Luận án tiến sĩ sinh học nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái đến biến động khu hệ bướm ngày lepidoptera rhopalocera tại vườn quốc gia bidoup núi bà

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sinh học nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái đến biến động khu hệ bướm ngày, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Lê Hải Sơn
• Người hướng dẫn: Hoàng Đức Huy
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Yếu Tố Sinh Thái Đến Biến Động Bướm Ngày Tại Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH LỤC BẢNG BIỂU
• DANH LỤC HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của luận án
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• Mục đích và yêu cầu của luận án
• Mục đích của luận án
• Yêu cầu của luận án
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu bướm trên thế giới và trong khu vực
• 1.1.1. Nghiên cứu đa dạng loài
• 1.1.2. Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm
• 1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2.1. Nghiên cứu đa dạng loài
• 1.2.2. Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm
• 1.2.3. Tình hình nghiên cứu bướm tại Bidoup
• 1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 1.3.1. Vị trí địa lý
• 1.3.2. Lịch sử phát triển và sự phân hóa điều kiện địa lý tự nhiên
• 1.3.3. Đặc điểm địa hình
• 1.3.4. Đặc điểm khí hậu
• 1.3.5. Thảm thực vật rừng
• 1.3.6. Đặc điểm thủy văn
• 2. CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu sinh thái chung
• 2.2.2. Xử lý số liệu
• 2.2.3. Thiết lập tuyến điều tra khảo sát
• 2.2.4. Nghiên cứu đa dạng thành phần loài và tần số bắt gặp
• 2.2.5. Nghiên cứu sinh học bướm
• 2.2.6. Nghiên cứu sinh thái bướm
• 2.2.7. Xử lý, bảo quản và định loại mẫu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng thành phần loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 3.1.1. Đa dạng thành phần loài và độ thường gặp
• 3.1.2. Các loài đặc trưng
• 3.1.3. Ước lượng độ giàu loài Jackknife
• 3.1.4. Chỉ số tương đồng Bray-Curtis
• 3.2. Nghiên cứu sinh thái bướm
• 3.2.1. Biến động quần thể bướm theo sinh cảnh
• 3.2.2. Biến động quần thể bướm theo lượng mưa và mùa trong năm
• 3.2.3. Thời gian hoạt động trong ngày đến tập tính sinh thái bướm
• 3.2.4. Độ ẩm môi trường đến biến động quần thể bướm
• 3.3. Dẫn liệu sinh học và mô tả chu trình đời sống một số loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn bướm ở VQG Bidoup – Núi Bà
• 3.4.1. Bảo vệ hệ thực vật rừng
• 3.4.2. Ngăn chặn việc săn bắt các loài bướm
• 3.4.3. Xây dựng vườn bướm để nhân nuôi và bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu Tiếng Việt
• Tài liệu tiếng Anh
• Phụ lục 1: Thành phần loài theo sinh cảnh tại VQG Bidoup – Núi Bà và Mã Đà
• Phụ lục 2: Danh lục hình mẫu tại VQG Bidoup – Núi Bà
• Phụ lục 3: Thành phần loài tại VQG Bidoup – Núi Bà qua các năm
• Phụ lục 4: Tần số bắt gặp (loài/giờ) tại VQG Bidoup – Núi Bà
• Phụ lục 5: Tần số bắt gặp (loài/giờ) tại Mã Đà
• Phụ lục 6: Số loài tích lũy tại VQG Bidoup – Núi Bà
• Phụ lục 7: Số loài tích lũy tại Mã Đà
• Phụ lục 8: Tần số xuất hiện theo thời gian hoạt động trong ngày tại VQG Bidoup – Núi Bà
• Phụ lục 9: Tần số xuất hiện loài theo các tháng trong năm 2014 - 2015
• Phụ lục 10: Số cá thể xuất hiện/giờ theo các tháng
• Phụ lục 11: Tần số xuất hiện loài và cá thể theo sinh cảnh
• Phụ lục 12: Chỉ số tương đồng theo họ giữa các khu vực

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu về yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến biến động bướm ngày tại Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà là rất cần thiết. Bướm là nhóm động vật không xương sống phong phú, nhạy cảm với sự thay đổi môi trường. Sự biến động của quần thể bướm phản ánh tình trạng sức khỏe của hệ sinh thái. Việt Nam, với sự đa dạng sinh học cao, là nơi có nhiều loài bướm quý hiếm. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về biến động sinh học mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn thiên nhiên. Theo các nghiên cứu trước đây, bướm có thể phản ứng nhanh với sự thay đổi môi trường, do đó, việc theo dõi chúng có thể giúp phát hiện sớm các vấn đề sinh thái. "Sự thay đổi về tình trạng các loài bướm theo thời gian phần lớn là do tác động của con người tới các quần xã trong thiên nhiên". Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu và bảo tồn bướm trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế.

II. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là các loài bướm thuộc bộ cánh vẩy (Lepidoptera: Rhopalocera) tại Vườn Quốc Gia Bidoup Núi Bà. Nghiên cứu tập trung vào 10 họ bướm, bao gồm cả bướm phượng và bướm nhảy. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các sinh cảnh khác nhau từ rừng tự nhiên đến khu vực đất canh tác nông nghiệp. Việc xác định đặc điểm sinh thái của các loài bướm trong các sinh cảnh này sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự phân bố và biến động sinh học của chúng. "Nghiên cứu một số yếu tố sinh thái của quần xã, quần thể và loài bướm" sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Điều này cũng cho thấy sự cần thiết phải bảo vệ các sinh cảnh tự nhiên, nơi mà bướm có thể phát triển và sinh sống.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy đa dạng thành phần loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà rất phong phú, với 173 loài được ghi nhận. Các loài bướm phân bố chủ yếu ở rừng tự nhiên, trong khi số lượng loài ở sinh cảnh nông nghiệp thấp hơn. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng biến động quần thể bướm theo mùa có sự khác biệt rõ rệt. Tần số xuất hiện loài tăng vào mùa khô và giảm vào mùa mưa. "Thời điểm sáng sớm và cuối buổi chiều có thành phần loài, tần suất hiện diện của các loại đều thấp". Điều này cho thấy sự ảnh hưởng của độ ẩm môi trường và lượng mưa đến sự xuất hiện của bướm. Việc ghi nhận các loài bướm quý hiếm trong danh lục sách đỏ Việt Nam cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn các loài này trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

