CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về cây chanh leo 1. Nguồn gốc và xuất xứ Chanh leo còn gọi là lạc tiên, chanh dây, mát mát, dây mát,. Tên khoa học là Passiflora edulis Sims.
Thuộc họ Passifloraceae, Chi Passiflora, Bộ Violales hiện có khoảng 520 loài (Watson, L. và cs,2004) đến 700 loài (Feuilet, C. và cs, 2004), trong đó có khoảng 60 loài cho trái ăn được. Có 03 loài chanh leo được trồng phổ biến nhất trên thế giới là chanh leo tím (Passiflora edulis), chanh leo vàng (Passiflora edulis f.) và chanh leo khổng lồ (Passiflora quadrangularis).
Nhà nghiên cứu nông học Chandler (1967) cho biết: Chi Passiflora chỉ có 1 loài duy nhất Passiflora edulis nguồn gốc từ Brazil là loài có giá trị sử dụng trong lĩnh vực chế biến thực phẩm và nuớc giải khát. Còn lại các loài khác được trồng dưới dạng cây cảnh hoặc vườn thực vật ở một số nước vùng Trung Mỹ (HCDA, 2008, Farr et al. Quả của một số loài khác cũng được trồng với mục đích lấy hương liệu hoặc làm cảnh như P. mollissima hoặc để ăn quả.
Trong sản xuất cũng như hoạt động nghiên cứu khoa học người ta chủ yếu quan tâm đến 2 giống: Chanh leo vỏ vàng Passiflora edulis f. và chanh leo vỏ tím Passiflora edulis. Theo Acland (1971) và Morton (1987) giống chanh leo vỏ tím có nguồn gốc từ các vùng nam Brazil kéo dài tới Paraguay và Bắc Argentiana, trong khi đó giống chanh leo vỏ vàng được phát hiện lần đầu tiên ở vùng Amazon của Brazil, sau đó được đem trồng nhiều trong các vườn nhà, trang trại. Theo Menzel et al.(1996) nước sản xuất nhiều chanh leo là Brazil, Colombia, Ecuador, Peru, Venezuela, Kenya, Nam Phi, Sri Lanka, Australia, New Zealand, Kenya và Hawaii.
Vị trí phân loại (CABI, 2007) Giới (Kingdom): Viridiplantae Ngành (Phylum): Spermatophyta 6 Ngành phụ (Subphylum): Angiospermae Lớp (Class): Dicotyledonae Bộ (Order): Violales Họ (Family): Passifloraceae Tên khoa học: Passiflora edulis Sims Tên tiếng Anh: Passion fruit hoặc Purple granadilla 1. Đặc điểm thực vật học Cây chanh leo rất dễ trồng, ưa đất khô, cần ít nước, sống được trên đất sỏi đá hoặc đất cát. Cây đạt độ trưởng thành ở 12 tháng tuổi, có thể dài đến 15m, bắt đầu cho quả sau 4 tháng tuổi và cho thu hoạch tốt trong vòng 5 - 6 năm. Chỉ có cây chanh leo tím (Passiflora edulis) và chanh leo vàng (Passiflora edulis f.) mới được coi là có giá trị cho ngành sản xuất.
Chanh leo tím phát triển tốt tại các vùng có cao độ cao, có khí hậu mát mẻ; chanh leo vàng thì thích hợp với những vùng có cao độ thấp hơn và có khí hậu nóng hơn. Quả chanh leo tím quả thường nhỏ hơn và năng suất thấp hơn loại quả màu vàng. Tuy nhiên, hương vị của quả màu tím ngọt hơn, thơm hơn và ngon hơn quả màu vàng (Akamine et al., 1974) Chanh leo là loại cây leo, thân gỗ, lâu năm, lá màu xanh và có màu hơi đỏ hoặc hơi hồng; lá xẻ ba thùy, rìa lá mịn, hình tim. Hoa đơn tính, mọc từ nách lá.
Mỗi hoa mang 5 nhị đực với 5 chỉ dính với nhau thành ống ở đáy và tách rời ở phần mang bao phấn. Hoa của giống chanh leo quả màu tím nở vào buổi sáng sớm, thường là lúc bình minh và đóng vào buổi trưa; hoa của giống chanh leo màu vàng nở vào buổi trưa và đóng vào khoảng 9 - 10 giờ đêm. Hai giống chanh leo quả màu tím và màu vàng không có khả năng thụ phấn chéo (Akamine et al. Quả chanh leo hình cầu hoặc bầu dục, kích thước 4,5 - 7cm, màu tím đến tím sậm hay vàng chanh, tự rụng khi chín, vỏ quả trơn và láng bóng.
