Luận văn thạc sĩ về biến đổi khí hậu và thiên tai tại huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu biến đổi khí hậu và thiên tai vùng hạ lưu sông Kôn Hà Thanh, phục vụ sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định.

• Tác giả: Trương Công Thành
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Xuân
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Nghiên cứu Biến Đổi Khí Hậu Và Thiên Tai Ảnh Hưởng Đến Nông Nghiệp Huyện Tuy Phước, Bình Định
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THIÊN TAI ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Biến đổi khí hậu
• 1.2. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 2. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ LŨ LỤT VÙNG HẠ LƯU SÔNG KÔN – HÀ THANH, TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA LŨ LỤT ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP HUYỆN TUY PHƯỚC TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi khí hậu và thiên tai tại huyện Tuy Phước

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với nông nghiệp tại huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Nơi đây không chỉ chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu mà còn phải đối mặt với các thiên tai như lũ lụt, hạn hán. Những hiện tượng này đã gây ra nhiều thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về tình hình biến đổi khí hậu và thiên tai là rất cần thiết để có những giải pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Biến đổi khí hậu và tác động đến nông nghiệp

Biến đổi khí hậu dẫn đến sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp. Nông dân tại huyện Tuy Phước đang phải đối mặt với những thách thức như giảm năng suất cây trồng và tăng chi phí sản xuất.

1.2. Thiên tai và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp

Thiên tai như lũ lụt và hạn hán đã gây ra thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp. Các trận lũ lụt lịch sử đã làm ngập úng nhiều diện tích đất canh tác, dẫn đến thiệt hại về tài sản và thu nhập của nông dân.

II. Vấn đề và thách thức trong ứng phó với biến đổi khí hậu

Huyện Tuy Phước đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai. Thiếu nguồn lực, công nghệ và thông tin là những vấn đề chính cản trở khả năng thích ứng của nông dân. Việc thiếu các mô hình nông nghiệp bền vững cũng làm gia tăng rủi ro cho sản xuất nông nghiệp.

2.1. Thiếu nguồn lực và công nghệ

Nông dân tại huyện Tuy Phước thường thiếu vốn đầu tư cho công nghệ mới, dẫn đến việc không thể áp dụng các biện pháp canh tác hiện đại nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu.

2.2. Thiếu thông tin và kiến thức

Nhiều nông dân không được tiếp cận thông tin về biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó, dẫn đến việc không thể đưa ra quyết định đúng đắn trong sản xuất nông nghiệp.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp ứng phó hiệu quả

Để ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai, huyện Tuy Phước cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp thực tiễn. Việc xây dựng các mô hình nông nghiệp bền vững và nâng cao nhận thức cho nông dân là rất quan trọng.

3.1. Xây dựng mô hình nông nghiệp bền vững

Các mô hình nông nghiệp bền vững giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai. Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất cũng là một giải pháp hiệu quả.

3.2. Tăng cường giáo dục và đào tạo

Cần tổ chức các khóa đào tạo cho nông dân về biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp nông dân chủ động hơn trong sản xuất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại huyện Tuy Phước

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu và thiên tai tại huyện Tuy Phước đã chỉ ra những tác động nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp. Các giải pháp ứng phó đã được triển khai và bước đầu mang lại kết quả tích cực, giúp nông dân giảm thiểu thiệt hại.

4.1. Kết quả từ các mô hình nông nghiệp mới

Các mô hình nông nghiệp mới đã giúp nông dân tăng năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm thiểu rủi ro do thiên tai.