IV. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp bảo tồn bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà được đề xuất. Đầu tiên, cần bảo vệ hệ thực vật rừng, vì đây là nơi sinh sống của nhiều loài bướm. Thứ hai, ngăn chặn việc săn bắt các loài bướm quý hiếm là rất cần thiết. Cuối cùng, xây dựng vườn bướm để nhân nuôi và bảo tồn các loài bướm quý hiếm. "Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sự tồn tại của bướm làm cơ sở đề xuất các biện pháp bảo tồn tại chỗ". Những giải pháp này không chỉ giúp bảo tồn bướm mà còn góp phần vào việc bảo vệ hệ sinh thái tại khu vực Tây Nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu và sự suy thoái sinh cảnh rừng nguyên sinh tại vùng nhiệt đới Đông Nam Á đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Trong các quần xã sinh vật chỉ thị nhạy cảm nhất, côn trùng cánh vẩy—đặc biệt là khu hệ bướm ngày (Lepidoptera: Rhopalocera)—được xem là "hệ thống cảnh báo sớm" sinh thái nhạy bén trước mọi biến động cấu trúc vi khí hậu và phân mảnh sinh cảnh. Nghiên cứu "Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái đến biến động khu hệ bướm ngày (Lepidoptera: Rhopalocera) tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà" do nghiên cứu sinh Lê Hải Sơn thực hiện (2018) thuộc chuyên ngành Sinh thái học (Mã số: 9.20) tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là công trình tiên phong giải mã toàn diện các quy luật biến động quần xã côn trùng chỉ thị tại khu vực chuyển tiếp sinh thái cao nguyên Nam Tây Nguyên.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước thời điểm này nằm ở chỗ: phần lớn các nghiên cứu trong nước (như Đặng Thị Đáp, 2002; Vũ Văn Liên, 2005; Bùi Xuân Phương, 2005) chủ yếu dừng lại ở việc lập danh lục thống kê tĩnh (taxonomic checklist) theo các đợt khảo sát ngắn ngày, thiếu hụt các dẫn liệu định lượng dài hạn về động lực học quần thể theo mùa (seasonal population dynamics), biến thiên nhịp ngày đêm (diel activity patterns), cũng như thiếu vắng hồ sơ sinh học thực nghiệm về cây ký chủ của ấu trùng.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và 4 giả thuyết khoa học (H) cốt lõi:

1. RQ1 & H1: Cấu trúc thành phần loài và độ phong phú bướm ngày biến thiên như thế nào qua các gradient sinh cảnh? H1: Độ giàu loài và tần số bắt gặp đạt cực đại ở sinh cảnh rừng tự nhiên kín (RTN) và suy giảm mạnh dần theo mức độ nhân tác đến sinh cảnh nông nghiệp (NN).
2. RQ2 & H2: Biến động mùa và lượng mưa chi phối tần số xuất hiện của bướm ngày tại vùng núi cao ra sao? H2: Tại vùng khí hậu á nhiệt đới núi cao có độ ẩm nền lớn, tần số xuất hiện cá thể tăng cao trong mùa khô và giảm sút trong mùa mưa, không xuất hiện đỉnh bùng phát số lượng đột biến ở thời điểm giao mùa như tại vùng đồng bằng.
3. RQ3 & H3: Hoạt động bay và kiếm ăn trong ngày chịu sự kiểm soát của ngưỡng vi khí hậu nào? H3: Tần số hoạt động trong ngày đạt đỉnh ở khung giờ trưa (12:00 – 14:00) tương ứng với khoảng nhiệt độ bức xạ cao và dải độ ẩm tối ưu 50% – 60%.
4. RQ4 & H4: Mối liên kết chuyên hóa chu trình sống và cây chủ thức ăn đóng vai trò gì trong việc bảo tồn loài nguy cấp? H4: Việc giải mã vòng đời và xác định các loài cây chủ mới là điều kiện tiên quyết quyết định năng lực phục hồi và nhân nuôi bán tự nhiên.

Nghiên cứu được neo giữ trên các nền tảng lý thuyết sinh thái học vững chắc: Giả thuyết xáo trộn trung gian (Intermediate Disturbance Hypothesis - Connell, 1978), Thuyết sinh thái học nhiệt cơ thể ngoại nhiệt (Ectotherm Thermal Performance Theory), và Lý thuyết tương tác đồng tiến hóa côn trùng - thực vật (Coevolutionary Host Specialization Theory - Ehrlich & Raven, 1964).

Về quy mô và đóng góp đột phá định lượng, nghiên cứu đã thực hiện 244 phiếu điều tra chuẩn hóa theo tuyến dài 23,3 km tại 11 tuyến khảo sát độc lập ở VQG Bidoup – Núi Bà (tọa độ $12^\circ 00'04''$–$12^\circ 52'00''$ B, $108^\circ 17'00''$–$108^\circ 42'00''$ Đ, diện tích 64.800 ha, độ cao 1.400–2.287 m) trong giai đoạn 01/2014 – 11/2015, kết hợp khảo sát đối chứng tại Mã Đà (Đồng Nai). Kết quả đã xác định 173 loài thuộc 10 họ bướm ngày, bổ sung 108 loài mới cho danh lục VQG Bidoup – Núi Bà (nâng tổng số loài ghi nhận trong lịch sử lên 264 loài), định danh 2 loài nguy cấp cấp quốc gia và quốc tế (Troides helena và Troides aeacus thuộc Sách đỏ Việt Nam 2007 và CITES Phụ lục II), đồng thời giải mã vòng đời và phát hiện mới 12 loài thực vật làm cây ký chủ cho 13 loài bướm ngày tại Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Các nghiên cứu côn trùng học kinh điển trên thế giới đã xây dựng hệ thống phân loại và phân tích đa dạng sinh thái bướm ngày tại vùng Indomalaya qua các công trình của Smart (1989), Corbet & Pendlebury (1992), Chou (1994), D’Abrera (1986), và Pisuth Ek-Amnuay (2012). Tại Việt Nam, nghiên cứu bướm bắt đầu từ công trình của Dubois & Vitalis De Salvaza (1919) với 611 loài, Metaye (1957) với 454 loài, và đỉnh cao phân loại học của Monastyrskii & Devyatkin (2003, 2005, 2011) với danh lục minh họa 994 loài bướm toàn quốc.

