ĐẶT VẤN ĐỀ Cây Quế là loài cây thân gỗ, sống lâu năm, ở cây trƣởng thành có thể cao trên 15m, đƣờng kính ngang ngực (1,3m) có thể đạt đến 40cm. Quế có lá đơn mọc cách hay gần đối lá có 3 gân gốc kéo dài đến tận đầu lá và nổi rõ ở mặt dƣới của lá, các gân bên gần nhƣ song song, mặt trên của lá xanh bóng, mặt dƣới lá xanh đậm, lá trƣởng thành dài khoảng 18 -20cm, rộng khoảng 6 -8cm, cuống lá dài khoảng 1cm. Quế có tán lá hình trứng, thƣờng xanh quanh năm, thân cây tròn đều, vỏ ngoài màu xám, hơi nứt rạn theo chiều dọc. Trong các bộ phận của cây Quế nhƣ vỏ, lá, hoa, gỗ, rễ đều có chứa tinh dầu, đặc biệt trong vỏ có hàm lƣợng tinh dầu cao nhất, có khi đạt đến 4 -5%.
Tinh dầu Quế có màu vàng, thành phần chủ yếu là Aldehyt Cinamic chiếm khoảng 70 -90%. Cây Quế khoảng 8 đến 10 tuổi thì bắt đầu ra hoa, hoa Quế mọc ở nách lá đầu cành, hoa tự chùm, nhỏ chỉ bằng nửa hạt gạo, vƣơn lên phía trên của lá, màu trắng hay phớt vàng. Quế ra hoa vào tháng 4 và tháng 5 và quả chín vào tháng 1 và tháng 2 năm sau. Quả Quế khi chƣa chín có màu xanh, khi chín chuyển sang màu tím than, quả mọng trong chứa một hạt, quả dài 1 đến 1,2 cm, hạt hình bầu dục, 1 kg hạt Quế có khoảng 2.
Bộ rễ Quế phát triển mạnh, rễ cọc cắm sâu vào lòng đất, rễ bàng lan rộng, đan ch o nhau vì vậy Quế có khả năng sinh sống tốt trên các vùng đồi núi dốc. Cây Quế lúc còn nhỏ cần có bóng che thích hợp mới sinh trƣởng và phát triển tốt, càng lớn lên mức độ chịu bóng càng giảm dần và sau khoảng 3- 4 năm trồng thì cây Quế hoàn toàn ƣa sáng. Tinh dầu Quế có vị thơm, cay, ngọt rất đƣợc ƣa chuộng. Hiện nay trên địa bàn huyện Mƣờng Khƣơng, cây Quế (Cinnamomum cassia Bl) xuất hiện đối tƣợng gây chết ngọn cành, những năm đầu không rõ nguyên nhân, gây hại rất nguy hiểm cho vùng Quế ở Mƣờng Khƣơng, những cây bị hại nặng ở cả đoạn ngọn và khoảng 1/3 số cành bị chết khô, gốc cành bị hại 1 thƣờng sùi to.
Ở quế nhỏ (5-7 tuổi) bị hại nặng cả cây sẽ chết khô dần, bị hại nhẹ vẫn sống nhƣng đến tuổi lớn (9-12 tuổi) không bóc vỏ đƣợc, không còn tinh dầu. Ở các vùng trồng quế theo một số điều tra xuất hiện phổ biến các loài sâu hại nhƣ sâu ăn lá, sâu róm, sâu vẽ bùa, sâu đục ngọn chồi, sâu gặm vỏ, sự xuất hiện của các loài sâu gậy hại ảnh hƣởng đến sinh trƣởng phát triển của cây. Đặc biệt sâu cuốn lá, sâu đo và sâu đục ngọn chồi ở quế tuổi nhỏ (2 -4 tuổi) sâu gặm vỏ ở quế tuổi lớn có mật độ khá cao trên các vùng, gây tổn thất rất lớn về kinh tế, ảnh hƣởng lớn đến đời sống của ngƣời dân vùng sâu, vùng xa, đặc biệt là một số đồng bào dân tộc thiểu số, nguồn thu nhập chính là cây quế, nhƣng những nghiên cứu về sâu bệnh hại quế ở nƣớc ta và các công trình nghiên cứu trên thế giới công bố không có nhiều, vì vậy tôi tiến hành nghiêncứu đề tài “NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG SÂU HAI QUẾ TẠI XÃ LÙNG VAI - HUYỆN MƢỜNG KHƢƠNG - TỈNH LÀO CAI”. Để tìm ra các biện pháp phòng trừ sâu hại Quế, nhằm cải thiện, nâng cao chất lƣợng gỗ, nâng cao giá trị kinh tế cho ngƣời dân trồng Quế.
