Luận Văn: Nghiên Cứu Bảo Quản Gỗ Thông Từ Chiết Xuất Lá Tô Mộc Tại Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên

Luận văn nghiên cứu bảo quản gỗ thông bằng chế phẩm chiết suất từ lá tô mộc tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, ứng dụng hiệu quả trong công nghiệp.

• Tác giả: Đèo Thị Hiền
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Việt Hưng
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu bảo quản gỗ thông từ chế phẩm chiết suất từ lá Tô mộc (Caesalpinia sappan) tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của đề tài
• 1.1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Bảo quản gỗ và tầm quan trọng của công tác bảo quản gỗ
• 2.2.1. Bảo quản gỗ
• 2.2.2. Tầm quan trọng của công tác bảo quản
• 2.3. Phương pháp bảo quản
• 2.3.1. Phương pháp ngâm thường
• 2.3.2. Phương pháp nóng - lạnh
• 2.3.3. Phương pháp khuyếch tán
• 2.3.4. Phương pháp chân không áp lực
• 2.3.5. Phương pháp phơi, sấy gỗ
• 2.3.6. Phương pháp hun khói, ngâm
• 2.3.7. Phương pháp tẩm cây đứng
• 2.3.8. Phương pháp bóc vỏ cây
• 2.3.9. Phương pháp thay thế nhựa
• 2.3.10. Phương pháp phun, quét
• 2.3.10.1. Phương pháp quét
• 2.3.10.2. Phương pháp phun
• 2.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến vật liệu ngâm tẩm chất bảo quản
• 2.4.1. Những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thấm thuốc của gỗ
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp kế thừa
• 3.5.2. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm
• 3.5.3. Phương pháp đánh giá hiệu lực của chế phẩm bảo quản
• 3.5.4. Phương pháp xác định lượng thuốc thấm
• 3.5.5. Phương pháp phân tích, xử lý và tổng hợp số liệu
• 3.5.5.1. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của thời gian ngâm tẩm đến lượng chế phẩm chiết từ lá Tô mộc thấm vào gỗ
• 4.2. Hiệu lực đối với mối của dịch chiết lá Tô mộc trên gỗ Thông
• 4.3. Hiệu lực của dịch chiết lá Tô mộc đối với nấm
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo quản gỗ thông

Nghiên cứu tập trung vào việc bảo quản gỗ thông bằng chiết xuất lá tô mộc, một phương pháp thân thiện với môi trường. Gỗ thông là loại gỗ rừng trồng phổ biến tại Việt Nam, dễ bị tấn công bởi nấm mốc và mối mọt. Việc sử dụng chiết xuất tự nhiên từ lá tô mộc nhằm khắc phục các nhược điểm của phương pháp bảo quản truyền thống như thời gian xử lý kéo dài và ô nhiễm môi trường. Nghiên cứu này được thực hiện tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, nơi có điều kiện phù hợp để thử nghiệm và đánh giá hiệu quả của phương pháp.

1.1. Tầm quan trọng của bảo quản gỗ

Bảo quản gỗ là biện pháp quan trọng để kéo dài tuổi thọ sử dụng gỗ, chống lại sự xâm nhập của mối mọt, nấm mốc và các tác nhân gây hại khác. Việc sử dụng công nghệ bảo quản hiện đại giúp tăng giá trị sử dụng của gỗ, giảm thiểu tổn thất do sinh vật gây hại. Nghiên cứu này mở ra hướng đi mới trong việc sử dụng chiết xuất tự nhiên để bảo quản gỗ, đảm bảo an toàn cho môi trường và sức khỏe con người.

1.2. Phương pháp bảo quản truyền thống và hiện đại

Các phương pháp bảo quản gỗ truyền thống như ngâm gỗ dưới ao hồ, hun khói, và hong phơi gỗ thường có nhược điểm như thời gian xử lý kéo dài và gây ô nhiễm môi trường. Trong khi đó, phương pháp hiện đại sử dụng chiết xuất lá tô mộc mang lại hiệu quả cao hơn, không gây hại cho môi trường. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu lực của chiết xuất lá tô mộc trong việc phòng trừ mối và nấm mốc trên gỗ thông.

II. Chiết xuất lá tô mộc

Chiết xuất lá tô mộc được sử dụng trong nghiên cứu này nhờ vào khả năng kháng khuẩn và phòng trừ côn trùng. Lá tô mộc (Caesalpinia sappan) là loại cây có chứa các hợp chất sinh học có tác dụng sát khuẩn, tiêu viêm và lưu thông khí huyết. Nghiên cứu này là một trong những công trình đầu tiên tại Việt Nam ứng dụng chiết xuất lá tô mộc trong bảo quản gỗ, mở ra hướng đi mới trong việc sử dụng các chế phẩm tự nhiên thân thiện với môi trường.

2.1. Đặc tính của lá tô mộc

Lá tô mộc có chứa các hợp chất sinh học như flavonoid và tannin, có khả năng kháng khuẩn và chống oxy hóa. Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng chiết xuất lá tô mộc có hiệu quả trong việc phòng trừ côn trùng và nấm mốc. Tại Việt Nam, cây tô mộc được trồng nhiều ở các tỉnh miền núi như Lai Châu, Hòa Bình, và Sơn La, nơi có điều kiện tự nhiên phù hợp để phát triển loại cây này.

2.2. Quy trình chiết xuất và ứng dụng

Quy trình chiết xuất lá tô mộc bao gồm các bước như băm nhỏ lá, ngâm với cồn, và lọc dung dịch. Dung dịch chiết xuất sau đó được sử dụng để ngâm tẩm gỗ thông, giúp bảo quản gỗ khỏi sự tấn công của mối mọt và nấm mốc. Nghiên cứu này đã đánh giá hiệu lực của chiết xuất lá tô mộc ở các thời gian ngâm khác nhau, từ 10 phút đến 6 ngày, để xác định thời gian tối ưu cho việc bảo quản gỗ.

