốc mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Về Cây Thuốc

Giáo dục cộng đồng về giá trị và công dụng của cây thuốc là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết Luận Về Nghiên Cứu Đa Dạng Cây Thuốc Tại Xã Trung Thành

Nghiên cứu về đa dạng cây thuốc tại xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo vệ và phát huy giá trị của cây thuốc trong cộng đồng.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Cây Thuốc

Bảo tồn cây thuốc không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sức khỏe cộng đồng. Việc này cần sự chung tay của cả cộng đồng và chính quyền.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Nghiên Cứu Cây Thuốc

Hướng đi tương lai cho nghiên cứu cây thuốc cần tập trung vào việc phát triển bền vững và ứng dụng khoa học công nghệ trong bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tài nguyên cây thuốc đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế tại nhiều vùng miền, đặc biệt ở các khu vực có đa dạng sinh học cao như xã Trung Thành, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Việt Nam hiện có gần 4.000 loài thực vật được sử dụng làm thuốc trong tổng số hơn 12.000 loài thực vật, trong đó hơn 90% là cây mọc tự nhiên. Tuy nhiên, tình trạng khai thác không bền vững, phá rừng và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên này. Xã Trung Thành với diện tích tự nhiên 3.002,06 ha, trong đó hơn 2.200 ha là đất rừng, có điều kiện địa hình đồi núi phức tạp, khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1.824,4 mm/năm, là môi trường thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài cây thuốc quý.

Nghiên cứu nhằm đánh giá tính đa dạng và khả năng phát triển cây thuốc tại xã Trung Thành trong khoảng thời gian từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2020, tập trung vào các quần thể rừng ở các xóm Bay, Búa, Hạ, Sổ, Trung Tằm, Trung Thượng. Mục tiêu cụ thể là xác định thành phần loài, phân bố, tình hình khai thác, sử dụng và phát triển cây thuốc, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học, nâng cao thu nhập cho người dân địa phương và góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt tập trung vào:

• Lý thuyết đa dạng sinh học (Biodiversity Theory): Đánh giá sự phong phú về loài, chi, họ và các đặc điểm phân bố của cây thuốc trong hệ sinh thái rừng tự nhiên và trồng trọt.
• Mô hình quản lý tài nguyên bền vững (Sustainable Resource Management): Áp dụng các nguyên tắc khai thác hợp lý, bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc nhằm duy trì nguồn tài nguyên lâu dài.
• Khái niệm về hệ sinh thái núi đá vôi: Nhấn mạnh tính đặc thù và đa dạng sinh học cao của các hệ sinh thái núi đá vôi, nơi tập trung nhiều loài cây thuốc quý hiếm.