2 Chƣơng I: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIIÊN CỨU 1. Khái quát về cây Quế - Cây Quế còn có tên khác là Quế đơn, Quế bì, Quế Trung Quốc, Nhục quế, Mạy quế (Tày), Kía (Dao), Nẳng kề (Nùng). - Tên khoa học là: Cinnamomum cassia Nees & Eberth - Họ Long não (Lauraceae) - Quế đƣợc trồng đầu tiên ở Trung Quốc và sau đó đƣợc “xâm nhập” vào Châu Âu theo con đƣờng tơ lụa và thời gian đó Quế đƣợc xem nhƣ một dƣợc liệu hữu ích và sử dụng chủ yếu để điều chế thuốc thang và dùng trong một số nghi thức tôn giáo. - Hình thái: Cây quế là loài cây thân gỗ, sống lâu năm, ở cây trƣởng thành có thể cao trên 15m, đƣờng kính ngang ngực (1,3m) có thể đạt đến 40cm.
Quế có lá đơn mọc cách hay gần đối lá có 3 gân gốc kéo dài đến tận đầu lá và nổi rõ ở mặt dƣới của lá, các gân bên gần nhƣ song song, mặt trên của lá xanh bóng, mặt dƣới lá xanh đậm, lá trƣởng thành dài khoảng 18 – 20 cm, rộng khoảng 6-8 cm, cuống lá dài khoảng 1 cm. Quế có tán lá hình trứng, thƣờng xanh quanh năm, thân cây tròn đều, vỏ ngoài màu xám, hơi nứt rạn theo chiều dọc. Trong các bộ phận của cây quế nhƣ vỏ, lá, hoa, gỗ, rễ đều có chứa tinh dầu, đặc biệt trong vỏ có hàm lƣợng tinh dầu cao nhất, có khi đạt đến 4 – 5%. Tinh dầu quế có màu vàng, thành phần chủ yếu là Aldehyt Cinamic chiếm khoảng 70 – 90%.
Cây quế khoảng 8 đến 10 tuổi thì bắt đầu ra hoa, hoa quế mọc ở nách lá đầu cành, hoa tự chùm, nhỏ chỉ bằng nửa hạt gạo, vƣơn lên phía trên của lá, màu trắng hay phớt vàng. - Quế ra hoa vào tháng 4, 5 và quả chín vào tháng 1,2 năm sau. Quả quế khi chƣa chín có màu xanh, khi chúi chuyển sang màu tím than, quả mọng trong chứa một hạt, quả dài 1 đến 1,2 cm, hạt hình bầu dục, 1 kg hạt quế có khoảng 2500 – 3000 hạt. Bộ rễ quế phát triển mạnh, rễ cọc cắm sâu vào lòng đất, rễ bàng lan rộng, đan chéo nhau vì vậy quế có khả năng sinh sống tốt trên các vùng đồi núi dốc.
Cây 3 quế lúc còn nhỏ cần có bóng che thích hợp mới sinh trƣởng và phát triển tốt, càng lớn lên mức độ chịu bóng càng giảm dần và sau khoảng 3-4 năm trồng thì cây quế hoàn toàn ƣa sáng. Tinh dầu quế có vị thơm, cay, ngọt rất đƣợc ƣa chuộng. Phân bố Phân bố trên thế giới - Trên thé giới Quế phân bố tự nhiên và đƣợc gây trồng trở thành hàng hóa ở một số nƣớc của Châu Á và Châu Phi nhƣ Indonesia, miền nam Trung Quốc, Lào, Myanmar. Đã đƣợc gây trồng tại Indonesia, Ấn Độ, Sri Lanka, Nam Mĩ, miền nam Hoa Kỳ và Hawaii Phân bố ở Việt Nam - Cây quế tự nhiên mọc hỗn giao trong các khu rừng tự nhiên nhiệt đới ẩm, từ Bắc vào Nam.
Tuy nhiên cho đên nay Quế tự nhiên không còn nữa, thay vào đó là giống Quế đã đƣợc thuần hóa thành cây trồng. Mỗi vùng có những sắc thái riêng về tự nhiên và nguồn lợi thu đƣợc từ Quế có các vùng nhƣ: Quảng Ninh, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bác Giang, Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Tuyên Quang, Hà Tây, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Nam,Quảng Ngãi, Khánh Hòa, Bà Rịa-Vũng Tàu. Trong đó có 4 vùng trồng quế tập trung là: Yên Bái, Quảng Ninh, Thanh Hoá – Nghệ An, Quảng Nam – Quảng Ngãi. Đặc điểm sinh học và công dụng - Cây sinh trƣởng trong rừng nhiệt đới, ẩm thƣờng xanh, ở độ cao dƣới 800m.