III. Kết quả và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã chứng minh hiệu quả của chiết xuất lá tô mộc trong việc bảo quản gỗ thông. Kết quả cho thấy, dung dịch chiết xuất có khả năng phòng trừ mối và nấm mốc hiệu quả, đặc biệt khi ngâm gỗ trong thời gian dài. Phương pháp này không chỉ giúp kéo dài tuổi thọ của gỗ mà còn đảm bảo an toàn cho môi trường và sức khỏe con người. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn lớn, có thể được áp dụng rộng rãi trong các xưởng mộc và công trình xây dựng.

3.1. Hiệu lực đối với mối và nấm mốc

Kết quả nghiên cứu cho thấy, chiết xuất lá tô mộc có hiệu lực cao trong việc phòng trừ mối và nấm mốc trên gỗ thông. Hiệu lực này tăng lên khi thời gian ngâm gỗ kéo dài, đặc biệt là sau 6 ngày ngâm. Điều này chứng tỏ rằng chiết xuất lá tô mộc có tiềm năng lớn trong việc bảo quản gỗ, giúp giảm thiểu tổn thất do sinh vật gây hại.

3.2. Ứng dụng trong thực tiễn

Nghiên cứu này có thể được áp dụng rộng rãi trong các xưởng mộc và công trình xây dựng, giúp bảo quản gỗ thông khỏi sự tấn công của mối mọt và nấm mốc. Phương pháp sử dụng chiết xuất lá tô mộc không chỉ mang lại hiệu quả cao mà còn đảm bảo an toàn cho môi trường và sức khỏe con người. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc phát triển các phương pháp bảo quản gỗ bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lâm nghiệp giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu kinh tế Việt Nam, kéo theo nhu cầu sử dụng các sản phẩm gỗ và lâm sản ngoài gỗ gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng. Thực trạng khan hiếm nguồn nguyên liệu gỗ tự nhiên đã thúc đẩy ngành chế biến lâm sản chuyển dịch mạnh sang sử dụng nguồn gỗ rừng trồng mọc nhanh. Tuy nhiên, gỗ rừng trồng thường có khối lượng thể tích trung bình, cấu tạo mềm và khả năng chống chịu tự nhiên kém. Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam, sinh vật hại gỗ như mối mọt và các loài nấm gây mục, nấm gây biến màu phát triển rất mạnh, gây tổn thất lớn về chất lượng và độ bền của lâm sản sau khai thác.

Để hạn chế các tác nhân phá hủy gỗ, các phương pháp truyền thống như ngâm ao hồ, hun khói, phơi sấy, kê xếp thoáng gió hay lựa chọn mùa khai thác đã được áp dụng lâu đời. Mặc dù vậy, các biện pháp này bộc lộ nhiều nhược điểm: thời gian xử lý kéo dài làm gián đoạn tính chủ động về nguyên liệu, gỗ ngâm nước lâu ngày dễ bị biến màu, đồng thời gây ô nhiễm môi trường nước và không khí xung quanh khu vực xử lý. Việc sử dụng các loại thuốc bảo quản hóa học công nghiệp vô cơ hoặc hữu cơ tổng hợp (như hợp chất chứa thủy ngân, kẽm, đồng, hoặc clo hữu cơ) tuy mang lại hiệu quả cao nhưng tiềm ẩn nguy cơ độc hại lớn đối với sức khỏe con người và hệ sinh thái, dẫn đến việc nhiều hoạt chất đã bị cấm sử dụng trên phạm vi toàn cầu. Do đó, xu hướng nghiên cứu tìm kiếm các chế phẩm bảo quản sinh học chiết xuất từ thực vật có khả năng kháng khuẩn, chống mối mọt và thân thiện với môi trường đang trở thành định hướng cấp thiết.

Cây Tô mộc (Caesalpinia sappan) là loài cây gỗ thân có gai, phân bố tự nhiên và được gây trồng phổ biến tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Lạng Sơn, cũng như tại Ấn Độ và Malaysia. Dịch chiết lá Tô mộc trong y học cổ truyền có đặc tính sát trùng, tiêu viêm, diệt khuẩn. Trên thế giới đã có một số nghiên cứu về hoạt tính kháng côn trùng và vi sinh vật của dịch chiết này, nhưng tại Việt Nam chưa có công bố nào về việc ứng dụng dịch chiết lá Tô mộc trong lĩnh vực bảo quản gỗ. Từ cơ sở đó, tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu sử dụng dịch chiết lá cây Tô mộc để bảo quản gỗ Thông đuôi ngựa (Pinus massoniana) tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

Mục tiêu nghiên cứu được xác định cụ thể gồm hai nội dung:

1. Đánh giá hiệu lực của chế phẩm chiết từ lá Tô mộc đến khả năng phòng trừ mối ở gỗ Thông.
2. Đánh giá hiệu lực của chế phẩm chiết từ lá Tô mộc đến khả năng phòng trừ nấm ở gỗ Thông.