Tuy nhiên, trong y văn sinh thái học côn trùng tồn tại những cuộc tranh luận và mâu thuẫn lý thuyết lớn:

1. Tranh luận về phản ứng đa dạng loài trước áp lực xáo trộn sinh cảnh: Schulze và cộng sự (2004) tại Sulawesi (Indonesia) và Bobo và cộng sự (2006) tại Cameroon ghi nhận độ giàu loài bướm đạt đỉnh ở rừng thứ sinh hoặc đất nông-lâm kết hợp do hiệu ứng vi sinh cảnh rìa rừng (edge effect). Ngược lại, Thomas & Mallorie (1985) cùng Vũ Văn Liên (2005, 2008) tại Tam Đảo khẳng định sự phụ thuộc tuyệt đối của các nhóm bướm chuyên hóa bóng râm (Satyrinae, Amathusiidae) vào rừng kín nguyên sinh. Luận án đã định vị và giải quyết mâu thuẫn này: tại hệ sinh thái núi cao Bidoup, các họ nguyên sinh nhạy cảm suy giảm tuyến tính từ rừng tự nhiên (RTN) sang rừng tác động (RTĐ), trảng cỏ (TC) và thấp nhất ở nông nghiệp (NN), chứng minh rằng ngưỡng chống chịu (ecological threshold) của khu hệ bướm núi cao hẹp hơn rất nhiều so với vùng đồng bằng nhiệt đới thấp.
2. Tranh luận về biến động quần thể theo mùa và đai độ cao: Đặng Việt Đài (2011) tại TàKóu và Monastyrskii (2002) tại miền Bắc chỉ ra bướm xuất hiện cao nhất vào mùa mưa và bùng nổ đỉnh cá thể vào thời kỳ giao mùa. Ngược lại, công trình của Lê Hải Sơn cung cấp bằng chứng thực nghiệm độc đáo: tại vùng núi cao có lượng mưa cực lớn (>2.000 mm/năm) và sương mù thường xuyên, mùa mưa gây ức chế cơ học và làm ẩm ướt cánh bướm, dẫn đến tần số xuất hiện cá thể trong mùa khô lại cao hơn có ý nghĩa thống kê so với mùa mưa, đồng thời xóa bỏ hoàn toàn hiện tượng bùng nổ giao mùa.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như công trình của Lewis và cộng sự (1998) tại đảo Grande Comore (Tây Ấn Độ Dương) và Igarashi & Fukuda (1997–2000) về sinh thái vòng đời bướm châu Á, luận án đã mở rộng mô hình phân tích sinh thái học tích hợp: kết hợp điều tra định lượng tuyến Pollard, ước lượng phi tham số Jackknife, phân tích phương sai ANOVA đa biến với thực nghiệm nuôi sinh thái (ecological rearing), định vị vị thế khoa học của Bidoup như một trung tâm đặc hữu quan trọng bậc nhất của khu hệ bướm Trường Sơn Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm các mô hình lý thuyết kinh điển:

• Thử nghiệm Giả thuyết Xáo trộn Trung gian (Connell, 1978): Luận án chứng minh rằng giả thuyết IDH không mang tính phổ quát đối với mọi hệ sinh thái rừng. Ở các sinh cảnh núi cao mẫn cảm, các loài bướm chuyên hóa hẹp không hưởng lợi từ các xáo trộn nhân tác mạnh; độ tàn che rừng tự nhiên (>90%) là nhân tố sống còn duy trì độ phong phú quần xã.
• Mô hình Hạn chế Nhiệt - Ẩm sinh thái ngoại nhiệt: Bướm ngày là sinh vật biến nhiệt (ectotherms) phụ thuộc vào bức xạ mặt trời trực tiếp để nâng nhiệt độ cơ thể đạt ngưỡng hoạt động bay ($T_{flight} \ge 30^\circ\text{C}$). Luận án chứng minh sự tương tác phi tuyến tính giữa nhiệt độ bức xạ và độ ẩm không khí: độ ẩm bão hòa vi khí hậu cao làm chậm tốc độ bay hơi và gia tăng tổn thất nhiệt đối lưu, khiến khung giờ đỉnh hoạt động bị dồn nén nghiêm trọng vào khoảng 12:00 – 14:00.
• Hệ tiên đề Chuyên hóa Đồng tiến hóa Côn trùng - Cây chủ: Mở rộng lý thuyết của Ehrlich & Raven (1964) bằng việc xác lập 12 mối quan hệ dinh dưỡng mới giữa ấu trùng bướm quý hiếm với thảm thực vật bản địa, giải thích cơ chế phân bố hạn hẹp của các dòng bướm cổ (paleo-endemic taxa).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa: (1) Sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology), (2) Động lực học quần xã (Community Dynamics), và (3) Sinh học phát triển thực nghiệm (Experimental Developmental Biology).