4.2. Đánh giá tác động của các giải pháp ứng phó

Việc đánh giá tác động của các giải pháp ứng phó cho thấy sự cải thiện trong sản xuất nông nghiệp, giúp nông dân ổn định cuộc sống và phát triển kinh tế.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nông nghiệp huyện Tuy Phước

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu và thiên tai là những thách thức lớn đối với nông nghiệp huyện Tuy Phước. Tuy nhiên, với các giải pháp ứng phó hiệu quả, huyện có thể giảm thiểu thiệt hại và phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu

Tiếp tục nghiên cứu về biến đổi khí hậu và thiên tai là cần thiết để có những giải pháp kịp thời và hiệu quả hơn trong tương lai.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Huyện Tuy Phước cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế, nhằm đảm bảo an ninh lương thực cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Biến đổi khí hậu (BĐKH) và thiên tai đang là những thách thức lớn đối với sản xuất nông nghiệp toàn cầu, trong đó Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh, tỉnh Bình Định, các hiện tượng khí hậu cực đoan như lũ lụt, hạn hán và bão đã diễn ra với tần suất và cường độ ngày càng gia tăng trong giai đoạn 1999-2018. Theo số liệu quan trắc, nhiệt độ trung bình năm tại An Nhơn tăng khoảng 0,5°C, tại Quy Nhơn tăng khoảng 0,2°C trong cùng giai đoạn, đồng thời lượng mưa có xu hướng giảm nhẹ, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phước. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ diễn biến biến đổi khí hậu và thiên tai tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh, đánh giá tác động của lũ lụt đến sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phước trong bối cảnh BĐKH, đồng thời đề xuất các giải pháp ứng phó hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các xã thuộc huyện Tuy Phước, với dữ liệu khí tượng thủy văn từ 1999 đến 2018 và số liệu thiệt hại do lũ lụt trong 10 năm gần đây. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp bền vững, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về biến đổi khí hậu và thiên tai, bao gồm:

• Lý thuyết biến đổi khí hậu toàn cầu: Định nghĩa và đặc điểm biến đổi khí hậu theo IPCC và Công ước Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, nhấn mạnh nguyên nhân chủ yếu do hoạt động của con người làm tăng khí nhà kính như CO2 và CH4.
• Mô hình tác động của thiên tai đến nông nghiệp: Phân tích các loại thiên tai phổ biến như bão, lũ lụt, hạn hán và ảnh hưởng của chúng đến năng suất cây trồng, vật nuôi và cơ sở hạ tầng nông nghiệp.
• Khái niệm phát triển bền vững: Đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội hài hòa với bảo vệ môi trường, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên nhằm duy trì sản xuất nông nghiệp lâu dài.
• Quan điểm hệ thống và lãnh thổ trong nghiên cứu địa lý tự nhiên: Xem xét các yếu tố khí hậu, địa hình, thủy văn và xã hội trong mối quan hệ tổng thể, gắn liền với lãnh thổ nghiên cứu cụ thể.