Quả mang nhiều hạt, hạt đen, xung quanh hạt là cơm hạt, mềm, màu vàng và mùi thơm rất quyến rũ. Cây chanh leo sinh trưởng, phát triển tốt trong điều kiện nhiệt độ từ 18 - 30°C, độ ẩm không khí trung bình 75 - 80%, trong đó tốt nhất là các vùng có khí hậu ôn hoà, mát mẻ quanh năm, nhiệt độ trung bình 18 - 22°C. Chanh leo đòi hỏi khí hậu ấm và ẩm, lựợng mưa trung bình từ 1.600 mm trở lên, phân bố đều, đặc biệt trong thời kỳ ra hoa ít mưa bão. Chanh leo sinh trưởng kém ở nhiệt dộ thấp dưới 12°C và trên 38°C, không 7 chịu được những nơi có nhiều sương muối, gió bão.
Cây chanh leo ưa các loại đất thịt nhẹ, đất cát pha, đất giàu mùn, tơi xốp, dễ thoát nuớc. Chanh leo không ưa các loại đất thấp, đất cát, đất dễ bị úng ngập, đất bị chua phèn, khó thoát nước. Giá trị dinh dưỡng và lợi ích của chanh leo Quả chanh leo là sản phẩm có giá trị kinh tế, giàu giá trị dinh dưỡng hầu hết các chất dinh dưỡng của quả tập trung ở ruột chanh (áo hạt). Quả chanh leo giàu beta caroten, kali và chất xơ tiêu hóa.
Nước quả giàu vitamin C, tốt cho người bị huyết áp cao, không gây béo phì và bất lợi cho người tiểu đường. Hạt chanh leo là một nguồn chất xơ tuyệt vời, chính chất cơm nhầy bao quanh hạt làm cho chanh leo có mùi thơm đặc biệt. Hạt của loại quả này giúp nhuận trường và chữa táo bón. Ngoài quả, thì các bộ phận khác của chanh leo như hoa, lá, cành,… còn được dùng làm thuốc chữa bệnh.
Ở trên thế giới chanh leo được sử dụng rộng rãi không chỉ cơm quả dùng làm sinh tố, nước giải khát, hạt có thể ép dầu để làm dầu ăn hoặc chế dầu sơn, mà chanh leo còn được làm cảnh. Tại một số khu vực, toàn bộ cây chanh leo tươi hay khô đã từng được sử dụng như là một loại thảo dược làm an thần và điều trị chứng mất ngủ. Lá và thân cây phơi khô, thái nhỏ thường được dùng ở châu Âu để trộn lẫn với lá chè để uống. Một loại kẹo cao su có tác dụng an thần cũng đã từng được sản xuất từ chanh leo.
Thành phần dinh dưỡng của quả chanh leo tím trong 100g thịt quả Thành phần Trong 100 g thịt quả Thành phần Trong 100 g thịt quả Năng lượng 90 Kcal Acid Ascorbic 30 mg Nước 75,1 g Phospho 64 mg Protein 2,2 g Sắt 1,6 mg Chất béo 0,7 g Natri 28 mg Carbohydrat 21,2 g Kali 348 mg Tro 0,8 g Vitamin A 700 IU Canxi 13 mg Thiamin Vết Chất xơ ? Riboflavin 0,13 mg (Morton, 1987) 8 1. Tình hình sản xuất chanh leo trên thế giới Theo báo cáo của FAO công bố vào năm 2013: sản lượng quả chanh leo cả thế giới đã tăng từ khoảng 1,05 triệu tấn năm 2005 lên 1,15 triệu tấn trong năm 2009. FAO dự báo rằng sản lượng toàn cầu sẽ là 2,39 triệu tấn trong năm 2020. Fintrac đã tính toán và dự đoán rằng sản lượng chanh leo của thế giới có thể đạt 2,78 triệu tấn quả tươi vào năm 2020.