Cách tiếp cận này thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: mô hình áp dụng cho hệ sinh thái rừng á nhiệt đới núi cao thường xanh và hỗn giao lá rộng - lá kim tại đai độ cao trên 1.400 m vùng nhiệt đới gió mùa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành theo hệ hình thực chứng thực nghiệm (positivist paradigm) với cách tiếp cận định lượng đa tầng:

• Phân tầng sinh cảnh: Thiết kế mạng lưới 11 tuyến khảo sát cố định đại diện cho 4 sinh cảnh chuẩn hóa: Rừng tự nhiên kín (RTN), Rừng tác động nhân tác (RTĐ), Cây bụi - trảng cỏ (TC), và Đất canh tác nông nghiệp/dân cư (NN).
• Mẫu khảo sát: Thực hiện 244 phiếu điều tra thực địa chuẩn hóa từ tháng 01/2014 đến tháng 11/2015 tại VQG Bidoup – Núi Bà, đối chứng với tuyến khảo sát tại Mã Đà (Đồng Nai) từ tháng 03/2014 đến tháng 12/2015.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Giao thức điều tra tuyến Pollard (Pollard Walk Transect): Người điều tra di chuyển dọc tuyến với tốc độ không đổi ($1,5 - 2,0\text{ km/h}$), ghi nhận toàn bộ cá thể bướm quan sát được trong không gian lập phương tưởng định $5\text{ m} \times 5\text{ m} \times 5\text{ m}$ phía trước, chuẩn hóa thời gian 1 giờ/phiếu điều tra.
• Khảo nghiệm sinh học và nhân nuôi (Life-cycle Rearing): Thu thập trứng và ấu trùng ngoài tự nhiên từ tháng 03/2015 đến tháng 06/2016. Nuôi sâu non trong hộp nhựa trong suốt có lỗ thông khí đa kích thước và lồng lưới kích thước $30\times 30\times 30\text{ cm}$ và $50\times 50\times 50\text{ cm}$ trong điều kiện phòng thí nghiệm và thực địa, theo dõi chi tiết hình thái, thời gian phát triển từng pha (trứng, sâu non qua các tuổi 1–5, nhộng, bướm trưởng thành) và phổ thức ăn cây chủ.
• Độ tin cậy và định danh: Sử dụng thiết bị định vị GPS ghi nhận tọa độ điểm đầu - cuối tuyến, số hóa bản đồ bằng MapInfo Professional 12.0; chụp ảnh macro mẫu vật bằng máy ảnh Canon 500D (ống kính 18–135 mm và 55–250 mm). Mẫu khô được xử lý tiệt trùng formalin 5%, căng sấy ở $45^\circ\text{C} – 50^\circ\text{C}$ trong 3–5 giờ, bảo quản tiêu bản tại Phòng thí nghiệm Động vật học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP. Hồ Chí Minh. Định loại dựa trên khóa định loại chuẩn quốc tế của Pinratana (1996), Pisuth Ek-Amnuay (2012), Monastyrskii (2005–2011) kết hợp tham vấn chuyên gia hình thái học.

Data và phân tích

• Ước lượng độ giàu loài Jackknife bậc 1: Nhằm ước tính tiệm cận tổng số loài thực tế có thể hiện diện trong sinh cảnh: $$\hat{S} = s + \left(\frac{n-1}{n}\right)k$$ với phương sai: $$\text{Var}(\hat{S}) = \left(\frac{n-1}{n}\right)\left[\sum_{j=1}^{s}(j^2 f_j) - \frac{k^2}{n}\right]$$ trong đó $s$ là số loài quan sát được ($s=173$), $n$ là tổng số danh sách phiếu điều tra ($n=244$), $k$ là số loài đơn độc (uniques - chỉ bắt gặp đúng 1 lần), và $f_j$ là số phiếu chứa đúng $j$ loài đơn độc.
• Chỉ số tương đồng Bray-Curtis ($S'_{jk}$): Đo lường mức độ tương đồng thành phần loài giữa các sinh cảnh và vùng địa lý: $$S'{jk} = 100 \times \left[1 - \frac{\sum |y{ij} - y_{ik}|}{\sum (y_{ij} + y_{ik})}\right]$$
• Phần mềm xử lý: Dữ liệu đa dạng sinh học được xử lý trên PRIMER ver.6 và EstimateS V9.0; kiểm định sai biệt thống kê bằng phân tích phương sai một chiều (One-Way ANOVA) trên phần mềm chuyên dụng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đa dạng loài vượt bậc và mở rộng khu hệ bướm núi cao: Xác định 173 loài thuộc 10 họ: Nymphalidae chiếm ưu thế tuyệt đối (52 loài, 30,06%), Pieridae (31 loài, 17,92%), Lycaenidae (25 loài, 14,45%), Papilionidae (22 loài, 12,72%), Satyridae (21 loài, 12,14%), Danaidae (15 loài, 8,67%), Hesperiidae (9 loài, 5,20%), Riodinidae (2 loài, 1,16%), Amathusiidae (1 loài, 0,58%), và Libytheidae (1 loài, 0,58%). Bổ sung 108 loài mới cho VQG Bidoup – Núi Bà, nâng tổng số loài xác nhận lên 264 loài. Mô hình Jackknife ước lượng độ giàu loài tiềm năng của khu vực dao động từ 192 đến 216 loài, chứng minh nỗ lực thu mẫu đạt độ bao phủ trên 80% khu hệ thực tế.
2. Quy luật suy thoái theo gradient sinh cảnh: Độ giàu loài và tần số bắt gặp (cá thể/giờ) đạt cực đại tại Rừng tự nhiên kín (RTN) và giảm dần có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$, ANOVA): $\text{RTN} > \text{RTĐ} > \text{TC} > \text{NN}$. Các loài bướm quý hiếm, đặc hữu của họ Papilionidae và Satyrinae hoàn toàn vắng bóng tại sinh cảnh nông nghiệp.
3. Hiện tượng nghịch đảo nhịp mùa tại vùng núi cao: Tần số xuất hiện loài trong mùa khô cao hơn mùa mưa rõ rệt ($p < 0,05$), trái ngược với các khu vực đồi núi thấp và đồng bằng nhiệt đới. Phân tích hồi quy cho thấy lượng mưa các tháng đỉnh điểm (tháng 7, 8, 9 đạt >350 mm/tháng) tạo áp lực cản trở cơ học, trong khi mùa khô thời tiết nắng ấm kích thích bướm tập trung kiếm ăn tại các dải thực vật ven sông suối Đa Nhim và Krông Knô.
4. Xác lập cửa sổ hoạt động vi khí hậu tối ưu: Phân tích biến thiên nhịp ngày đêm xác nhận khung giờ 12:00 – 14:00 đạt đỉnh cao nhất cả về số loài, số cá thể và tần số bắt gặp. Ngưỡng độ ẩm môi trường tối ưu cho hoạt động bay của khu hệ bướm Bidoup nằm trong dải hẹp $50% – 60%$; độ ẩm $>80%$ làm ức chế gần như hoàn toàn hoạt động bay của đa số các loài.
5. Giải mã vòng đời và xác lập 12 loài cây chủ mới: Cung cấp hồ sơ sinh học chi tiết cho 31 loài bướm ngày (8 loài Papilionidae, 13 loài Nymphalidae, 6 loài Pieridae, 3 loài Danaidae, 1 loài Satyridae), bao gồm hai loài bảo tồn nguy cấp Troides aeacus và Troides helena (cây chủ thuộc họ Aristolochiaceae). Ghi nhận mới 12 loài thực vật làm cây chủ cho 13 loài bướm ngày lần đầu tiên công bố tại Việt Nam.