Các khái niệm chính bao gồm: biến đổi khí hậu, thiên tai, lũ lụt, năng suất nông nghiệp, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Sử dụng số liệu khí tượng thủy văn từ Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Bình Định (1999-2018), số liệu thiệt hại do lũ lụt từ Phòng Nông nghiệp huyện Tuy Phước (2009-2018), tài liệu pháp luật và các kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu của địa phương.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Kết hợp tổng hợp tài liệu thứ cấp, khảo sát thực địa tại các xã trọng điểm như Phước Hòa, Phước Thắng, phỏng vấn cán bộ xã, hợp tác xã và nông dân.
• Phương pháp phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích xu hướng biến đổi nhiệt độ, lượng mưa, tần suất thiên tai; tính toán thiệt hại kinh tế do lũ lụt gây ra theo công thức tổng hợp các giá trị thiệt hại cây trồng, vật nuôi và cơ sở hạ tầng.
• Phương pháp GIS: Xây dựng bản đồ phân bố ngập lụt, phân tầng độ cao, thổ nhưỡng để đánh giá nguy cơ và tác động thiên tai.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Khảo sát thực địa tại 6 xã đại diện, trong đó 2 xã điểm được chọn dựa trên mức độ ảnh hưởng thiên tai và đặc điểm sản xuất nông nghiệp, nhằm đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả.
• Timeline nghiên cứu: Thu thập và phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2018-2019, tổng hợp và đề xuất giải pháp ứng phó trong năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến đổi nhiệt độ tăng rõ rệt: Nhiệt độ trung bình năm tại An Nhơn tăng khoảng 0,5°C từ 1999 đến 2018, tại Quy Nhơn tăng khoảng 0,2°C. Biên độ nhiệt năm cũng tăng, đặc biệt tại An Nhơn tăng 1,0°C trong cùng giai đoạn. Nhiệt độ tối cao tuyệt đối tại An Nhơn đạt 39,6°C năm 2013, tại Quy Nhơn 39,6°C năm 2015.
2. Lượng mưa có xu hướng giảm nhẹ: Lượng mưa trung bình 20 năm tại An Nhơn là 1903 mm, tại Quy Nhơn là 1978,7 mm. Lượng mưa hàng năm dao động lớn, năm có lượng mưa cao nhất gấp 2,4 lần năm thấp nhất tại An Nhơn. Xu hướng giảm lượng mưa rõ hơn tại An Nhơn (giảm hơn 300 mm) so với Quy Nhơn (giảm khoảng 30 mm).
3. Tần suất và cường độ lũ lụt gia tăng: Mặc dù số lượng bão và áp thấp nhiệt đới có xu hướng giảm từ 2011 đến 2018, nhưng tần suất và cường độ lũ lụt không giảm, điển hình là đỉnh lũ năm 2013 tại trạm Thạnh Hòa đạt 9,68 m, cao hơn đỉnh lũ lịch sử 1987. Năm 2016 có 5 trận lũ liên tiếp với đỉnh lũ tương đương năm 2013.
4. Thiệt hại nông nghiệp do lũ lụt nghiêm trọng: Giá trị thiệt hại do lũ lụt gây ra cho ngành nông nghiệp huyện Tuy Phước trong giai đoạn 2009-2018 tăng đáng kể, với nhiều xã ven biển chịu thiệt hại nặng nề. Lũ lụt làm giảm năng suất lúa và rau, gây chết gia súc, gia cầm và phá hủy cơ sở hạ tầng nông thôn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các biến đổi khí hậu tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh là sự gia tăng nhiệt độ trung bình và biến động lượng mưa do tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu, kết hợp với các yếu tố địa phương như địa hình thấp, thổ nhưỡng dễ bị ngập úng và tác động của hoạt động con người. So với các nghiên cứu trong khu vực miền Trung Việt Nam, kết quả cho thấy mức độ biến đổi nhiệt độ và lượng mưa tương đồng, tuy nhiên mức độ thiệt hại do lũ lụt tại huyện Tuy Phước có phần nghiêm trọng hơn do đặc điểm địa hình và cơ sở hạ tầng còn hạn chế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ xu hướng nhiệt độ trung bình năm, lượng mưa hàng năm, biểu đồ đỉnh lũ qua các năm và bảng tổng hợp thiệt hại kinh tế theo xã để minh họa rõ ràng mức độ ảnh hưởng. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của các giải pháp thích ứng và giảm nhẹ tác động biến đổi khí hậu, đặc biệt trong bối cảnh tần suất thiên tai có xu hướng gia tăng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hệ thống cảnh báo sớm và quản lý rủi ro thiên tai: Xây dựng và nâng cấp hệ thống cảnh báo lũ lụt, bão tại huyện Tuy Phước nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương phối hợp với Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh. Thời gian: trong vòng 1-2 năm tới.
2. Phát triển mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu: Áp dụng các mô hình thâm canh giống lúa mới, trồng rau an toàn và nuôi trồng thủy sản xen ghép phù hợp với điều kiện khí hậu biến đổi. Chủ thể thực hiện: các hợp tác xã nông nghiệp, nông dân và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật. Thời gian: triển khai ngay và mở rộng trong 3-5 năm.
3. Cải tạo và nâng cấp hệ thống thủy lợi, tiêu úng: Đầu tư kiên cố hóa kênh mương, đê điều nhằm kiểm soát ngập úng và điều tiết nước hiệu quả trong mùa mưa lũ. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Bình Định, huyện Tuy Phước. Thời gian: kế hoạch 3 năm.
4. Tuyên truyền nâng cao nhận thức và đào tạo kỹ thuật cho nông dân: Tổ chức các lớp tập huấn về phòng chống thiên tai, kỹ thuật canh tác thích ứng biến đổi khí hậu, quản lý rủi ro thiên tai. Chủ thể thực hiện: các tổ chức chính quyền địa phương, trung tâm khuyến nông. Thời gian: liên tục hàng năm.
5. Xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính và bảo hiểm nông nghiệp: Hỗ trợ vốn vay ưu đãi, bảo hiểm cây trồng vật nuôi để giảm thiểu rủi ro tài chính cho nông dân khi xảy ra thiên tai. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng chính sách xã hội, các tổ chức bảo hiểm. Thời gian: trong 2-3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch ứng phó biến đổi khí hậu và thiên tai phù hợp với điều kiện địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro thiên tai.
2. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành địa lý tự nhiên, khí tượng thủy văn: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tế và phân tích tác động biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh.
3. Hợp tác xã và nông dân địa phương: Áp dụng các mô hình sản xuất thích ứng biến đổi khí hậu, nâng cao nhận thức về tác động của thiên tai và cách phòng tránh, giảm thiểu thiệt hại.
4. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực phát triển nông nghiệp bền vững và ứng phó biến đổi khí hậu: Sử dụng luận văn làm cơ sở dữ liệu thực tiễn để thiết kế các chương trình hỗ trợ, dự án phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Biến đổi khí hậu ảnh hưởng như thế nào đến sản xuất nông nghiệp tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh?
   Biến đổi khí hậu làm tăng nhiệt độ trung bình, thay đổi lượng mưa và gia tăng tần suất thiên tai như lũ lụt, gây thiệt hại trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi và cơ sở hạ tầng nông nghiệp. Ví dụ, năng suất lúa và rau tại huyện Tuy Phước giảm do ngập úng kéo dài.