Nhiệm vụ nghiên cứu gắn liền với việc xác định lượng thuốc thấm vào gỗ theo các mốc thời gian ngâm tẩm khác nhau và kiểm tra độ bền sinh học của gỗ đã qua xử lý trước sự xâm hại của mối rừng và nấm mốc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Gỗ Thông đuôi ngựa (Pinus massoniana) 14 tuổi khai thác từ một cây gỗ tại tỉnh Bắc Kạn; Chế phẩm bảo quản dạng lỏng chiết xuất từ lá cây Tô mộc tươi.
• Phạm vi nghiên cứu: Thực nghiệm trong điều kiện phòng thí nghiệm Khoa Lâm nghiệp – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên; áp dụng phương pháp ngâm thường ở 4 chế độ thời gian (10 phút, 24 giờ, 3 ngày, 6 ngày); các chỉ tiêu theo dõi gồm lượng thuốc thấm ($kg/m^3$), khả năng phòng trừ mối rừng và khả năng kháng nấm mốc.
• Thời gian tiến hành: Từ tháng 8/2017 đến tháng 12/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên các cơ sở khoa học về cấu tạo giải phẫu gỗ, cơ chế thấm chất bảo quản và cơ chế tác động sinh hóa của chế phẩm thực vật lên sinh vật hại gỗ:

• Cơ chế thấm chất lỏng vào gỗ: Dựa trên hiện tượng thẩm thấu và áp lực mao dẫn trong hệ thống mạch gỗ, quản bào và các lỗ thông ngang. Khi độ ẩm của gỗ dưới điểm bão hòa thớ gỗ, khoảng cách giữa các tế bào sợi gỗ thu hẹp, bán kính mao quản nhỏ đi giúp quá trình thấm dung dịch diễn ra theo cơ chế mao dẫn. Các nhóm phân tử xenluloza hút phân tử chất lỏng tạo liên kết điện hóa. Khi độ ẩm cao, quá trình thấm diễn ra theo nguyên lý khuếch tán phân tử/ion dựa trên chênh lệch nồng độ và áp suất thẩm thấu.
• Cơ chế bảo quản chống mối và nấm: Chế phẩm ngâm tẩm tạo môi trường bất lợi, làm biến đổi nguồn thức ăn xenluloza của nấm, phá vỡ màng tế bào và ức chế sự nảy mầm của bào tử nấm. Đối với mối, các hoạt chất từ lá Tô mộc tác động tiêu diệt hoặc ức chế vi sinh vật cộng sinh (Protozoa, Bacteria) trong ruột mối – vốn là tác nhân tiết enzyme phân giải xenluloza nuôi sống mối – khiến mối bỏ đi hoặc ngừng cắn phá.
• Văn bản pháp lý và tài liệu kế thừa: Khóa luận viện dẫn Nghị định số 10/CP (1960) của Chính phủ về quy định bảo quản gỗ; các công trình nghiên cứu về chất bảo quản và kỹ thuật ngâm tẩm của Nguyễn Thế Viễn (1963), Nguyễn Xuân Khu (1972), Nguyễn Văn Thống (1976), Nguyễn Chí Thanh (1985), Lê Văn Lâm (1987), Nguyễn Thị Bích Ngọc (2006), Nguyễn Thị Tuyên (2008), và các nghiên cứu y dược học về cây Tô mộc của Đỗ Tất Lợi (2004), Vũ Đăng Khánh (2003).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được triển khai theo các bước:

• Chuẩn bị mẫu gỗ: Gỗ Thông đuôi ngựa 14 tuổi (xác định qua hồ sơ rừng trồng và đếm vòng năm sau khai thác) được gia công thành các thanh mẫu kích thước $10 \times 30 \times 200\text{ mm}$, hong phơi đạt độ ẩm $\le 20%$.
• Chế tạo chế phẩm: Thu hái lá Tô mộc tươi, băm nhỏ, ngâm với cồn $90^\circ$ theo tỷ lệ 1 kg lá : 1 lít cồn trong thời gian 3 tuần, sau đó lọc sạch để thu dịch chiết.
• Quy trình ngâm tẩm: Xếp các thanh mẫu gỗ vào thùng, ghim chặt, đổ dịch chiết ngập cao hơn bề mặt gỗ từ 10 đến 15 cm. Thực hiện với 4 mốc thời gian ngâm: 10 phút, 24 giờ, 3 ngày, và 6 ngày.
• Xác định lượng thuốc thấm ($M_0$): Cân khối lượng mẫu trước ($M_1$) và sau ($M_2$) khi ngâm bằng cân kỹ thuật điện tử độ chính xác 0,1g, áp dụng công thức của Nguyễn Thị Bích Ngọc (2006):

$$M_0 = \frac{C \cdot (M_2 - M_1)}{V_t} \times 10^3 \quad (\text{kg/m}^3)$$

Trong đó $C$ là nồng độ chế phẩm, $V_t$ là thể tích mẫu gỗ ($cm^3$). Khảo nghiệm trên tổng số 40 mẫu (10 mẫu cho mỗi thời gian ngâm).

• Phương pháp đánh giá hiệu lực phòng nấm: Sử dụng 50 mẫu (10 mẫu/công thức ngâm và 10 mẫu đối chứng không ngâm). Đặt mẫu theo dõi trong 4 tuần (thu thập số liệu định kỳ ở tuần 1, 2, 3, 4). Chỉ tiêu đánh giá gồm: tỷ lệ phần trăm diện tích biến màu ($T_{bm}$), diện tích mục mềm ($T_{mm}$), và hao hụt khối lượng ($T_{hh}$). Thang điểm đánh giá: 0–30% (3 điểm), 30–60% (2 điểm), >60–100% (1 điểm). Tổng điểm 3 chỉ tiêu: 3–4 điểm (Hiệu lực tốt), 5–7 điểm (Trung bình), 8–9 điểm (Xấu).
• Phương pháp đánh giá hiệu lực phòng mối: Sử dụng 50 mẫu (10 mẫu/công thức ngâm và 10 mẫu đối chứng). Đặt mẫu vào hộp nhử tại hiện trường có mối rừng hoạt động mạnh trong thời gian 2 tháng. Đánh giá dựa trên: tỷ lệ số mẫu bị mối ăn ($T_v$), tỷ lệ mẫu có vết ăn rộng $\ge 1\text{ cm}^2$ ($T_{vr}$), và tỷ lệ mẫu có vết ăn sâu $\ge 1\text{ mm}$ ($T_{vs}$). Thang điểm tổng hợp tương tự: 3–4 điểm (Tốt), 5–7 điểm (Trung bình), 8–9 điểm (Xấu).
• Xử lý số liệu: Số liệu thực nghiệm được tổng hợp và phân tích phương sai một nhân tố (ANOVA) bằng phần mềm Microsoft Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần mở đầu nêu rõ tầm quan trọng của ngành chế biến gỗ trong nền kinh tế, áp lực thiếu hụt gỗ tự nhiên dẫn đến nhu cầu sử dụng gỗ rừng trồng mọc nhanh như Thông đuôi ngựa. Trình bày thực trạng nấm mốc và mối mọt phá hoại gỗ trong điều kiện nhiệt đới; nhược điểm của các biện pháp bảo quản truyền thống và sự độc hại của các hóa chất bảo quản công nghiệp vô cơ. Từ đó xác định mục tiêu nghiên cứu đánh giá hiệu lực phòng trừ mối và nấm mốc của dịch chiết lá Tô mộc trên gỗ Thông, khẳng định ý nghĩa khoa học trong việc tìm kiếm chất bảo quản nguồn gốc tự nhiên an toàn và ý nghĩa thực tiễn phục vụ các cơ sở chế biến, xưởng mộc dân dụng.