Quế là cây gỗ ƣa sáng, nhƣng ở giai đoạn còn non (1-5 năm tuổi) cây cần đƣợc che bóng. Khi trƣởng thành cây cần đƣợc chiếu sáng đầy đủ. Ánh sáng càng nhiều, cây sinh trƣởng càng nhanh và chất lƣợng tinh dầu càng cao. Quếƣa khí hậu nóng ẩm.
Nhiệt độ thích hợp cho sự sinh trƣởng, phát triển của quế là 20-250C. Tuy nhiên quế vẫn có thể chịu đƣợc điều kiện nhiệt độ thấp (lạnh tới 10C hoặc 00C) hoặc nhiệt độ cao tối đa tới 37-380C. Lƣợng mƣa hàng năm ở các địa phƣơng trồng quế thƣờng vào khoảng 1. Quế có thể mọc đƣợc trên nhiều 4 loại đất có nguồn gốc đá mẹ khác nhau (sa thạch, phiến thạch…), đất ẩm nhiều mùn, tơi xốp; đất đỏ, vàng, đất cát pha; đất đồi núi, chua (pH 4-6), nghèo dinh dƣỡng, nhƣng thoát nƣớc tốt.
- Quế có hệ rễ phát triển mạnh, rễ trùm sâu vào đất và cây có tốc độ tăng trƣởng tƣơng đối nhanh. Tại vùng đồi núi A Lƣới (Quảng Trị), cây trồng từ hạt đến giai đoạn 3,5 năm tuổi đã đạt chiều cao trung bình 2,2m (tối đa 2,7m). Cây 9 năm tuổi có chiều cao trung bình 6,9-7,0m với đƣờng kính thân trung bình 20-21cm. Quế có khả năng tái sinh chồi từ gốc khá mạnh.
Trong sản xuất, sau khi chặt cây thu vỏ, từ gốc sẽ sinh nhiều chồi non. Có thể để lại một chồi và tiếp tục chăm sóc để sau này lại cho thu hoạch vỏ. Mùa hoa tháng 4-8, mùa quả tháng 10-12 hoặc tháng 1-2 năm sau. Công dụng Thành phần hoá học: - Hàm lƣợng tinh dầu trong vỏ quế khá cao (1,0-4,0%), còn trong lá và cành non thƣờng thấp (0,3-0,8%).
Tinh dầu từ vỏ có màu vàng nâu nhạt, sánh, vị cay, thơm, ngọt, nóng, nặng hơn nƣớc; với thành phần chính là (E)-cinnamaldehyd (70- 95%); ngoài ra còn khoảng 100 hợp chất khác. - Tinh dầu từ lá quế thƣờng có màu nâu đậm và thành phần chủ yếu cũng là€¬cinnamaldehyd (60-90%). Hàm lƣợng €-cinnamaldehyd quyết định chất lƣợng của tinh dầu quế. Tinh dầu quế thƣơng phẩm trên thị trƣờng thế giới đòi hỏi hàm lƣợng €-cinnamaldehyd trong khoảng 75-95% (ISO: >80% €-cinnamaldehyd).
Ngoài tinh dầu, trong vỏ quế còn chứa tanin, chất nhựa, đƣờng, calci oxalat, coumarin và chất nhầy… Công dụng - Bột và tinh dầu quế đƣợc dùng rất rộng rãi để chế biến thực phẩm trong công nghiệp cũng nhƣ trong từng gia đình. Tây y coi vỏ quế và tinh dầu quế là loại thuốc có tác dụng kích thích tăng khả năng tuần hoàn hô hấp, tăng nhu động ruột, 5 tiêu hoá, bài tiết, gây co bóp tử cung, kích thích, miễn dịch, giãn mạch, kháng histamin và kháng khuẩn mạnh. Trong y học ở nƣớc ta và Trung Quốc, quế đƣợc dùng làm thuốc cấp cứu bệnh do hàn, hôn mê, mạch chậm nhỏ, đau bụng, chữa chứng tiêu hoá kém, tả lỵ, tiểu tiện khó khăn, đau lƣng, mỏi gối, chân tay co quắp, ho hen, bế kinh, ung thƣ, rắn cắn… Những lợi ích từ cây quế đối với cơ thể - Quế có thể làm nên điều thần kỳ đối với sức khỏe của chúng ta, vì thế chúng tôi nghĩ rằng bạn cần phải biết một vài điều cần thiết về lợi ích mà nó mang lại, hãy cùng xem. - Quế có thể làm "ảo thuật" bên trong và bên ngoài cơ thể của chúng ta, vì thế các chuyên gia dinh dƣỡng khuyên bạn nên bổ sung nó vào thực phẩm hàng ngày nhƣ là món atpic (thịt đông kho trứng), nhƣng với một tỷ lệ rất nhỏ.