+-----------------------------------------------------------------------------------------------+
|                      BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ SỐ SINH THÁI KHU HỆ BƯỚM BIDOUP                    |
+--------------------------+-----------------------+----------------------+---------------------+
| Chỉ số Sinh thái         | Giá trị Thực nghiệm   | Đơn vị Đo lường      | Ý nghĩa Thống kê    |
+--------------------------+-----------------------+----------------------+---------------------+
| Số loài quan sát (s)     | 173                   | Loài (10 Họ)         | Bổ sung 108 loài mới|
| Ước lượng Jackknife      | 192 - 216             | Loài                 | Độ bao phủ > 80%    |
| Loài Sách Đỏ Việt Nam    | 2 (VU)                | Loài (Troides spp.)  | CITES Phụ lục II    |
| Tổng số phiếu điều tra   | 244                   | Phiếu (11 Tuyến)     | Khảo sát chuẩn hóa  |
| Sinh cảnh đa dạng nhất   | Rừng tự nhiên (RTN)   | Tần số cá thể/giờ    | p < 0,001 (ANOVA)   |
| Khung giờ hoạt động đỉnh | 12:00 - 14:00         | Giờ trong ngày       | p < 0,01 (ANOVA)    |
| Độ ẩm tối ưu             | 50% - 60%             | Phần trăm (%)        | Hoạt động cực đại   |
| Dẫn liệu cây chủ mới     | 12 loài cây / 13 loài | Cặp tương tác        | Công bố mới tại VN  |
+--------------------------+-----------------------+----------------------+---------------------+

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác về động lực học quần thể côn trùng chỉ thị vùng núi cao nhiệt đới, hoàn thiện lý thuyết phân tầng sinh thái đai cao (Altitudinal Zonation Theory) tại dãy Trường Sơn.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp giữa điều tra tuyến biến tính Pollard, ước lượng toán học phi tham số Jackknife và thực nghiệm nhân nuôi sinh học khép kín, tạo khung mẫu có thể nhân rộng (replicable framework) cho các khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc.
• Ứng dụng thực tiễn & Chính sách: Đề xuất giải pháp bảo tồn tại chỗ (in-situ) gắn liền với việc khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 60% diện tích rừng nguyên sinh lõi tại lưu vực Đa Nhim và Krông Knô; ngăn chặn khai thác thương mại các loài bướm quý hiếm; đồng thời quy hoạch thiết kế chi tiết mô hình Vườn Bướm (Butterfly Garden) phục vụ nhân nuôi bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) kết hợp giáo dục môi trường và du lịch sinh thái bền vững.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian đai cao: Nghiên cứu tập trung chủ yếu ở bậc địa hình 1.400 – 1.700 m và các đỉnh Hòn Giao, Bidoup; các đai sinh cảnh núi đá dốc đứng trên 2.000 m chưa được thiết lập các tuyến quan trắc liên tục do địa hình chia cắt phức tạp.
2. Độ phân giải di truyền học phân tử: Định danh bướm và cây chủ chủ yếu dựa trên đặc điểm hình thái học so sánh (comparative morphology); chưa tích hợp công nghệ mã vạch DNA (DNA barcoding qua gen COI) để phân tích phân loài đặc hữu và dòng di truyền ẩn (cryptic species).
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Thiết lập hệ thống giám sát lâu dài (Long-term Ecological Research - LTER) theo dõi tác động của biến đổi khí hậu đến sự dịch chuyển đai cao của khu hệ bướm.
   • Giải trình tự gen toàn bộ các loài thuộc giống Troides, Teinopalpus và các dòng bướm đặc hữu Tây Nguyên.
   • Nghiên cứu hóa sinh sinh thái (Chemical Ecology) phân tích các hợp chất thứ cấp trong cây ký chủ kích thích hành vi chọn giá thể đẻ trứng của bướm cái.
   • Thử nghiệm mô hình kinh tế sinh thái nhân nuôi bướm thương mại dưới tán rừng nhằm tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng bản địa K'Ho tại vùng đệm VQG.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tham chiếu nền tảng cho các nghiên cứu sinh thái học côn trùng tại Đông Dương, cung cấp bộ dữ liệu gốc chuẩn mực dự báo đạt tiềm năng trích dẫn cao trong các phân tích gộp (meta-analyses) về đa dạng sinh học nhiệt đới.
• Chuyển đổi ngành & Du lịch sinh thái: Thiết kế kỹ thuật chi tiết của Vườn Bướm Bidoup mở ra hướng phát triển sản phẩm du lịch sinh thái học tập (educational ecotourism) cao cấp, kết nối tuyến du lịch sinh thái Đà Lạt – Nha Trang qua đèo Khánh Lê.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Quản lý VQG Bidoup – Núi Bà, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lâm Đồng và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn trong việc cập nhật Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm (Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP) và xây dựng kế hoạch hành động bảo tồn linh vật CITES.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận chuẩn hóa về sinh thái học định lượng côn trùng, chỉ số Jackknife và quy trình nhân nuôi bướm thực nghiệm.
• Nhà quản lý Khu bảo tồn & Kiểm lâm: Sử dụng danh lục 173 loài và danh sách cây ký chủ để thiết lập bản đồ nhạy cảm sinh thái, tuần tra bảo vệ các tiểu khu trọng điểm.
• Doanh nghiệp Du lịch Sinh thái: Ứng dụng sơ đồ thiết kế vườn bướm bán tự nhiên phục vụ trải nghiệm giáo dục thiên nhiên cho du khách.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách: Sở hữu bằng chứng thực nghiệm vững chắc để ban hành các quy định cấm săn bắt thương mại và định giá dịch vụ môi trường rừng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đó là việc chứng minh sự phá vỡ quy luật bùng phát số lượng giao mùa và sự tương tác phi tuyến tính giữa độ ẩm bão hòa vi khí hậu với hoạt động của động vật biến nhiệt vùng núi cao. Luận án mở rộng Lý thuyết Sinh thái học Ngoại nhiệt (Ectotherm Ecology) khi chỉ ra rằng tại vùng núi cao nhiệt đới ẩm, lượng mưa cực đoan và sương mù tạo áp lực cản trở sinh lý - cơ học vượt trội so với yếu tố nguồn thức ăn, khiến mùa khô trở thành "cửa sổ sinh thái" thuận lợi nhất cho hoạt động của côn trùng cánh vẩy.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So sánh với Đặng Việt Đài (2011) tại TàKóu và Bùi Hữu Mạnh (2009) tại Bình Châu – Phước Bửu chỉ dựa vào khảo sát rời rạc và thống kê mô tả, luận án của Lê Hải Sơn đã:

• Chuẩn hóa điều tra tuyến Pollard Walk với quy mô 244 phiếu định lượng cố định theo giờ.
• Ứng dụng thuật toán phi tham số Jackknife bậc 1 trên phần mềm PRIMER ver.6 để ước lượng tiệm cận độ giàu loài ($192 – 216$ loài).
• Kết hợp song song giữa phân tích phương sai ANOVA đa biến với thực nghiệm nuôi sống khép kín 31 loài bướm từ pha trứng đến trưởng thành để định danh chính xác 12 loài cây ký chủ.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu?

Phát hiện bất ngờ nhất là tại VQG Bidoup – Núi Bà, tần số xuất hiện cá thể bướm trong mùa khô cao hơn mùa mưa có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), đồng thời không ghi nhận hiện tượng bùng nổ số lượng cá thể vào thời điểm chuyển giao giữa hai mùa (tháng 4 và tháng 11). Điều này đi ngược lại hoàn toàn với quy luật sinh thái học bướm phổ biến tại các vùng rừng nhiệt đới gió mùa đồi thấp ở miền Bắc (Monastyrskii, 2002; Vũ Văn Liên, 2008) và miền Nam (Lê Hải Sơn, 2011 tại Tà Đùng).

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Hoàn toàn đầy đủ và chi tiết. Luận án công bố bảng tọa độ GPS kinh vĩ độ, độ cao, chiều dài của toàn bộ 11 tuyến khảo sát (B1 đến B11), kích thước dụng cụ thu mẫu (vợt $30–50\text{ cm}$, cán $80–200\text{ cm}$), quy trình xử lý tiêu bản sấy khô ở $45^\circ\text{C} – 50^\circ\text{C}$ trong $3–5\text{ giờ}$, kích thước lồng nuôi sâu non ($30\times 30\times 30\text{ cm}$ và $50\times 50\times 50\text{ cm}$), cho phép bất kỳ nhóm nghiên cứu độc lập nào cũng có thể tái lập chính xác quy trình khảo sát thực địa.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tới tập trung vào 3 trụ cột: (1) Ứng dụng công nghệ DNA Metabarcoding phân tích thành phần thức ăn trong ống tiêu hóa ấu trùng và giải mã di truyền các quần thể bướm đặc hữu; (2) Xây dựng mô hình vi khí hậu dự báo sự tuyệt chủng cục bộ của các loài bướm hẹp nhiệt dưới các kịch bản biến đổi khí hậu IPCC; (3) Hoàn thiện quy trình nhân giống bán tự nhiên quy mô công nghiệp các loài bướm Phượng quý hiếm (Troides, Byasa, Teinopalpus) phục vụ tái thả tự nhiên và thương mại hóa du lịch sinh thái bền vững.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống danh mục khu hệ bướm ngày toàn diện bậc nhất tại VQG Bidoup – Núi Bà với 173 loài thuộc 10 họ, bổ sung 108 loài mới, đưa tổng số loài ghi nhận tại khu vực lên 264 loài.
2. Ứng dụng mô hình toán sinh thái Jackknife bậc 1 ước tính độ giàu loài tiềm năng của khu vực đạt từ 192 đến 216 loài, phản ánh mức độ phong phú sinh thái đặc biệt của vùng núi Nam Tây Nguyên.
3. Chứng minh quy luật phân hóa sinh cảnh chặt chẽ: độ giàu loài và tần số bắt gặp giảm mạnh từ rừng tự nhiên nguyên sinh sang rừng tác động, trảng cỏ và đất canh tác nông nghiệp ($p < 0,001$).
4. Phát hiện quy luật nghịch đảo mùa độc đáo ở vùng núi cao: tần số hoạt động của bướm tăng cao trong mùa khô, giảm sút trong mùa mưa và không có hiện tượng bùng nổ cá thể giao mùa.
5. Giải mã dải vi khí hậu tối ưu cho hoạt động bay trong ngày tập trung vào khung giờ 12:00 – 14:00 tại ngưỡng độ ẩm tương đối 50% – 60%.
6. Cung cấp bộ hồ sơ sinh học thực nghiệm chi tiết của 31 loài bướm ngày, định danh mới 12 loài thực vật làm cây ký chủ cho 13 loài bướm tại Việt Nam, đặt nền tảng khoa học vững chắc cho chiến lược bảo tồn tại chỗ và xây dựng mô hình vườn bướm nhân nuôi sinh thái tại VQG Bidoup – Núi Bà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn.