Các khái niệm chính bao gồm: thành phần loài, phân bố sinh thái, bộ phận sử dụng cây thuốc, công dụng chữa bệnh, giá trị bảo tồn và tác động của khai thác.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa tài liệu từ các công trình nghiên cứu trước, số liệu điều tra sơ thám, phỏng vấn người dân và cán bộ xã, điều tra thành phần loài qua các tuyến điều tra thực địa tại 3 tuyến chính trong xã Trung Thành.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Lập 3 tuyến điều tra đại diện cho khu vực nghiên cứu, kết hợp phỏng vấn 10 hộ dân có kinh nghiệm thu hái và sử dụng cây thuốc. Lập các ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích 100 m² để đo đếm thành phần loài và cấu trúc tầng thực vật.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả để đánh giá đa dạng loài, phân bố, bộ phận sử dụng và công dụng chữa bệnh. Phân loại các loài theo tiêu chí Danh lục Đỏ IUCN và Danh lục Đỏ Việt Nam để đánh giá giá trị bảo tồn. So sánh tỷ lệ các nhóm loài và bộ phận sử dụng để nhận diện xu hướng khai thác.
• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2020, bao gồm giai đoạn chuẩn bị, điều tra sơ thám, điều tra ngoại nghiệp, xử lý và phân tích số liệu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài cây thuốc: Xã Trung Thành có 476 loài cây thuốc thuộc 336 chi và 125 họ, trải rộng trên 5 ngành thực vật. Ngành Mộc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 441 loài (92,65%), trong đó lớp Ngọc lan chiếm 86,62% số loài.
2. Phân bố họ và chi: Họ Thầu dầu có số loài nhiều nhất với 37 loài (7,77%), tiếp theo là họ Cúc với 29 loài (6,09%). Các chi phổ biến nhất gồm Ficus (10 loài), Poligonum (6 loài).
3. Bộ phận sử dụng: Lá là bộ phận được sử dụng nhiều nhất với 208 loài (26,36%), tiếp theo là thân (180 loài, 22,81%) và toàn thân (99 loài, 12,55%). Tỷ lệ sử dụng một bộ phận chiếm 68,69%, trong khi sử dụng toàn bộ cây chiếm 12,55%.
4. Công dụng chữa bệnh: Cây thuốc được sử dụng để chữa nhiều nhóm bệnh, trong đó nhóm bệnh khác chiếm 32,98%, bệnh ngoài da 13,87%, hô hấp 12,61%. Các nhóm bệnh ít được chữa bằng cây thuốc gồm ung thư, huyết áp cao, bệnh phụ nữ với tỷ lệ dưới 1%.
5. Giá trị bảo tồn: Phát hiện 22 loài cây thuốc quý hiếm, trong đó 8 loài nguy cấp (EN) và 11 loài sắp nguy cấp (VU) theo Danh lục Đỏ Việt Nam. Một số loài thuộc nhóm IA và IIA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP, cần ưu tiên bảo tồn.
6. Phân bố sinh thái: Cây thuốc tập trung chủ yếu ở đai cao 200-700 m, với rừng thứ sinh chiếm 34,49% số loài, trảng cây bụi 21,61%, ven đường 14,37%. Rừng nguyên sinh ở đai cao trên 700 m còn nhiều loài quý hiếm như Lan kim tuyến, Thanh thiên quỳ.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng phong phú của cây thuốc tại Trung Thành phản ánh tiềm năng lớn về nguồn tài nguyên dược liệu, phù hợp với điều kiện tự nhiên đa dạng và khí hậu thuận lợi. Tỷ lệ cao các loài thuộc ngành Mộc lan và lớp Ngọc lan cho thấy sự phong phú của hệ thực vật có hoa, đồng thời cũng là nguồn nguyên liệu chính cho y học cổ truyền. Việc sử dụng chủ yếu bộ phận lá và thân phù hợp với kinh nghiệm dân gian, tuy nhiên khai thác quá mức có thể ảnh hưởng đến khả năng tái sinh của cây.