Phần 2: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Tổng hợp cơ sở lý luận về công tác bảo quản gỗ; phân loại các phương pháp bảo quản (bảo quản kỹ thuật, bảo quản hóa chất, bảo quản sinh học); phân tích chi tiết các kỹ thuật ngâm tẩm gồm ngâm thường, nóng – lạnh, khuếch tán, chân không áp lực, phơi sấy, hun khói, tẩm cây đứng, bóc vỏ và thay thế nhựa. Trình bày các yếu tố ảnh hưởng đến độ thấm thuốc (loại gỗ, phương pháp ngâm, nồng độ dung dịch, thời gian ngâm, độ ẩm gỗ) và cơ chế thấm (mao dẫn, khuếch tán, áp lực ngoài). Tổng quan lịch sử nghiên cứu bảo quản gỗ trên thế giới từ thời Ai Cập cổ đại đến các nghiên cứu về khuếch tán của Smith & William (1969), Becker (1976), Viden (1984), Konabe (1990). Điểm lại tiến trình nghiên cứu bảo quản lâm sản tại Việt Nam từ Nghị định 10/CP (1960), vai trò của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, cùng các công trình của Nguyễn Xuân Khu, Nguyễn Chí Thanh, Lê Văn Lâm, Trần Thị Thúy Lành. Tổng quan về đặc tính sinh học của cây Tô mộc và ứng dụng dịch chiết lá Tô mộc trong y học và phòng trừ côn trùng.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết nguyên vật liệu thí nghiệm gồm gỗ Thông đuôi ngựa 14 tuổi tại Bắc Kạn và lá Tô mộc tươi; địa điểm nghiên cứu tại Khoa Lâm nghiệp – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên trong thời gian từ tháng 8/2017 đến tháng 12/2017. Trình bày quy trình 3 bước điều chế chế phẩm dịch chiết bằng cồn $90^\circ$ trong 3 tuần; quy cách thanh gỗ $10 \times 30 \times 200\text{ mm}$ với ẩm độ $<20%$. Thiết lập 4 công thức thời gian ngâm (10 phút, 24 giờ, 3 ngày, 6 ngày) bằng phương pháp ngâm thường. Trình bày công thức toán học tính lượng thuốc thấm, các tiêu chuẩn và công thức tính toán chỉ tiêu phòng nấm ($T_{bm}, T_{mm}, T_{hh}$) và chỉ tiêu phòng mối ($T_v, T_{vr}, T_{vs}$), thang điểm đánh giá phân hạng hiệu lực (Tốt, Trung bình, Xấu) cùng quy trình phân tích thống kê ANOVA.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Trình bày các dữ liệu thực nghiệm qua hệ thống bảng và biểu đồ:

• Lượng thuốc thấm tăng tỷ lệ thuận với thời gian ngâm tẩm: 10 phút đạt $55,21\text{ kg/m}^3$; 24 giờ đạt $78,84\text{ kg/m}^3$; 3 ngày đạt $124,54\text{ kg/m}^3$; 6 ngày đạt $173,39\text{ kg/m}^3$. Phân tích ANOVA cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rất cao ($F = 171,866 > F_{crit}$).
• Hiệu lực phòng trừ mối rừng sau 2 tháng: Mức ngâm 10 phút bị mối ăn toàn bộ 10/10 mẫu (xếp loại Xấu, 9 điểm). Các mức ngâm 24 giờ, 3 ngày và 6 ngày đều đạt hiệu lực Tốt (3 điểm), trên 100% mẫu không xuất hiện vết cắn phá của mối.
• Hiệu lực phòng nấm mốc sau 1 tháng: Mức ngâm 10 phút cho hiệu lực Trung bình (5 điểm, diện tích biến màu $43,89\text{ cm}^2$, tỷ lệ biến màu $23,94%$, nấm xuất hiện từ tuần thứ 2); mức ngâm 24 giờ đạt hiệu lực Tốt (4 điểm, diện tích biến màu $34,20\text{ cm}^2$, tỷ lệ $37,03%$, nấm xuất hiện từ tuần thứ 3); mức ngâm 3 ngày đạt hiệu lực Tốt (3 điểm, diện tích biến màu $11,72\text{ cm}^2$, tỷ lệ $77,72%$, nấm xuất hiện từ tuần thứ 4); mức ngâm 6 ngày đạt hiệu lực Tốt (3 điểm, $100%$ không bị nấm xâm hại trong 4 tuần thử nghiệm và duy trì sạch nấm khi theo dõi thêm 2 tuần tiếp theo). Phân tích ANOVA khẳng định ảnh hưởng rõ rệt của thời gian ngâm đến khả năng kháng nấm ($F = 96,866 > F_{crit}$).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các kết luận chính về mối quan hệ giữa thời gian ngâm tẩm, lượng thuốc thấm và khả năng ức chế sinh vật hại gỗ. Đưa ra kiến nghị áp dụng vào sản xuất: sử dụng chế độ ngâm 3 ngày cho các sản phẩm gỗ Thông sử dụng trong nhà, nơi khô ráo để tối ưu chi phí; sử dụng chế độ ngâm từ 6 ngày trở lên đối với các sản phẩm gỗ sử dụng ngoài trời hoặc trong mọi điều kiện môi trường phức tạp nhằm đảm bảo kháng tuyệt đối cả nấm mốc và mối mọt.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã định lượng được các thông số kỹ thuật ngâm tẩm và đánh giá hiệu lực sinh học của dịch chiết lá Tô mộc trên gỗ Thông đuôi ngựa thông qua các bảng số liệu thực nghiệm:

Thời gian ngâm	Lượng thuốc thấm ($kg/m^3$)	Hiệu lực phòng mối (2 tháng)	Tổng điểm phòng mối	Xếp loại phòng mối	Tỷ lệ diện tích biến màu do nấm $T_{bm}$ (%)	Hiệu lực phòng nấm (1 tháng)	Tổng điểm phòng nấm	Xếp loại phòng nấm
10 phút	55,21	Bị mối hại 10/10 mẫu	9	Xấu	23,94	Nấm xuất hiện tuần 2	5	Trung bình
24 giờ	78,84	Không bị mối hại	3	Tốt	37,03	Nấm xuất hiện tuần 3	4	Tốt
3 ngày	124,54	Không bị mối hại	3	Tốt	77,72	Nấm xuất hiện tuần 4	3	Tốt
6 ngày	173,39	Không bị mối hại	3	Tốt	100,00	Không bị nấm hại	3	Tốt

Phân tích thống kê ANOVA chứng minh sự phụ thuộc có ý nghĩa của lượng thuốc thấm ($F = 171,866$) và khả năng ức chế nấm ($F = 96,866$) vào thời gian ngâm.

Các giải pháp và kiến nghị ứng dụng do tác giả đề xuất:

• Về lượng thuốc thấm: Để đảm bảo lượng dịch chiết thấm sâu vào gỗ Thông qua cơ chế mao dẫn, cần áp dụng thời gian ngâm tẩm thường từ 3 ngày ($124,54\text{ kg/m}^3$) đến 6 ngày ($173,39\text{ kg/m}^3$).
• Về phòng trừ mối: Có thể sử dụng chế phẩm dịch chiết lá Tô mộc ngâm từ 24 giờ đến 6 ngày để ngăn ngừa sự xâm hại của mối rừng.
• Về phòng trừ nấm: Đối với sản phẩm gỗ sử dụng trong môi trường khô ráo, ít nguy cơ nấm mốc, khuyến nghị ngâm 3 ngày để tiết kiệm thời gian và chi phí; đối với sản phẩm gỗ chịu mọi điều kiện thời tiết ngoài trời, bắt buộc ngâm từ 6 ngày trở lên để đạt hiệu lực bảo vệ $100%$.

Đóng góp của đề tài:

• Về mặt khoa học: Đề tài là công trình đầu tiên tại Việt Nam khảo sát và chứng minh khả năng sử dụng dịch chiết từ lá cây Tô mộc (Caesalpinia sappan) làm chất bảo quản gỗ rừng trồng, tạo dữ liệu thực nghiệm về mối liên hệ giữa thời gian ngâm tẩm, lượng thấm và hiệu lực kháng mối rừng, nấm mốc.
• Về mặt thực tiễn: Đề xuất một quy trình ngâm tẩm đơn giản, chi phí thấp, tận dụng nguồn nguyên liệu thực vật tự nhiên sẵn có tại địa phương, không gây ô nhiễm nguồn nước, không khí và an toàn cho người sử dụng, phù hợp triển khai tại các xưởng mộc và hộ gia đình chế biến gỗ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu được ghi nhận từ văn bản:

• Phạm vi nghiên cứu chỉ thực hiện trên một loài gỗ rừng trồng duy nhất là Thông đuôi ngựa (Pinus massoniana) ở cấp tuổi 14, thu thập từ một cây tại Bắc Kạn.
• Phương pháp ngâm tẩm chỉ áp dụng kỹ thuật ngâm thường ở áp suất khí quyển, chưa khảo nghiệm các phương pháp ngâm tẩm công nghiệp như chân không áp lực hay phương pháp nóng – lạnh.
• Quy trình điều chế mới khảo sát ở một tỷ lệ chiết xuất cố định (1 kg lá tươi : 1 lít cồn $90^\circ$ trong 3 tuần), chưa phân tách, định danh và định lượng các hoạt chất hóa học cụ thể trong dịch chiết lá Tô mộc chịu trách nhiệm kháng sinh vật hại.
• Thời gian theo dõi thực nghiệm trong phạm vi ngắn (2 tháng đối với mối rừng và 1 tháng đối với nấm mốc trong điều kiện phòng thí nghiệm và hiện trường thử nghiệm hẹp).

Hướng nghiên cứu mở rộng:

• Mở rộng thử nghiệm dịch chiết lá Tô mộc trên các loài gỗ rừng trồng mọc nhanh khác (như keo, bạch đàn, xoan mộc).
• Nghiên cứu tối ưu hóa quy trình chiết xuất hoạt chất, xác định nồng độ dung dịch tối ưu và thử nghiệm phối hợp với các phương pháp ngâm tẩm áp lực.
• Khảo nghiệm độ bền bảo quản lâu dài của gỗ ngâm dịch chiết Tô mộc trong các bãi thử tự nhiên nhiều năm ngoài trời.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Chế biến lâm sản, Công nghệ gỗ tại các trường đại học nông lâm nghiệp và kỹ thuật.
• Cán bộ kỹ thuật, chủ cơ sở sản xuất tại các xưởng chế biến đồ gỗ, sản xuất ván ghép thanh, đồ mộc dân dụng quan tâm đến giải pháp xử lý gỗ an toàn sinh học thay thế hóa chất độc hại.
• Các nhà nghiên cứu phát triển chế phẩm sinh học từ nguồn dược liệu và thực vật bản địa phục vụ công nghiệp bảo quản lâm sản.

Nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu nhất:

• Quy trình 3 bước điều chế dịch chiết lá Tô mộc bằng cồn $90^\circ$ (Phần 3).
• Phương pháp luận đánh giá hiệu lực phòng mối và nấm dựa trên hệ thống chỉ tiêu định lượng ($T_v, T_{vr}, T_{vs}, T_{bm}, T_{mm}, T_{hh}$) và thang điểm xếp hạng chất lượng bảo quản.
• Bộ số liệu thực nghiệm chi tiết về lượng thuốc thấm và tương quan hiệu lực sinh học theo thời gian ngâm tẩm (Phần 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Quy trình điều chế chế phẩm bảo quản từ lá Tô mộc trong khóa luận được thực hiện như thế nào? Chế phẩm được tạo qua 3 bước: Lấy lá Tô mộc tươi, băm nhỏ, sau đó ngâm lá đã băm với cồn $90^\circ$ theo tỷ lệ 1 kg lá : 1 lít cồn trong thời gian 3 tuần. Kết thúc thời gian ngâm, dung dịch được lọc sạch tạp chất để thu dịch chiết bảo quản dạng lỏng.

2. Thời gian ngâm tẩm ảnh hưởng như thế nào đến lượng chế phẩm thấm vào thanh gỗ Thông đuôi ngựa? Lượng thuốc thấm tăng liên tục theo thời gian ngâm: ở mức ngâm 10 phút lượng thuốc thấm đạt $55,21\text{ kg/m}^3$; ngâm 24 giờ đạt $78,84\text{ kg/m}^3$; ngâm 3 ngày đạt $124,54\text{ kg/m}^3$; và ngâm 6 ngày đạt $173,39\text{ kg/m}^3$. Phân tích ANOVA cho giá trị $F = 171,866 > F_{crit}$, khẳng định thời gian ngâm tác động rất mạnh đến khả năng hút chất lỏng của mao quản gỗ.

3. Hiệu lực phòng chống mối rừng của gỗ Thông ngâm dịch chiết lá Tô mộc ở các mốc thời gian khác nhau ra sao? Sau 2 tháng thử nghiệm tại bãi có mối hoạt động mạnh, ở mốc ngâm 10 phút, toàn bộ 10/10 mẫu đều bị mối cắn phá (xếp loại Xấu, 9 điểm). Ở các mốc ngâm 24 giờ, 3 ngày và 6 ngày, $100%$ mẫu gỗ không xuất hiện dấu vết mối ăn, đạt điểm đánh giá tối ưu (3 điểm, xếp loại Tốt).

4. Khả năng kháng nấm mốc của gỗ Thông sau khi ngâm dịch chiết Tô mộc 6 ngày đạt kết quả như thế nào? Gỗ Thông ngâm dịch chiết 6 ngày cho thấy hiệu lực kháng nấm tuyệt đối: trong suốt 4 tuần theo dõi thử nghiệm (và kéo dài thêm 2 tuần tiếp theo), $100%$ mẫu gỗ không xuất hiện bất kỳ vết nấm mốc hoặc biến màu nào, đạt điểm đánh giá hiệu lực loại Tốt (3 điểm).

5. Tác giả đưa ra khuyến nghị cụ thể nào về thời gian ngâm tẩm gỗ Thông theo từng mục đích sử dụng? Tác giả khuyến nghị: đối với sản phẩm gỗ Thông sử dụng ở nơi khô ráo trong nhà, có thể ngâm dịch chiết trong thời gian 3 ngày để tiết kiệm chi phí ngâm tẩm; đối với sản phẩm gỗ Thông sử dụng ngoài trời hoặc trong các điều kiện ẩm ướt phức tạp, cần ngâm trong dịch chiết từ 6 ngày trở lên để đảm bảo khả năng phòng chống nấm và mối mọt triệt để.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đèo Thị Hiền đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của việc ứng dụng dịch chiết từ lá cây Tô mộc (Caesalpinia sappan) làm chế phẩm sinh học bảo quản gỗ Thông đuôi ngựa. Kết quả thực nghiệm khẳng định thời gian ngâm thường từ 3 đến 6 ngày giúp lượng thuốc thấm đạt từ $124,54$ đến $173,39\text{ kg/m}^3$, mang lại hiệu lực kháng mối rừng và nấm mốc ở mức tối ưu. Đây là công trình thực nghiệm có ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng thực tế cao, mở ra hướng đi thân thiện với môi trường trong công nghệ bảo quản lâm sản tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Những năm gần đây lâm nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế nước ta, do vậy nhu cầu về sử dụng các sản phẩm từ gỗ và lâm sản ngoài gỗ ngày càng tăng lên về số lượng và chất lượng. Ngành công nghệ chế biến lâm sản đứng trước thực trạng bị thiếu nguyên liệu trầm trọng, vì vậy chuyển đổi sang sử dụng gỗ mọc nhanh rừng trồng làm nguyên liệu cho quá tŕnh sản xuất cộng với việc sử dụng gỗ hợp lý và có hiệu quả là một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay trong chế biến gỗ. Với điều kiện khí hậu nhiệt đới của Việt Nam, sinh vật hại gỗ nói chung và nấm gây biến màu gỗ nói riêng phát triển rất mạnh. Do đó, để hạn chế được các tác nhân gây hại lâm sản một số biện pháp kỹ thuật đã được sử dụng rộng rãi như: chọn mùa chặt hạ, ngâm gỗ dưới ao hồ, hun khói, hong phơi gỗ, kê xếp gỗ ở những nơi thoáng gió…v.v… Tuy nhiên, khi áp dụng các biện pháp bảo quản kế trên cùng tồn tại một số nhược điểm đó là thời gian xử lý kéo dài gây khó khăn trong việc chủ động nguồn nguyên liệu; gỗ ngâm nước lâu ngày sẽ bị mất màu, gây ô nhiễm môi trường nước và không khí khu vực xử lý.