Mục đích và yêu cầu của luận án. Mục đích của luận án. Yêu cầu của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu bướm trên thế giới và trong khu vực.

Nghiên cứu đa dạng loài. Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam. Nghiên cứu đa dạng loài.

Nghiên cứu sinh học, sinh thái bướm. Tình hình nghiên cứu bướm tại Bidoup. Địa điểm nghiên cứu. Vị trí địa lý.

Lịch sử phát triển và sự phân hóa điều kiện địa lý tự nhiên. Đặc điểm địa hình. Đặc điểm khí hậu. Thảm thực vật rừng.

Đặc điểm thủy văn. VẬT LỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Vật liệu nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Vật liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu sinh thái chung. Xử lý số liệu.

Thiết lập tuyến điều tra khảo sát. Nghiên cứu đa dạng thành phần loài và tần số bắt gặp. Nghiên cứu sinh học bướm. Nghiên cứu sinh thái bướm.

Xử lý, bảo quản và định loại mẫu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng thành phần loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà. Đa dạng thành phần loài và độ thường gặp.

Các loài đặc trưng. Ước lượng độ giàu loài Jackknife. Chỉ số tương đồng Bray-Curtis. Nghiên cứu sinh thái bướm.

Biến động quần thể bướm theo sinh cảnh. Biến động quần thể bướm theo lượng mưa và mùa trong năm. Thời gian hoạt động trong ngày đến tập tính sinh thái bướm. Độ ẩm môi trường đến biến động quần thể bướm.

Dẫn liệu sinh học và mô tả chu trình đời sống một số loài bướm tại VQG Bidoup – Núi Bà. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn bướm ở VQG Bidoup – Núi Bà. Bảo vệ hệ thực vật rừng. Ngăn chặn việc săn bắt các loài bướm.

Xây dựng vườn bướm để nhân nuôi và bảo tồn. 94 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 99 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 100 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Tài liệu Tiếng Việt. Tài liệu tiếng Anh. Thành phần loài theo sinh cảnh tại VQG Bidoup – Núi Bà và Mã Đà i iv Phụ lục 2. Danh lục hình mẫu tại VQG Bidoup – Núi Bà .xii Phụ lục 3.

Thành phần loài tại VQG Bidoup – Núi Bà qua các năm .xliv Phụ lục 4. Tần số bắt gặp (loài/giờ) tại VQG Bidoup – Núi Bà.li Phụ lục 5. Tần số bắt gặp (loài/giờ) tại Mã Đà .li Phụ lục 6. Số loài tích lũy tại VQG Bidoup – Núi Bà.

liii Phụ lục 7. Số loài tích lũy tại Mã Đà. lv Phụ lục 8. Tần số xuất hiện theo thời gian hoạt động trong ngày tại VQG Bidoup – Núi Bà lvi Phụ lục 9.

Tần số xuất hiện loài theo các tháng trong năm 2014 - 2015. lviii Phụ lục 10. Số cá thể xuất hiện/giờ theo các tháng. lx Phụ lục 11.

Tần số xuất hiện loài và cá thể theo sinh cảnh. lxii Phụ lục 12. Chỉ số tương đồng theo họ giữa các khu vực. lxv v DANH LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT B1,2,3… Ký hiệu các tuyến thu mẫu CITES Công ước về buôn bán Quốc Convention on International tế những loài động thực vật Trade in Endangered Species of hoang dã nguy cấp Wild Fauna and Flora cs.

Cộng sự EN Loài đang nguy cấp Endangered IUCN Tổ chức bảo tồn thiên nhiên International Union for Conservation of Nature KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên LC Loài ít lo ngại hoặc sắp bị đe Least concern dọa NN Nông nghiệp RTĐ Rừng tác động RTN Rừng tự nhiên SĐVN Sách đỏ Việt Nam sp. Loài chưa xác định spp. Các loài thuộc giống TC Trảng cỏ VQG Vườn Quốc gia VU Loài sắp nguy cấp Vulnerable vi DANH LỤC BẢNG BIỂU Nội dung Trang Bảng 2. Phân bố các tuyến điều tra tại VQG Bidoup – Núi Bà.

Đa dạng thành phần loài bướm và độ thường gặp. Thành phần và các loài đơn độc tại VQG Bidoup và Mã Đà. So sánh kết quả tại VQG Bidoup – Núi Bà. Danh sách loài đơn độc trên các tuyến và sinh cảnh tại.

Ước lượng độ giàu loài theo họ. Số loài bướm giữa các khu vực. Chỉ số tương đồng Bray – Curtis giữa các khu vực. Phân bố số loài xuất hiện theo sinh cảnh.

Tần số loài bướm và kết quả ANOVA tại VQG Bidoup – Núi Bà. Chỉ số tương đồng Bray-Curtis giữa các sinh cảnh. Biến động quần thể bướm theo lượng mưa. Phân bố thành phần loài theo các tháng trong năm.

Tần số xuất hiện loài bướm theo mùa và kết quả ANOVA. Phân bố thành phần loài theo thời gian hoạt động trong ngày. Tần số xuất hiện và số cá thể theo giờ trong ngày. Kết quả ANOVA về biến thiên loài bướm theo thời gian.

Phân bố thành phần loài theo độ ẩm môi trường. Tần số xuất hiện loài theo độ ẩm môi trường. Kết quả ANOVA về tần số xuất hiện theo thời gian. Số loài cây chủ ghi nhận mới tại Việt Nam.

92 vii DANH LỤC HÌNH ẢNH Nội dung Trang Hình 1. Hệ thống phân loại bướm ngày theo Pisuth EK-Amnuay. Sinh cảnh Hòn Giao. Sinh cảnh Cổng trời.

Sinh cảnh Bidoup. Nhánh sông Krông Knô (tại Đưng K’Nớ). Nhánh sông Đa Nhim (trạm Giang Ly). Tỷ lệ các họ bướm tại VQG Bidoup.