So với các nghiên cứu trong khu vực Tây Bắc và các vùng núi đá vôi khác, kết quả tương đồng về đa dạng loài và phân bố sinh thái, nhưng mức độ khai thác và suy giảm nguồn gen cây thuốc tại Trung Thành có phần nghiêm trọng hơn do áp lực khai thác và chuyển đổi đất rừng. Việc phát hiện nhiều loài quý hiếm trong Danh lục Đỏ cho thấy cần có các biện pháp bảo tồn cấp thiết.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ loài theo ngành, bảng thống kê số lượng loài theo họ và chi, biểu đồ tròn về bộ phận sử dụng và công dụng chữa bệnh, cũng như bản đồ phân bố sinh cảnh cây thuốc theo đai cao. Các bảng và biểu đồ này giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và phân bố của cây thuốc, hỗ trợ cho việc đề xuất giải pháp quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng kế hoạch bảo tồn và phát triển cây thuốc: Thiết lập các khu bảo tồn sinh thái tập trung vào các loài quý hiếm, đặc biệt là các loài trong Danh lục Đỏ, nhằm bảo vệ nguồn gen và duy trì đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do UBND xã phối hợp với các cơ quan quản lý tài nguyên và môi trường.
2. Phát triển mô hình trồng và gây giống cây thuốc: Khuyến khích người dân áp dụng kỹ thuật trồng cây thuốc theo tiêu chuẩn GACP-WHO để nâng cao chất lượng và sản lượng, giảm áp lực khai thác tự nhiên. Mục tiêu tăng diện tích trồng cây thuốc lên ít nhất 20% trong vòng 2 năm, do các tổ chức nông nghiệp và y tế địa phương thực hiện.
3. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các lớp tập huấn về khai thác bền vững, bảo tồn và sử dụng cây thuốc hợp lý cho người dân, đặc biệt là các thầy lang và người thu hái. Thời gian triển khai liên tục hàng năm, do UBND xã và các tổ chức phi chính phủ phối hợp thực hiện.
4. Xây dựng hệ thống quản lý và giám sát khai thác: Thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát việc khai thác cây thuốc, xử lý nghiêm các hành vi khai thác trái phép, đồng thời hỗ trợ phát triển các hình thức khai thác hợp pháp, bền vững. Thực hiện trong vòng 1-2 năm, do lực lượng kiểm lâm và chính quyền địa phương đảm nhiệm.
5. Phát triển thị trường và chuỗi giá trị cây thuốc: Hỗ trợ người dân kết nối với thị trường tiêu thụ, xây dựng thương hiệu sản phẩm cây thuốc địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế từ nguồn tài nguyên này. Thời gian thực hiện 3 năm, phối hợp giữa các ngành nông nghiệp, y tế và thương mại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên và môi trường: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đa dạng sinh học cây thuốc và các giải pháp bảo tồn, giúp hoạch định chính sách quản lý tài nguyên bền vững.
2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực dược liệu và sinh thái: Tài liệu là nguồn tham khảo quý giá về thành phần loài, phân bố sinh thái và công dụng chữa bệnh của cây thuốc tại vùng núi đá vôi Tây Bắc.
3. Người làm nghề trồng và khai thác cây thuốc: Cung cấp kiến thức về các loài cây thuốc phổ biến, kỹ thuật trồng và khai thác hợp lý, giúp nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ nguồn tài nguyên.
4. Cơ quan y tế và y học cổ truyền: Hỗ trợ trong việc phát triển các bài thuốc dân gian, nghiên cứu dược tính và ứng dụng cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cây thuốc ở xã Trung Thành lại đa dạng như vậy?
   Do điều kiện tự nhiên đa dạng với địa hình đồi núi, khí hậu nhiệt đới gió mùa và hệ sinh thái rừng phong phú, tạo môi trường thuận lợi cho nhiều loài cây thuốc phát triển.

2. Bộ phận nào của cây thuốc được sử dụng phổ biến nhất và vì sao?
   Lá được sử dụng nhiều nhất (26,36%) vì dễ thu hái, chứa nhiều hoạt chất dược liệu và ít ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây so với khai thác thân hay rễ.

3. Tình trạng khai thác cây thuốc hiện nay có ảnh hưởng gì đến nguồn tài nguyên?
   Khai thác không bền vững, đặc biệt là thu hái bộ phận quan trọng như rễ, thân, đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn gen cây thuốc, nhiều loài quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng.

4. Các giải pháp bảo tồn cây thuốc được đề xuất là gì?
   Bao gồm xây dựng khu bảo tồn, phát triển mô hình trồng cây thuốc theo tiêu chuẩn, tuyên truyền nâng cao nhận thức, giám sát khai thác và phát triển thị trường tiêu thụ bền vững.

5. Làm thế nào để người dân địa phương có thể phát triển kinh tế từ cây thuốc?
   Bằng cách áp dụng kỹ thuật trồng và khai thác bền vững, tham gia các chương trình đào tạo, kết nối với thị trường và xây dựng thương hiệu sản phẩm cây thuốc địa phương.

Kết luận

• Xã Trung Thành có đa dạng sinh học cây thuốc phong phú với 476 loài thuộc 125 họ, chủ yếu thuộc ngành Mộc lan.
• Các bộ phận lá và thân được sử dụng phổ biến nhất, phục vụ chữa nhiều nhóm bệnh khác nhau, phản ánh kiến thức dân gian phong phú.
• Phát hiện 22 loài cây thuốc quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn theo các tiêu chí quốc gia và quốc tế.
• Cây thuốc phân bố chủ yếu ở đai cao 200-700 m, tập trung trong rừng thứ sinh và trảng cây bụi, chịu tác động mạnh từ khai thác và chuyển đổi đất.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển trồng trọt, nâng cao nhận thức và quản lý khai thác nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên và phát triển kinh tế địa phương.