2. Tại sao lũ lụt vẫn gia tăng dù số lượng bão và áp thấp nhiệt đới giảm?
   Mặc dù số lượng bão giảm, nhưng cường độ và tần suất mưa lớn kéo dài vẫn gây ra lũ lụt nghiêm trọng. Địa hình thấp, hệ thống thủy lợi chưa đồng bộ cũng làm tăng nguy cơ ngập úng.

3. Các mô hình nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu được đề xuất là gì?
   Bao gồm mô hình thâm canh giống lúa mới, trồng rau an toàn và nuôi trồng thủy sản xen ghép, giúp tăng năng suất, giảm thiệt hại do thiên tai và thích ứng với điều kiện khí hậu thay đổi.

4. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá thiệt hại do thiên tai?
   Phương pháp thống kê tổng hợp thiệt hại dựa trên giá trị thiệt hại cây trồng, vật nuôi và cơ sở hạ tầng, kết hợp dữ liệu thực địa và số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả ứng phó biến đổi khí hậu tại địa phương?
   Cần tăng cường hệ thống cảnh báo sớm, cải thiện hạ tầng thủy lợi, đào tạo kỹ thuật cho nông dân, phát triển chính sách hỗ trợ tài chính và bảo hiểm nông nghiệp, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng.

Kết luận

• Biến đổi khí hậu tại vùng hạ lưu sông Kôn – Hà Thanh thể hiện qua sự gia tăng nhiệt độ trung bình năm và biến động lượng mưa trong giai đoạn 1999-2018.
• Tần suất và cường độ lũ lụt gia tăng gây thiệt hại nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phước.
• Thiệt hại kinh tế do thiên tai ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, vật nuôi và cơ sở hạ tầng nông nghiệp.
• Đề xuất các giải pháp ứng phó bao gồm nâng cấp hệ thống cảnh báo, phát triển mô hình sản xuất thích ứng, cải tạo thủy lợi và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định chính sách phát triển nông nghiệp bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu tại địa phương.