Để khắc phục những nhược điểm của các biện pháp bảo quản truyền thống các loại thuốc bảo quản lâm sản có hiệu lực tốt phòng chống sinh vật gây hại lâm sản đã ngày càng phát triển về chủng loại và số lượng theo hướng an toàn với môi trường. Tại Việt Nam, từ năm 1998 đến nay, có 13 loại thuốc bảo quản lâm sản do Viện Khoa học Việt Nam nghiên cứu thành công đã chính thức đăng ký trong ‘Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở Việt Nam’. Trong đó gồm các chủng loại: thuốc dùng để xử lý ngâm tẩm gỗ, thuốc phòng diệt mối gây hại lâm sản, thuốc chống cháy cho gỗ. h 2 Hiện nay, thuốc bảo quản lâm sản được dùng ở Việt Nam và trên thế giới hầu hết là hỗn hợp các hóa chất vô cơ hoặc hợp chất hữu cơ tổng hợp trong công nghiệp hóa học.

Tuy vậy, một số hóa chất do độc tố cao với con người và môi trường sống nên đã bị cấm sử dụng trên phạm vi toàn cầu. Đây chính là lý do thúc đẩy công tác nghiên cứu tìm kiếm những hợp chất sinh học vừa có tính năng phòng trừ sinh vật hại lâm sản vừa đáp ứng được tiêu chí an toàn. Với điều kiện tự nhiên ưu đãi, hệ thực vật của Việt nam rất đa dạng và phong phú về thành phần loài, trong đó có cây Tô mộc thuộc loại cây gỗ, thân và cành có gai, gỗ màu đỏ nâu. Lá mọc cách, kép 2 lần lông chim chẵn, có tới 12 – 14 đôi lá chét.

Hoa mọc thành chùm ở đầu cành, màu vàng, hình cánh bướm. Quả loại đậu, dẹt, vỏ cứng, có sừng nhọn ở đầu quả, trong chứa 3 – 4 hạt, màu nâu. Cây được trồng nhiều ở các tỉnh miền núi như: Lai châu, Hòa Bình, Sơn La, Lạng Sơn… Các nước Ấn Độ, Malaysia cũng có Tô mộc.Dịch chiết từ lá Tô mộc có tác dụng sát khuẩn, tiêu viêm, lưu thông khí huyết. Dùng chữa các chứng bệnh như: Tiêu chảy, nhiễm khuẩn đường ruột, phụ nữ bế kinh, sản hậu, chấn thương ứ huyết, bụng trướng đau (Đỗ Tất Lợi, 2004) [3].

Một số nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng dịch chiết lá Tô mộc có khả năng kháng khuẩn và phòng trừ côn trùng. Tuy nhiên, tại Việt Nam chưa có công trình nào công bố kết quả nghiên cứu về dịch chiết Tô mộc trong bảo quản gỗ. Do vậy, để có cơ sở khoa học về cách sử dụng chế phẩm chiết từ lá Tô mộc, một loại chế phẩm bảo quản lâm sản có nguồn gốc từ thực vật thân thiện với môi trường vào phục vụ sản xuất nên chúng tôi lựa chọn nghiên cứu Tô mộc và lựa chọn cây Thông đuôi ngựa là loại gỗ rừng trồng được trồng phổ biến tại Việt Nam để thử nghiệm với tên đề tài: “Nghiên cứu bảo quản gỗ thông từ chế phẩm chiết suất từ lá cây Tô mộc (Caesalpinia sappan) tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên’’ h 3 1. Mục tiêu và ý nghĩa của đề tài 1.

Mục tiêu nghiên cứu Đánh giá được hiệu lực của lá Tô mộc đến khả năng phòng trừ mối ở gỗ thông. Đánh giá được hiệu lực của lá Tô mộc đến khả năng phòng trừ nấm ở gỗ thông. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Đề tài mở ra hướng nghiên cứu bảo quản gỗ Thông bằng chế phẩm chiết suất từ lá Tô mộc nhằm để bảo quản, phòng nấm mốc, biến màu gỗ.

Tạo ra được loại thuốc có tính hiệu quả cao, không gây ô nhiễm môi trường nước và không khí, không làm ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Ý nghĩa thực tiễn Về phương diện thực tiễn kết quả nghiên cứu cho ta biết được chế phẩm chết suất từ lá Tô mộc sẽ giúp cho các xưởng mộc và các hộ gia đình biết được công dụng của chế phẩm có tác dụng bảo quản gỗ, phòng nấm mốc và biến màu gỗ. Dựa vào kết quả này người dân có thể áp dụng biện pháp bảo quản gỗ đạt hiệu quả tốt nhất, không gây ô nhiễm môi trường, không ảnh hưởng đến sức khỏe của chính họ và mọi người xung quanh. Có thể làm tư liệu tham khảo cho các công trình xây dựng trong việc bảo quản gỗ thông khỏi bị nấm mốc và biến màu gỗ, hiệu quả sử dụng gỗ được lâu dài và hiệu quả hơn.

h 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu 2. Bảo quản gỗ và tầm quan trọng của công tác bảo quản gỗ 2. Bảo quản gỗ Bảo quản gỗ là biện pháp tổng hợp giữ gìn nhằm kéo dài thời gian sử dụng, chống sự xâm nhập phá hoại của mối mọt, nấm mốc, hà, hạn chế tác động không tốt của môi trường.