Next steps: Triển khai các mô hình bảo tồn và trồng cây thuốc, xây dựng hệ thống giám sát khai thác, tổ chức đào tạo cộng đồng và phát triển thị trường tiêu thụ trong vòng 1-3 năm tới.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên cây thuốc, góp phần phát triển bền vững kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc trên thế giới Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO) đánh giá cho đến nay 80% dân số trên thế giới dựa vào nền y học cổ truyền để đáp ứng cho nhu cầu chăm sóc sức khoẻ ban đầu, trong đó chủ yếu là thuốc từ cây cỏ [27]. Sự quan tâm về các hệ thống y học cổ truyền và đặc biệt là các loại thuốc dược thảo, thực tế là đã ngày càng gia tăng tại các nước phát triển và đang phát triển trong hơn hai thập kỷ qua. Các thị trường dược thảo quốc gia và toàn cầu đã và đang tăng trưởng nhanh chóng, và hiện đang mang lại rất nhiều lợi nhuận kinh tế.

Theo Ban Thư ký Công ước về đa dạng sinh học, doanh số toàn cầu của các sản phẩm dược thảo ước tính tổng cộng có đến 80 tỷ USD vào năm 2002 và chủ yếu ở thị trường Châu Mỹ, Châu Âu và Châu Á. Vì vậy quốc gia nào cũng có chương trình điều tra và tái điều tra nguồn tài nguyên dược liệu trong kế hoạch bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học của đất nước mình. Đối với những nước vốn có nền y học cổ truyền như Trung Quốc, Ấn Độ và các nước thuộc khu vực Đông Nam Á vẫn thường xuyên có những kế hoạch điều tra và tái điều tra với các quy mô, phạm vi và mục tiêu khác nhau. Thế giới ngày nay có hơn 35.000 loài thực vật được dùng làm thuốc.500 cây thuốc được buôn bán trên thế giới.000 loài ở Trung Quốc.

Trong đó, có đến 90% thảo dược thu hái hoang dại. Do đòi hỏi phát triển nhanh hơn sự gia tăng sản lượng, các nguồn cây thuốc tự nhiên bị tàn phá đến mức không thể cưỡng lại được, ước tính có đến 50% đã bị thu hái cạn kiệt. Hiện nay, chỉ có vài trăm loài được trồng, 20-50 loài ở Ấn Độ, 100-250 loài ở Trung Quốc, 40 ở Hungari, 130-140 ở Châu Âu. Những phương pháp trồng truyền thống đang dần được thay thế bởi các phương pháp công nghiệp ảnh hưởng tai hại đến chất lượng của nguồn nguyên liệu này [28].

4 Những ghi chép đầu tiên về cây thuốc đã được tìm thấy cách đây khoảng hơn 5. Đó là những ghi chép bản khắc trên đất sét của người Sumeria, thuộc Mesopotamia cổ xưa (Iraq ngày nay), đề cập tới một toa thuốc sử dụng cây Carum (Carum carvi) và cây Húng tây (Sweet basil). Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy rễ cây Thục quỳ (Althaea officinalis), cây Lan dạ hương (Hyacinthus sp.) và cây Cỏ thi (Achillea millefolium) được tìm thấy quanh bộ xương người có niên đại đồ đá ở Iraq [17]. Những kiến thức về thảo mộc của người Hy Lạp và người Roma gắn liền với nền văn minh phát triển từ rất sớm của họ.

Hy Lạp cổ đại chịu ảnh hưởng lớn từ Babaylon, Ai Cập và một phần Ấn Độ và Trung Hoa. Hippocrat (460-377 TCN), thầy thuốc nổi tiếng người Hy Lạp vốn được mệnh danh là “cha đẻ của nền y học hiện đại” đã từng là một nhà nghiên cứu về thảo mộc. Ông luôn nhắc đến câu “Hãy để thức ăn của bạn là thuốc và chính thuốc là thức ăn của bạn” [17]. Năm 2735 trước công nguyên, hoàng đế Thần nông của Trung Hoa đã sưu tầm và ghi chép lại 365 vị thuốc đông y trong cuốn “Mục lục thuốc thảo mộc”.