Next steps: Triển khai các giải pháp đề xuất trong vòng 1-3 năm, tiếp tục theo dõi và cập nhật dữ liệu khí hậu, mở rộng nghiên cứu sang các vùng lân cận.

Call-to-action: Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng nông dân cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các biện pháp thích ứng nhằm bảo vệ sản xuất nông nghiệp trước tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu và thiên tai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, cấu trúc của đề cƣơng gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu biến đổi khí hậu và thiên tai đến sản xuất nông nghiệp. Chƣơng 2: Tình hình biến đổi khí hậu và lũ lụt vùng hạ lƣu sông Kôn – Hà Thanh, tỉnh Bình Định. Chƣơng 3: Đánh giá tác động của lũ lụt đến sản xuất nông nghiệp huyện Tuy Phƣớc trong bối cảnh biến đổi khí hậu. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THIÊN TAI ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1.

Biến đổi khí hậu 1. Khái niệm về biến đổi khí hậu Theo Công ƣớc chung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu tại Hội nghị Thƣợng đỉnh về Môi trƣờng tại Rio de Janero (Braxin - năm 1992): Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu mà nguyên nhân trực tiếp hay gián tiếp bởi hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và tác động thêm vào sự biến động khí hậu tự nhiên trong các thời gian có thể so sánh đƣợc [20]. Theo tổ chức Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu IPCC (2007), biến đổi khí hậu (Climate Change) là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể đƣợc nhận biết qua sự biến đổi về trung bình và biến động của các thuộc tính của nó, đƣợc duy trì trong một thời gian dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu hoặc do tác động thƣờng xuyên của con ngƣời, đặc biệt tăng hiệu ứng nhà kính làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển [14].

Theo Bộ Tài Nguyên và Môi Trƣờng, 2008: Biến đổi khí hậu là sự biến đổi trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thƣờng là vài thập kỷ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất [13]. Nhƣ vậy, BĐKH trên Trái Đất là không có giới hạn về đơn vị hành chính, nó không phải xảy ra ở một không gian hẹp một hoặc hai quốc gia, mà xảy ra trên phạm vi toàn cầu. Nhìn chung BĐKH là do sự thay đổi của các thành phần tự nhiên bên trong của nó theo thời gian, nhƣng hiện nay BĐKH xảy ra ở mức độ nghiêm 9 trọng hơn mà nguyên nhân không còn là sự thay đổi các thành phần trong nội hàm của nó nữa, nguyên nhân chủ yếu đó là con ngƣời đã làm thay đổi các thành phần của khí quyển thông qua các hoạt động sản xuất.

BĐKH hiện nay đang diễn ra mạnh mẽ, mà hậu của nó gây ra cho thiên nhiên và con ngƣời trên Trái Đất là vô cùng nghiêm trọng mà không lƣờng trƣớc đƣợc. Đặc điểm của biến đổi khí hậu Khí hậu là tập hợp của những điều kiện khí quyển đặc trƣng cho mỗi địa phƣơng và phụ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh địa lí của địa phƣơng nhƣ: vị trí địa lí, độ cao trên mực biển mà còn chỉ đặc điểm của mặt đất, địa hình, lớp phủ thổ nhƣỡng, lớp phủ thực vật v. Vì vậy, khí hậu là một trong những đặc trƣng địa lí tự nhiên của địa phƣơng, một trong những thành phần cảnh quan của địa lí, khí hậu có những mối liên quan chặt chẽ với những đặc điểm địa lí và các thành phần cảnh quan địa lí khác trong đó có con ngƣời. Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội con ngƣời không ngừng làm gia tăng các nhân tố làm thay đổi khí hậu.