Bao gồm: 1) Bảo quản kĩ thuật là phương pháp bảo quản tác động vào gỗ làm cho gỗ kéo dài thời gian sử dụng, phương pháp này không dùng hóa chất như: cách li gỗ với đất, nước, hơi ẩm; hong, phơi, sấy hoặc ngâm gỗ trong bùn ao. 2) Bảo quản bằng hoá chất: là phương pháp dùng hóa chất để phun tẩm vào gỗ, quét, ngâm gỗ tẩm gỗ hoặc xông hơi, dùng hoá chất xử lí trực tiếp sinh vật hại gỗ. 3) Bảo quản bằng biện pháp sinh học: dùng một số loài nấm, côn trùng để diệt sinh vật hại gỗ (Nguyễn Thị Bích Ngọc và các cộng sự, 2006) [4]. Tầm quan trọng của công tác bảo quản Công nghệ bảo quản nhằm mục đích kéo dài tuổi thọ sử dụng lâm sản ngoài gỗ và gỗ gấp hàng chục lần so với việc sử dụng theo độ bền tự nhiên.

Nhằm tăng giá trị sử dụng, hạn chế các tổn thất nặng nề do các sinh vật gây hại như mối mọt, nấm mục v.gây ra kể từ ngay sau khi chặt hạ đến suốt quá trình sử dụng. Bằng biện pháp kỹ thuật (có hoặc không sử dụng chế phẩm bảo quản) phải kéo dài tuổi thọ sử dụng gỗ và lâm sản ngoài gỗ lên nhiều lần so với gỗ không được xử lý bảo quản, góp phần đảm bảo an toàn cho các sản phẩm và công trình sử dụng lâm sản. Công nghệ bảo quản ra đời được đánh giá là một bộ phận của cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật của thế kỷ XX. Nó mạng lại hiệu quả kinh tế lớn, tiết h 5 kiệm tài nguyên rừng, góp phần sử dụng tài nguyên hợp lý, chủ động, hiệu quả, do đó nó có vai trò trong chiến lược phát triển, bảo vệ tài nguyên rừng và trong nền kinh tế quốc dân.

Phương pháp bảo quản 2. Phương pháp ngâm thường Ðặc điểm chung: Ngâm gỗ vào thuốc bảo quản trong điều kiện bình thường là một trong những phương pháp tẩm cổ điển nhất. Khi ngâm gỗ hoặc lâm sản khác trong một chất lỏng có hiện tượng sau: Sự chuyển động của các phần tử thuốc từ dung dịch vào trong gỗ (lâm sản khác) nhờ hiện tượng thẩm thấu và sự chuyển động dung dịch thuốc vào gỗ nhờ áp lực mao quản. Hiện tượng thẩm thấu thường xảy ra ở gỗ hoặc tre có độ ẩm cao trên điểm bão hòa và ngâm trong dung dịch.

Các màng tế bào được coi là màng bán thấm, tạo ra sự thấm một chiều của các phần tử thuốc từ ngoài vào. Ðồng thời với quá trình thấm thuốc vào gỗ thì có một số phần tử nước từ trong gỗ chuyển động trở ra vào dung dịch thuốc. Tốc độ chuyển động của hai chiều ngược nhau này phụ thuộc vào ẩm độ gỗ, nồng độ dung dịch, loại gỗ (Nguyễn Thị Bích Ngọc và các cộng sự, 2006) [4]. Phương pháp nóng - lạnh Khi gỗ được làm nóng lên, không khí và hơi nước trong gỗ cũng bị nóng dần và dãn nở thể tích.

Song thể tích gỗ tăng không đáng kể, do vậy áp suất trong gỗ sẽ cao hơn áp suất bên ngoài, một phần không khí và hơi nước sẽ thoát ra khỏi gỗ. Khi gỗ bị chuyển sang trạng thái lạnh, không khí và hơi nước còn lại trong gỗ sẽ bị lạnh và trở về trạng thái ban đầu, thể tích không gian mà chúng chiếm chỗ sẽ nhỏ hơn. Kết quả làm cho áp suất trong khoang rỗng tế bào gỗ bị giảm, thấp hơn áp suất môi trường xung quanh. Do sự chênh lệch áp suất này dung dịch chế phẩm lạnh sẽ dễ dàng thấm vào gỗ (Lê Xuân Tình và các cộng sự, 1993) [7].

Phương pháp khuyếch tán Ðặc điểm chung: Nguyên lý cơ bản của phương pháp chính là quá trình khuyếch tán của ion hoặc phân tử từ chế phẩm bảo quản vào gỗ. Khi gỗ có độ ẩm cao được ngâm vào dung dịch chế phẩm có nồng ðộ cao, hoặc quét cao xung quanh, do chênh lệch nồng độ các phân tử hoặc ion của chế phẩm từ dung dịch chuyển vào sâu trong gỗ (Nguyễn Thị Tuyên, 2008) [8]. Ẩm độ gỗ ít nhất phải trên 50%, nồng độ dung dịch phải cao hơn gấp 2 - 3 lần so với nồng độ chế phẩm cùng loại khi tẩm bằng phương pháp khác. Phương pháp chân không áp lực Phương pháp này gồm hai quá trình: Tăng áp lực: Tạo ra sức ép để ép chế phẩm thấm vào gỗ, trị số áp lực thông thường 6 - 12.105pa Hút chân không: Ðộ sâu chân không thường là 600 – 650 mmHg.

Cụ thể hút chân không ở các thời điểm: Chân không trước khi tăng áp lực. Chân không giữa các quá trình áp lực. Chân không sau quá trình áp lực.