CHƯƠNG 1. Thực trạng ô nhiễm nước ở Việt Nam Theo Unicef cho biết, tình trạng ô nhiễm nguồn nước ở Việt Nam đang đứng TOP 5, chỉ sau Trung Quốc, Philippines, Indonesia và Thái Lan có lượng rác thải đổ ra sông, ra biển nhiều nhất thế giới hiện nay. Ở Việt Nam tại các khu công nghiệp có hàng trăm đơn vị sản xuất lớn nhỏ, hàng tấn nước thải rác thải chưa qua xử lý đã xả trực tiếp vào đường ống, các chất ô nhiễm hữu cơ, các kim loại còn nguyên trong nước đã thâm nhập vào nguồn nước. Ở các thành phố, rác thải sinh hoạt được vứt lung tung, ngổn ngang làm tắc đường cống, nước không thoát được, nên cứ mỗi trận mưa đến ngừời ta lại phải đi thông cống để thoát nước.
Những con sông nhuệ, sông tô lịch đen kịt, bốc mùi hôi vì rác thải. Ở nông thôn do điều kiện sinh hoạt còn khó khăn, cơ sở lạc hậu, các chất thải sinh hoạt và cả gia súc, gia cầm chưa qua xử lý đã thấm xuống các mạch nước ngầm, nếu sử dụng nước ngầm không xử lý sẽ có khả năng mắc các bệnh do nguồn nước gây ra. Bên cạnh đó, việc lạm dụng phân bón và các chất bảo vệ thực vật trong sản xuất nông nghiệp dẫn đến các kênh mương, sông hồ bị ô nhiễm ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Theo Nghị định số 38/2015/NĐ-CP ngày 24/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ về quản lý chất thải và phế liệu, nước thải nói chung được định nghĩa là nước đã bị thay đổi đặc điểm, tính chất, được thải ra từ quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.
Về nguyên tắc phần lớn các loại nước thải ít nhiều đều chứa các chất hoặc tác nhân ô nhiễm thải ra trong quá trình sử dụng nên nước thải sẽ có tác động có hại đối với môi trường. Nếu như nước thải công nghiệp chứa rất nhiều hoá chất vô cơ và hữu cơ thì nước thải sinh hoạt được thải ra sau quá trình sử dụng của con người chứa rất nhiều các chất bẩn dưới dạng protein, hydratcacbon, mỡ, các chất thải ra từ con người và động vật, ngoài ra còn phải kể đến các loại rác như giấy, gỗ, các chất hoạt động bề mặt… [3] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Lượng nước thải sinh hoạt của một khu dân cư phụ thuộc vào dân số, vào tiêu chuẩn cấp nước và đặc điểm của hệ thống thoát nước. Các trung tâm đô thị thường có tiêu chuẩn cấp nước cao hơn so với các vùng ngoại thành và nông thôn, do đó lượng nước thải sinh hoạt tính trên một đầu người cũng có sự khác biệt giữa các khu vực, và được tính tương đương khoảng 80 – 100% lượng nước cấp cho sinh hoạt [4]. Hiện nay, tiêu chuẩn nước thải sinh hoạt ở Việt Nam dao động trong khoảng 120 đến 180 lít/người/ngày đối với khu vực thành thị, và 50 đến 120 lít/người/ngày đối với khu vực nông thôn.
Ngoài ra, lượng nước thải sinh hoạt của khu dân cư còn phụ thuộc vào điều kiện trang thiết bị vệ sinh nhà ở, đặc điểm khí hậu thời tiết và tập quán sinh hoạt của người dân. Đối với các cơ sở dịch vụ và công trình công cộng, lượng nước thải sinh hoạt phát sinh phụ thuộc vào loại công trình, chức năng, số người sử dụng tại khu vực đó. Tiêu chuẩn thải nước của một số loại cơ sở dịch vụ và công trình công cộng này được nêu trong Bảng 1. Tiêu chuẩn thải nước của một số cơ sở dịch vụ và công trình công cộng.