Ông cũng đề cập đến một số công dụng của cây Ma hoàng (Ephedra sp.) điển hình là để chống lại chứng suy hô hấp và nhiều cây thuốc vẫn được sử dụng đến ngày nay như: Cây Gai mèo (Cannabis sp.) được sử dụng làm thuốc chống nôn…, cây Đại phong tử (Hydnocarpus kurzii) là thành phần chính trong thuốc chữa bệnh phong và cây Anh túc (Papaver somniferum) có mặt trong một số loại thuốc giảm đau … [17]. Từ lâu, thuật ngữ “Cây thuốc” đã trở nên quen thuộc, gần gũi. Nó rất cần thiết cho con người và được sử dụng để chăm sóc sức khỏe từ lâu đời. Lịch sử sử dụng cây thuốc bắt nguồn từ thời xa xưa.

Trong quá trình săn bắt và hái lượm, loài người đã biết tránh thứ gì có độc, biết sử dụng cây cỏ làm lương thực - thực phẩm và biết lựa chọn các loại cây cỏ có tác dụng làm khỏi bệnh tật, ốm đau thì gọi là “Cây thuốc”. Phần lớn các loài cây thuốc được sử 5 dụng làm thuốc theo cách truyền thống trong các cộng đồng. Bên cạnh đó, hiện đã có hàng trăm hoạt chất tự nhiên từ cây cỏ, được sử dụng để chế tạo ra các thuốc hiện đại có hiệu lực chữa bệnh cao. Xu thế này hiện vẫn đang được nghiên cứu và xúc tiến ở nhiều quốc gia.

Tình hình nghiên cứu sử dụng cây thuốc ở Việt Nam Việt Nam với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống, cộng đồng các dân tộc có nhiều kinh nghiệm sử dụng các loài cây cỏ sẵn có để làm thuốc chữa bệnh, bảo vệ sức khỏe. Từ lâu đời nay, nền y học cổ truyền Việt Nam đã có nhiều bài thuốc, cây thuốc được áp dụng chữa bệnh trong dân gian có hiệu quả. Qua quá trình phát triển của dân tộc, các kinh nghiệm quý báu đó đã dần được đúc kết thành những cuốn sách có giá trị và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân ta. Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng lớn về cây thuốc trong khu vực Đông Nam Á.

Điều này thể hiện ở sự đa dạng về loài (trong số hơn 12.000 loài thực vật Việt Nam thì có gần 4.000 loài được sử dụng làm thuốc), vùng phân bố rộng khắp cả nước, có nhiều loài được xếp vào nhóm quý hiếm trên thế giới. Mặc dù có tiềm năng to lớn, song việc phát triển và sử dụng dược liệu trong nước vẫn chưa phát huy được thế mạnh này mặc dù các hoạt động nghiên cứu, điều tra, phát hiện cây thuốc đã được tiến hành khắp miền Bắc vào Nam qua nhiều giai đoạn [25]. Ngay từ thời vua Hùng Vương (2900 năm TCN) qua các văn tự Hán Nôm còn sót lại (Đại Việt sử ký ngoại ký, Lĩnh nam chính qoái liệt chuyện, Long uy bí thư …) và qua các truyền thuyết, tổ tiên ta đã biết dùng cây cỏ làm gia vị kích thích sự ăn ngon miệng và chữa bệnh. Cùng với sự tiến hóa của lịch sử, nền y học cổ truyền Việt Nam cùng với vốn kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của nhân dân cũng dần phát triển, gắn liền với tên tuổi của và sự nghiệp của các danh y nổi tiếng đương thời [15].

Đời nhà Lý (1010-1224) có nhà sư Nguyễn Minh Không (tức Nguyễn Chí Thành) đã dùng nhiều cây cỏ chữa bệnh cho dân và cho nhà Vua, nên 6 được tấn phong là "Quốc sư" triều Lý. Đời nhà Trần (1225-1399) nổi lên sự kiện Phạm Ngũ Lão phụng mệnh Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thu thập trồng một vườn thuốc lớn để chữa bệnh cho quân sỹ trên núi gọi là "Dược Sơn", hiện vẫn còn di tích tại xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương [11]. Vào thế kỷ XIII và XIV có hai danh y nổi tiếng là Phạm Công Bân và nhà sư Nguyễn Bá Tĩnh - hiệu Tuệ Tĩnh. Trong nhiều bộ sách quý của ông về sau bị quân Minh thu gần hét, nay chỉ còn sót lại bộ "Nam Dược Thần Hiệu" đề cập 496 vị thuốc nam; "Tuệ Tĩnh y thư", "Tam thập phương gia giảm" và "Thương hàn tam thập thất trùng pháp".