Brazil là nước sản xuất chanh leo lớn nhất thế giới (Amata et al., 2009), chủ yếu là giống chanh leo vàng (Passiflora edulis f.) chiếm 97% và chanh leo ngọt (Passiflora alata) chiếm 3%, với diện tích canh tác ước tính 56.856 ha và sản lượng hàng năm 834. Sản lượng chanh leo toàn cầu năm 2018 Nguồn: Fintrac (2018) Năm 2015, Brazil là nước sản xuất chanh leo lớn nhất với 834.286 tấn (chiếm 59,41% sản lượng toàn cầu), tiếp đến là Indonexia 161.190 tấn (chiếm 10% sản lượng) và Ấn Độ 162. Sản lượng chanh leo ở Brazil giảm dần từ 834. Ecuador là nước sản xuất chanh leo lớn thứ hai trên thế giới trong năm 2010, nhưng đến năm 2018 rơi xuống vị trí thứ 6 trên toàn cầu, sự suy giảm này bắt đầu 9 vào giai đoạn 2011 - 2013 khi nông dân quyết định không trồng lại chanh leo làm giảm đáng kể về sản lượng của chanh leo, năm vào năm 2015 chỉ đạt 46.309 tấn đến năm 2017 đạt 52.
Một số nước cũng sản xuất chanh leo như Kenya, Việt Nam, Thái Lan, Venezuela, Malaysia, Zimbabwe, Israel, Nam Phi, Philippines, Sri Lanka, Pakistan, Suriname và New Zealand với tổng sản lượng khoảng 102. Theo số liệu của Viện Nghiên cứu Địa lý và Thống kê (Instituto Brasileiro de Geografiae Estatística Brazil - IGBE), năm 2007 sản lượng chanh leo của cả nước là 664.286 tấn quả tươi, năm 2009 sản lượng tăng lên 718.798 tấn trong đó bang Bahia đạt 322.755 tấn (chiếm 45% tổng sản lượng) và Ceara Đông Bắc đạt 129.001 tấn (chiếm 18% tổng sản lượng), năm 2013 sản lượng của chanh leo đã lên đến 834.749 tấn quả tươi trong đó bang Bahia State chiếm 42% tổng sản lượng của cả nước. Theo cơ sở dữ liệu thống kê faostats ở Indonesia, năm 2015 sản lượng chanh leo của cả nước đạt 204.625,9 tấn quả và 253.349 tấn quả trong năm 2018. Ở Indonesia chanh leo chủ yếu được trồng ở Nam Sulawesi, miền trung Indonesia ở đây có hai thời điểm trồng chanh leo chính là từ tháng 7 đến tháng 8 và từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau.
Hầu hết tất cả các sản phẩm chanh leo của Indonesia đều dành cho ngành chế biến nước ép. Sản xuất chanh leo sau Indonesia là Ấn Độ, theo Hiệp hội trồng trọt quốc gia Ấn Độ trong giai đoạn 2017 - 2018 chanh leo đạt sản lượng 152.730 tấn quả tươi, tăng so với các năm 2013 - 2014 (122. Colombia cũng là nước sản xuất và cung cấp chanh leo tím và chanh leo vàng cho thị trường EU. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn của Colombia, cả nước đã sản xuất được 121.132 tấn trong năm 2007 và 94.014 tấn trong năm 2009, đến năm 2018 sản lượng chanh leo đạt 629.090 tấn, trong năm 2007 xuất khẩu quả tươi sang thị trường châu Âu với 1.338 tấn trị giá 6,6 triệu USD đến năm 2017 xuất khẩu lên đến 4.
Theo Viện thống kê và dữ liệu tổng điều tra quốc gia Ecuador, sản lượng chanh leo trong năm 2007 ở Ecuador là 96.319 tấn nhưng đến năm 2017 chỉ đạt 52. Phần lớn sản lượng chanh leo của Ecuador 10 tập trung vào chế biến nước ép và xuất khẩu, năm 2007 sản phẩm chanh leo đi vào chế biến nước ép đạt 60,4 triệu USD trong khi xuất khẩu trái cây tươi chỉ là 100. Năm 2015 ở Ecuador sản xuất chanh leo chỉ đạt 46.309 tấn quả tươi, sản lượng chanh leo thấp nhất trong hơn 15 năm và giảm đáng kể so với các năm trước.000 tấn chanh leo được dùng cho chế biến nước ép đáp ứng thị trường xuất khẩu, 60.000 tấn còn lại được bán trong thị trường nội địa. Kenya là một nước sản xuất nhỏ nhưng theo tiêu chuẩn toàn cầu, sản phẩm quả tươi chủ yếu xuất khẩu trái sang châu Âu và các thị trường khác.
Sản lượng chanh leo của cả nước được báo cáo là 39. Theo Cơ quan thuế Kenya, từ năm 2006 đến năm 2010, lượng xuất khẩu trái chanh leo tăng từ 1.634 tấn, trong khi giá trị (FOB) tăng từ 1,66 triệu USD lên 1,84 triệu USD.