Nguồn nước thải Đơn vị tính Lưu lượng, lít/ngày Nhà ga, sân bay Hành khách 7,5 – 1,5 Khách 152 - 212 Khách sạn Nhân viên phục vụ 30 - 45 Nhà ăn Người ăn 7,5 - 15 Siêu thị Người làm việc 26 - 50 Giường bệnh 473 - 908 Bệnh viện Nhân viên phục vụ 19 - 56 Trường đại học Sinh viên 56 - 113 Bể bơi Người tắm 19 - 45 Khu triển lãm, giải trí Người tham quan 15 - 30 Nguồn :Metcalf&Eddy. Wastewater Engineering Treatment, Disposal, Reuse. [5] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Nước thải sinh hoạt ở các trung tâm đô thị thường thoát bằng hệ thống thoát nước dẫn ra các sông rạch, còn các vùng ngoại thành và nông thôn do không có hệ thống thoát nước nên nước thải thường được tiêu thoát tự nhiên vào các ao hồ hoặc thoát bằng biện pháp tự thấm. Đặc trưng của nước thải sinh hoạt thể hiện tính chất tổng quát, cảm quan của nước như pH, độ dẫn/lực ion, màu sắc, mùi.; thành phần các tạp chất trong nước gây hại với môi trường cần phải được xử lí như nồng độ cặn lơ lửng (SS), nồng độ cặn lơ lửng cháy được (VSS), nồng độ ôxy hóa hóa học và sinh học (COD/BOD520), tổng lượng chất hữu cơ tan trong nước (TOC), tổng nồng độ các chất dinh dưỡng như Nitơ (TN) hoặc N-amôni (N-NH4+) có trong nước.
Lượng chất bẩn cho một người dân xả vào hệ thống thoát nước theo quy định tại tiêu chuẩn TCXD 51:2007, và số liệu tham khảo về thành phần nước thải sinh hoạt các khu dân cư được tổng hợp trong bảng 1. Lượng chất bẩn của một người trong một ngày xả vào hệ thống thoát nước Các chất Giá trị, g/ng.đ - Chất lơ lửng (SS ) 6065 - BOD5 của nước thải chưa lắng 65 - BOD5 của nước thải đã lắng 3035 - NH4+-N 8 - P2O5 3,3 - Cl- 10 Nguồn :Metcalf&Eddy. Wastewater Engineering Treatment, Disposal, Reuse. [5] Đặc trưng của nước thải sinh hoạt từ các hoạt động dịch vụ và các loại hình sản xuất phụ thuộc vào loại hình sản xuất hay dịch vụ.
Với các loại hình dịch vụ thông thường như vận tải (sân bay, nhà ga, bến xe .) nước thải tương tự như nước thải sinh hoạt nhưng nồng độ Nitơ có thể cao (do nước tiểu). Đối với nước thải từ các bệnh viện cần chú ý thêm nguy cơ vi khuẩn gây bệnh và khả năng nước thải có một số LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 dược phẩm cũng như hóa chất sát trùng. Phần lớn các đặc trưng còn lại thay đổi không lớn giữa các loại nước thải sinh hoạt có nguồn gốc khác nhau. Thành phần nước thải sinh hoạt khu dân cư.
Chỉ tiêu Trong khoảng Trung Bình Tổng chất rắn ( TS), mg/L 350÷1.200 700 Chất rắn hoà tan (TDS) , mg/L 250÷850 500 Chất rắn lơ lửng (SS), mg/L 100÷350 220 BOD5, mg/L 110÷400 220 Tổng Nitơ, mg/L 20÷85 40 Nitơ hữu cơ, mg/L 8÷35 15 NH4+-N mg/L 12÷50 25 NO2--N mg/L 0÷0,1 0,05 NO3--N mg/L 0,1÷0,4 0,025 Clorua, mg/L 30÷100 50 Độ kiềm , mgCaCO3/l 50÷200 125 Tổng chất béo, mg/L 50÷150 100 Tổng Phốt pho, mg/L 7÷9 8 Nguồn :Metcalf&Eddy. Wastewater Engineering Treatment, Disposal, Reuse. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu còn cho thấy, nước thải sinh hoạt, đặc biệt là nước thải sinh hoạt đô thị có chứa nhiều VSV, trong đó có VSV gây bệnh với nồng độ coliform tổng số từ 106 đến 109 MPN/100 ml và nồng độ fecal coliform từ 104 đến 107 MPN/100ml. Trong nước thải sinh hoạt còn chứa các vi khuẩn phân huỷ chất hữu cơ, cần thiết cho các quá trình chuyển hoá chất bẩn trong nước [6].