Theo tổ chức Khí tƣợng Thế giới (WMO), đã chỉ rõ sự gia tăng nhiệt độ trung bình và các hệ quả của nó nhƣ mực nƣớc biển tăng với tốc độ ngày càng cao, băng và sông băng ngày càng suy giảm, và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan nhƣ làn sóng khí hậu nóng, những chỉ số mấu chốt của biến đổi khí hậu đang ngày càng đƣợc bộc lộ: nồng độ carbon dioxide là 357,0 phần triệu (ppm) vào năm 1993 (năm đầu tiên đƣợc công bố trong Tuyên bố khí hậu), đã liên tục tăng lên đến 405,5 ppm vào năm 2017. Trong năm 2018 và 2019, các giá trị này sẽ còn cao hơn nữa. Nhƣ vậy sự biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng, nhìn chung xét về tính chất BĐKH trên Trái Đất có 4 đặc điểm: - BĐKH diễn ra chậm, khó phát hiện, khó ngăn chặn và đảo ngƣợc. BĐKH là hiện tƣợng và quá trình tự nhiên (mặc dù có nguyên nhân do con ngƣời gây ra) diễn ra trong khí quyển của Trái Đất một cách rất chậm chạp, từ từ, không rõ rệt (trong vòng 100 năm, nhiệt độ trung bình của Trái Đất tăng 0,74oC).

Con ngƣời phải có mạng lƣới quan trắc rộng khắp; có nhận xét, phát hiện tinh tế; Có sự hỗ trợ của các 10 phƣơng tiện kỹ thuật hiện đại mới có khả năng nhận biết đƣợc sự biến động này. Mặt khác, BĐKH lại do nhiều nguyên nhân gây ra, biểu hiện ở mỗi khu vực trên Trái Đất cũng khác nhau nên khó lòng ngăn chặn hoặc đảo ngƣợc tình thế đƣợc. - BĐKH diễn ra trên phạm vi toàn cầu, có ảnh hƣởng đến tất cả các lĩnh vực có liên quan đến đời sống và hoạt động của con ngƣời. Sẽ không có nơi nào trên Trái Đất, không có ngƣời dân nào và mọi mặt hoạt động của con ngƣời ở bất kỳ một quốc gia nào mà không chịu ảnh hƣởng của BĐKH, chỉ có điều mức độ ảnh hƣởng của BĐKH không diễn ra đồng đều ở mọi nơi.

- BĐKH diễn ra với cƣờng độ ngày một tăng và hậu quả khó lƣờng trƣớc. Các số liệu thống kê và các quan sát trong những năm gần đây cho thấy mức độ BĐKH gây ra ngày một lớn, mạnh và bất thƣờng, trái hẳn với quy luật vốn có, vì thế cũng gây nên những hậu quả và thiệt hại rất to lớn, khó lƣờng. - BĐKH là nguy cơ lớn nhất mà con ngƣời phải đối mặt với tự nhiên trong suốt lịch sử phát triển của loài ngƣời. Trong những năm gần đây, BĐKH đã gây ra những thiệt hại khủng khiếp đến hoạt động sản xuất và trọng đời sống con ngƣời, so với các thiên tai tự nhiên khác nhƣ: Động đất, núi lửa… thì thảm họa do BĐKH gây ra là rất lớn.

Nguyên nhân của biến đổi khí hậu toàn cầu Có nhiều nguyên nhân làm biến đổi khí hậu Trái đất, tuy nhiên qua quá trình lâu dài nghiên cứu về khí hậu, các nhà khoa học đã đúc kết có 2 nguyên nhân chủ yếu gây ra biến đổi khí hậu a) Nguyên nhân do những quá trình tự nhiên Những quá trình khí quyển đều chịu ảnh hƣởng của vũ trụ, nguồn năng lƣợng chủ yếu của các quá trình khí quyển là bức xạ Mặt Trời. Chính bức xạ Mặt Trời biến thành nhiệt trong khí quyển và trên mặt đất. Khi nguồn năng lƣợng này có những biến động bất thƣờng, tất yếu sẽ dẫn đến những biến đổi khí hậu Trái Đất. Sự biến động bất thƣờng của nguồn năng lƣợng bức xạ Mặt Trời chiếu tới bề mặt Trái Đất có thể do các nguyên nhân sau: 11 - Cƣờng độ bức xạ Mặt Trời thay đổi tuỳ theo sự hoạt động và biến động của Mặt Trời, là nguồn cung cấp năng lƣợng cho Trái Đất.