Tỷ lệ các họ bướm tại. Các loài bướm trong danh lục đỏ Việt Nam năm 2000 và 2007. Loài ít phổ biến tại VQG Bidoup – Núi Bà. Đường cong phát hiện loài tại VQG Bidoup – Núi Bà.

Chỉ số tương đồng Bray-Curtis giữa các khu vực. Chỉ số tương đồng Bray-Curtis theo sinh cảnh. Tương quan tổng số loài với lượng mưa. Tương quan tần số xuất hiện với lượng mưa.

Tương quan số loài và cá thể trung bình với tổng lượng mưa. Tương quan số loài bướm xuất hiện theo thời gian. Thành phần và tần số xuất hiện loài theo độ ẩm. Dẫn liệu sinh học của Graphium agamemnon.

Dẫn liệu sinh học của Graphium antiphates. Dẫn liệu sinh học của Graphium doson. Dẫn liệu sinh học của Pachliopta aristolochiae. Dẫn liệu sinh học của Papilio clytia.

Dẫn liệu sinh học của Troides aeacus. Dẫn liệu sinh học của Appias libythea. Dẫn liệu sinh học của Artogeia canidia. Dẫn liệu sinh học của Pareronia anais.

Dẫn liệu sinh học của Acraea issoria. Dẫn liệu sinh học của Ariadne merione. Dẫn liệu sinh học của Cethosia cyane. Dẫn liệu sinh học của Junonia hierta.

Dẫn liệu sinh học của Neptis hordonia. Dẫn liệu sinh học của Parthenos sylvia. Dẫn liệu sinh học của Polyura athamas. Dẫn liệu sinh học của Danaus genutia.

Dẫn liệu sinh học của Coelites nothis. Sơ đồ bố trí vườn bướm. Sơ đồ vườn bướm nhìn từ trên xuống. 97 ix TÓM TẮT Nghiên cứu đa dạng bướm được tiến hành từ tháng 01/2014 đến tháng 11/2015 ở 04 sinh cảnh khác nhau từ rừng tự nhiên cho đến sinh cảnh nông nghiệp tại Vườn quốc gia (VQG) Bidoup – Núi Bà.

Kết quả đã ghi nhận và định danh được 173 loài trong 10 họ bướm (Lepidoptera : Rhopalocera) bao gồm: 22 loài thuộc họ Papilionidae, 52 loài thuộc họ Nymphalidae, 31 loài thuộc họ Pieridae, 15 loài thuộc họ Danaidae, 21 loài thuộc họ Satyridae, 01 loài thuộc họ Libytheidae, 02 loài thuộc họ Riodinidae, 01 loài thuộc họ Amathusiidae, 25 loài thuộc họ Lycaenidae và 09 loài họ thuộc họ Hesperiidae; đã ước lượng có 192 – 216 loài bướm có thể xuất hiện tại VQG Bidoup – Núi Bà vào thời điểm nghiên cứu; đã bổ sung 108 loài nâng tổng số loài từ trước đến nay hiện diện tại VQG Bidoup – Núi Bà là 264 loài và ghi nhận 2 loài Troides helena cerberus và Troides aeacus aeacus nằm trong danh lục SĐVN 2007 (sẽ nguy cấp VU). Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và sinh học bướm cho thấy phân bố thành phần loài và tần số xuất hiện của các loài bướm cao nhất ở rừng tự nhiên và thấp nhất tại sinh cảnh nông nghiệp. Nghiên cứu biến động quần thể bướm theo mùa cho thấy tại vùng núi có độ ẩm môi trường cao có tần số xuất hiện loài tăng vào mùa khô, giảm vào mùa mưa và thời điểm giao mùa không có sự gia tăng đột biến về tần số xuất hiện loài như tại các khu vực khác. Nghiên cứu biến động quần thể bướm theo thời gian hoạt động trong ngày cho thấy thời điểm sáng sớm và cuối buổi chiều có thành phần loài, tần suất hiện diện của các loại đều thấp.

Thành phần loài, số cá thể trung bình của từng loài và tần suất hiện diện trong ngày cao nhất tại Bidoup vào khoảng từ 12 đến 14 giờ. Độ ẩm tối ưu cho sự xuất hiện từng loài và số cá thể trong cùng một loài là khoảng 50 đến 60%. Nghiên cứu một số dẫn liệu sinh học của 31 loài trong tổng họ bướm phượng (Rhopalocera: Papilionoidea) tại VQG Bidoup – Núi Bà đã được ghi nhận: họ Papilionidae (8 loài), họ Nymphalidae (13 loài), họ Pieridae (6 loài), họ họ Danaidae (3 loài) và họ Satyridae (1 loài). Ngoài ra, kết quả đã ghi nhận mới dẫn liệu sinh học và cây chủ của 13 loài tại Việt Nam.

Việc nghiên cứu sinh học của bướm giúp ích x cho việc nhân nuôi chúng phục vụ cho công tác bảo tồn và du lịch sinh thái cũng như kiểm soát dịch hại trong nông-lâm nghiệp qua ghi nhận vòng đời và cây chủ của sâu. Tính cấp thiết của luận án Côn trùng là nhóm động vật không xương sống có số lượng loài phong phú nhất trên hành tinh. Chúng được bắt gặp ở hầu hết các hệ sinh thái trên cạn, dưới nước cho đến lòng đất. Cho đến nay có hơn một triệu loài côn trùng đã được mô tả, chiếm hơn nửa tổng số loài sinh vật sống mà con người biết đến, hàng năm số loài mới được công bố vẫn gia tăng [62][106][108].

Trong lớp côn trùng, bướm là nhóm được biết đến nhiều do có màu sắc và hình thái đẹp, sống gần gũi với con người. Nhiều loài trong đó có giá trị cho khoa học, kinh tế và bảo tồn. Việt Nam nằm trong vùng Đông Phương nơi chiếm 21,4% số loài bướm trên thế giới [21]. Bướm khá nhạy cảm với môi trường sống.