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Hệ thống nước mặt Việt Nam với hơn 2.360 con sông, suối và hàng nghìn hồ, ao. Nguồn nước này là nơi cư trú và nguồn sống của các loài động, thực vật và hàng triệu người và cũng là nguồn cung cấp chủ yếu cho sản xuất. Tuy nhiên, những nguồn nước này đang bị suy thoái và phá hủy nghiêm trọng do khai thác quá mức và bị ô nhiễm với mức độ khác nhau. Thậm chí nhiều con sông, đoạn sông, ao, hồ đang “chết” bởi khối lượng những chất thải, rác thải, nước thải xả ra môi trường mà chưa được xử lý Thống kê và đánh giá của Bộ Y tế và Bộ Tài Nguyên môi trường trung bình mỗi năm ở Việt Nam có khoảng 9.000 người tử vong vì nguồn nước và điều kiện vệ sinh kém và gần 200.000 trường hợp mắc bệnh ung thư mới phát hiện, mà một trong những nguyên nhân chính là sử dụng nguồn nước ô nhiễm.
Hệ thống hồ Hà Nội là một sản phẩm không thể tách rời của hệ thống sinh thái cảnh quan của Thủ đô Hà Nội. Trong quá trình chuyển mình để trở thành một thủ đô hiện đại, vai trò của các hồ ở Hà Nội càng quan trọng hơn trong chức năng sinh thái xã hội, môi trường, điều hòa ngập úng, điều hòa không khí và giúp Hà Nội thích ứng với biến đổi khí hậu. Kết quả thông tin nền 2010 cho thấy, trong số 80 hồ được khảo ở Hà Nội có 76% số hồ có diện tích lớn hơn 1. Về mặt chất lượng nước có đến 71% số hồ bị ô nhiễm (BOD>15 mg/L vượt quá tiêu chuẩn QCVN 08:2008/BTNMT cột B1), trong số đó có đến 14% hồ ô nhiễm hữu cơ rất nặng (50 mg/L <BOD5<100 mg/L) và 32% ô nhiễm nhẹ [7].
Khảo sát năm 2010 cũng cho thấy hầu hết các nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm chất lượng nước là do hoạt động của con người như xả trực tiếp nước thải sinh hoạt, rác thải, lấn chiếm lòng, ao, hồ. Đặc biệt ở những hồ, ao nhỏ nằm giữa khu vực dân cư đông đúc. Từ năm 2010 đến 2015, thành phố đã triển khai nhiều chương trình xử lý cải tạo các hồ, ao. Một số ví dụ như: Chương trình xử lý ô nhiễm nước sông, mương, hồ trên địa bàn Hà Nội từ năm 2009÷2012; Đề án cải tạo hồ Hà Nội; Dự án xử lý ô nhiễm nước hồ Trúc Bạch; Chế phẩm sinh học tại hồ Trúc Bạch; Chương trình thí điểm mô hình bảo vệ hồ với sự tham gia của cộng đồng; Chương trình quan trắc chất lượng nước một số hồ trên địa bàn thành phố từ năm 2010÷2015; Các chương trình truyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 thông và các chương trình nghiên cứu hợp tác nhằm tìm ra giải pháp khả thi trong việc xử lý ô nhiễm nước Hồ Hà Nội.
Nhìn chung, tại tất cả các hồ cảm quan cho thấy, mùi hôi đã giảm rõ rệt, giảm hiện tượng cá chết, vệ sinh trên hồ tốt, cảnh quan đẹp hơn so với trước khi xử lý. Song các giải pháp bên trên hầu như là sử dụng các công nghệ nước ngoài, chi phí đầu tư lớn và đòi hỏi việc kiểm soát công nghệ ngặt nghèo. Theo khảo sát của Trung tâm Quan trắc môi trường Quốc gia – Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường) cho thấy hiện trạng môi trường nước mặt ở nước ta nhiều nơi bị ô nhiễm nghiêm trọng.