- Quỹ đạo chuyển động của Trái Đất trong hệ Mặt Trời luôn thay đổi cũng nhƣ tốc độ chuyển động của Trái Đất và khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời không bao giờ ổn định. - Góc nghiêng giữa trục quay của Trái Đất với mặt phẳng hoàng đạo cũng có sự thay đổi trong quá trình hình thành và phát triển của hệ Mặt Trời. - Khói bụi do hoạt động của núi lửa phun trào; Sự va đập của các thiên thạch vào Trái Đất gây nên các vụ nổ rất lớn làm lớp không khí sát bề mặt đất trở nên mù mịt, ngăn cản năng lƣợng bức xạ Mặt Trời chiếu tới Trái Đất, khiến cho Trái Đất bị lạnh đi trong một thời gian dài. - Sự biến động của thành phần các chất khí trong khí quyển cũng luôn diễn ra, thƣờng là khi thành phần hơi nƣớc và điôxit cacbon (CO2) tăng lên làm cho nhiệt độ không khí cũng tăng lên.

Các quá trình tự nhiên này thƣờng diễn ra trong thời gian dài tới hàng triệu năm và cũng có khi diễn ra theo chu kỳ kế tiếp nhau từ hàng nghìn năm tới hàng chục vạn năm. Bởi vậy ngƣời ta cũng thƣờng nói đó là sự biến đổi khí hậu trong thời kỳ địa chất [4]. b) Nguyên nhân do ảnh hưởng hoạt động của con người Khí hậu của Trái Đất hiện nay đang nóng lên. Hiện tƣợng này cũng giống nhƣ chúng ta đang sống trong một nhà kính.

Trong nhà kính ánh sáng Mặt Trời vẫn xuyên qua, đó là những tia bức xạ sóng ngắn. Mặt đất trong nhà kính hấp thu năng lƣợng bức xạ Mặt Trời nóng lên lại bức xạ trở lại lớp không khí trong nhà kính. Lớp không khí này hấp thu và giữ lại nguồn năng lƣợng bức xạ sóng dài vì thế nóng lên. Ngƣời ta gọi hiện tƣợng này là hiệu ứng nhà kính.

Chính con ngƣời thông qua các hoạt động sản xuất của mình nhƣ sử dụng nhiên liệu hóa thạch để sản xuất năng lƣợng, hoạt động công nghiệp, giao thông vận 12 tải, sản xuất nông nghiệp, đốt phá rừng. tạo ra lƣợng phát thải khí nhà kính ngày một lớn, khó kiểm soát. Trong số các chất khí nhà kính thì điôxit cacbon (CO2) là chất khí đóng vai trò quan trọng nhất vì nó chiếm tới một nửa khối lƣợng khí nhà kính và đóng góp tới 60% khả năng làm tăng nhiệt độ không khí. Từ giữa thế kỷ thứ 18 nhân loại bƣớc vào thời kỳ sản xuất công nghiệp đòi hỏi sử dụng rất nhiều năng lƣợng, nguyên liệu, con ngƣời phải đốt nhiều loại nhiên liệu hóa thạch và thải vào khí quyển ngày càng nhiều CO2.

Lƣợng CO2 trong khí quyển tăng lên còn do việc sử dụng ngày càng nhiều các phƣơng tiện giao thông, hoạt động sản xuất nông nghiệp và đặc biệt là nạn đốt phá rừng, Các số liệu đo đạc cho thấy chỉ trong vòng 250 năm, từ năm 1750 đến năm 2000, nồng độ khí CO2 trong khí quyển đã tăng lên khoảng 28%, từ 280 ppm lên 370 ppm và tính trung bình tổng lƣợng CO2 trong khí quyển tăng từ 0,5 đến 1% mỗi năm.