Tuệ Tĩnh là bậc danh y kỳ tài trong lịch sử nền y học dân tộc nước ta. Chính ông là người Việt Nam đầu tiên nêu phương châm "Nam dược trị nam nhân" (Thuốc nam chữa bệnh cho người Việt Nam) [11]. Sau Tuệ Tĩnh, mãi đến thời Dụ Tông xuất hiện Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1721-1792). Ông là người am hiểu về y học, sinh lý học, đọc nhiều sách thuốc và đã viết bộ "Lãn Ông tâm lĩnh" gồm 66 quyển đề cập tới nhiều vấn đề về y dược.

Ngoài sự kế thừa "Nam dược thần hiệu" của Tuệ Tĩnh, Ông đã bổ sung thêm 329 vị thuốc mới. Hải Thượng Lãn Ông cũng đã mở trường đào tạo Y sinh, truyền bá tư tưởng và hiểu biết của mình về y học. Do vậy, Ông được mệnh danh là ông tổ sáng lập ra nghề thuốc Việt Nam [15]. Đời Tây Sơn và nhà Nguyễn (1788-1883) có Nguyễn Quang Tuân với các bộ sách "Nam dược", "Nam dược chỉ danh truyền", "La Khê phương dược".

Trong các bộ sách trên, tác giả đã đề cập đến 500 vị thuốc nam trong dân gian dùng để chữa bệnh. Ngoài ra, trong thời kỳ này còn có Lê Đức Huệ với "Nam thiên Đức Bảo toàn thư", đề cập 511 vị thuốc nam và bệnh học [15]. Đến Thế kỷ 21, công trình đầu tiên phải kể đến là "Produits medicinaux" (1928) của Crevost - nhà thực vật người Pháp, trong đó ông đã mô tả 368 cây thuốc và vị thuốc là các loài thực vật có hoa. Đến năm 1952, 7 Petelot đã bổ sung và xây dựng thành bộ "Les plantes medicinales du Cambodge, du Laos et du Vietnam" gồm 4 tập, đã thống kê 1482 vị thuốc thảo mộc ở 3 nước Đông Dương [15].

Các công trình sau này có "Bắc Nam dược tính" (1937) của Vũ Như Lâm; "Dược liệu học và các vị thuốc Việt Nam" (1957) của GS. Đỗ Tất Lợi, mô tả và nêu công dụng của hơn 100 loài cây thuốc nam [15]. Đỗ Tất Lợi lại cho xuất bản cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam", trong đó đã giới thiệu hơn 500 vị thuốc có nguồn gốc thảo dược; qua nhiều lần tái bản, đến năm 2005, số loài cây thuốc được giới thiệu đã lên tới 792 loài. Trong nhiều công trình công bố sau này, đáng chú ý nhất là bộ "Từ điển cây thuốc Việt Nam" (2012) của Võ Văn Chi.

Trong công trình này đã mô tả kỹ gần 4700 loài cây thuốc Việt Nam. Đây là một công trình có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn, phục vụ cho ngành Dược và các nhà thực vật học [10]. Trong số đó trên 90% là cây hoang dại và có 144 loài đã được đưa vào “Cẩm nang Cây thuốc cần bảo vệ ở Việt Nam” [18]. Điều này cho thấy tiềm năng cây thuốc rất phong phú mà chúng ta vẫn chưa phát hiện hết trong tự nhiên và việc sử dụng chúng trong dân gian cũng như từ những nền y học cổ truyền khác của thế giới.

Hơn 20 năm qua với những thay đổi lớn về điều kiện kinh tế - xã hội như: chia tách tỉnh, tốc độ công nghiệp hóa của cả nước, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp do nạn khai thác gỗ bừa bãi, phá rừng làm nương rẫy, trồng cây công nghiệp (Cà phê, Cao su) hoặc xây dựng các công trình dân sự.