Đặt vấn đề Cây rau là loại thực phẩm cần thiết cho đời sống hàng ngày và là thực phẩm chính không thể thiếu cho nhu cầu của con người. Trong ăn uống hàng ngày, rau tươi có vai trò đặc biệt quan trọng. Trong sản xuất, cây rau họ hoa thập tự là loại cây trồng rất quan trọng. Rau họ hoa thập tự không những có ý nghĩa kinh tế cao mà còn có giá trị về mặt dinh dưỡng, cung cấp các khoáng chất thiết yếu, vitamin, carbohydrate, protein, năng lượng, chất xơ và các chất vi lượng không thể thay thế cho con người.
Với ưu điểm về tiềm năng sản xuất và thâm canh tốt, nhưng khả năng chống chịu sâu hại của cây rau rất kém. Mặt khác, với khí hậu nhiệt đới gió mùa ở nước ta thì đó là điều kiện thuận lợi để một số loài sâu bệnh phát triển và phá hoại cây rau nói riêng, cho toàn bộ cây trồng Việt Nam nói chung. Do các vụ rau được trồng gối nhau liên tục quanh năm là nguyên nhân chính làm cho sâu hại ngày càng nguy hiểm hơn. Một số loài sâu phá hoại mạnh trên rau họ thập tự như sâu tơ, sâu xanh bướm trắng, bọ nhảy sọc cong vỏ lạc, và đặc biệt trong đó có sâu khoang Spodoptera litura Fabricius, một loài có khả năng gây hại và làm giảm năng suất cây trồng rất lớn.
Sâu khoang Spodoptera litura là loài sâu hại khá phổ biến ở các vùng trồng rau, đặc biệt là họ rau thập tự. Chúng có tập tính ăn tạp, xuất hiện ở nhiều loại cây trồng khác nhau, gây hại chủ yếu trên lá, làm lá cây nhanh chóng xơ xác và không thể tiếp tục sinh trưởng. Sâu khoang có thể gây hại nặng cho vùng trồng rau. Trên thực tế, việc phòng chống sâu khoang còn nhiều khó khăn, biện pháp sử dụng thiên địch trong phòng trừ còn nhiều hạn chế, ít được chú trọng, biện pháp dùng thuốc hóa học vẫn là chủ yếu.
Việc sử dụng thuốc hóa học đem lại hiệu quả cao, nhưng lạm dụng thuốc sẽ gây ra sự suy giảm tính đa dạng của quần thể thiên địch, làm phát sinh tính kháng thuốc của sâu hại, làm tăng chi phí sản xuất và để lại dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên nông sản gây ảnh hưởng cho người tiêu dùng. Xu hướng quay trở lại nền nông nghiệp hữu cơ với việc tăng cường sử dụng chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ trong canh tác cây trồng đang là xu hướng chung của Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung. 1 Xuất pháp từ ý nghĩa thực tế trên, việc xác định ảnh hưởng của các loại thức ăn khác nhau và chế phẩm sinh học đến sâu khoang Spodoptera litura Fabricius là hết sức cần thiết, từ đó đề xuất biện pháp phòng trừ tổng hợp sâu khoang. Do vậy, chúng tôi xin thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hƣởng của một số loại thức ăn và chế phẩm sinh học đến sâu khoang Spodoptera litura Fabricius’’.
Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái sâu khoang Spodoptera litura trên một số loại thức ăn khác nhau từ đó đánh giá hiệu lực của chế phẩm sinh học phòng chống sâu khoang. Từ đó đề xuất sử dụng chế phẩm sinh học trong quản lí sâu khoang đạt hiệu quả, an toàn với môi trường và sức khỏe người sản xuất một cách hợp lí và hiệu quả nhất. Yêu cầu - Xác định ảnh hưởng của một số loại thức ăn đến đặc điểm sinh học của sâu khoang Spodoptera litura.
- Xác định được hiệu lực phòng chống sâu khoang của 1 số chế phẩm sinh học và thuốc bảo vệ thực vật. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƢỚC 2. Tình hình nghiên cứu sâu khoang ở ngoài nƣớc 2. Những nghiên cứu về phân bố, phổ ký chủ của sâu khoang Vị trí phân loại loài sâu khoang được xác định như sau: Giới: Động vật (Metazoa); Ngành: Chân đốt (Arthropoda); Lớp: Côn trùng (Insecta); Bộ: Cánh vẩy (Lepidoptera); Họ: Ngài đêm (Noctuidae); Chi: Spodoptera; Loài: Sâu khoang (Spodoptera litura).
* Phân bố: Spodoptera litura là loài gây hại quan trọng đối với cây trồng nông nghiệp vùng nhiệt đới Châu Á. Sâu khoang phân bố rộng khắp thế giới, ở các nước Châu Á, châu Mỹ, châu Âu, Bắc Phi. (2009) cho biết, trên cây súp lơ và cải bắp sâu hại chính chủ yếu là bộ cánh vẩy và các sâu hại chính Plutella xylostella (L.), Diacrisia obliqua Walker, Spodoptera litura F., và Helicoverpa armigera. Theo Ahmad & cs.
(2013), Spodoptera litura là một loài sâu ăn lá có thể gây hại trên hơn một trăm loại cây khác nhau ở khu vực Châu Á- Thái ình Dương. Sâu khoang thích nghi được ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi không có, hoặc rất ít, những ngày sương mỗi năm. Chúng có thể mở rộng phạm vi của mình vào các vùng ôn đới mát mẻ trong những tháng mùa hè. * Ký chủ: - Ghi nhận đánh giá sự phổ biến của sâu khoang cho thấy có tới hơn 27 loài cây là ký chủ của S.litura thuộc 25 chi của 14 họ bao gồm cả cây trồng, rau , cỏ dại, cây ăn quả… Cây ký chủ chính bao gồm: Gossypium hirsutum L., Brassica oleracea var.và Sesbania sesban L.) là một loài côn trùng ăn tạp gây hại quan trọng, tấn công 300 cây trồng kinh tế ở hàng chục quốc gia và là một loài gây hại chủ yếu trong nhiều 3 loại cây trồng kinh tế nông nghiệp, gây hại cả cây phân xanh che phủ cây trồng, cây vừng (Sesbanin roxburghii Merr.), cây gai dầu (Crotalaria juncea L.), và hạt cải dầu (Brassicae campestris L.
chinensis) ở Đài Loan. (2014)) Theo Srivastava & cs. (2015), Sâu khoang Spodoptera litura (Fabricius) là loài một loài côn trùng gây hại phân bố rộng rãi ở Đông Nam Á, ăn trên 63 loài thực vật thuộc 22 họ. Đây là loài gây hại nghiêm trọng trên đậu tương, hạt có dầu, bông và rau.
Trong giai đoạn bùng phát dịch hại loài côn trùng này có thể làm rụng lá trên diện tích lớn của cây trồng gây giảm năng suất. Hội đồng EFSA về sức khỏe thực vật (PLHP) & cs. (2019), cho biết ở Châu Âu S. litura là loài ăn tạp quan trọng ăn cây ký chủ ít nhất 40 họ thực vật, bao gồm các loại cây trồng quan trọng về kinh tế: họ Cải (Brassicaceae), họ Bầu bí (Cucurbitaceae), họ Đậu (Fabaceae), họ Bông (Malvaceae), họ Hòa thảo(Poaceae) và họ Cà (Solanaceae).
Mức độ gây hại và thiệt hại kinh tế Theo Babu & cs. (2015), Spodoptera litura Fab. Là một loài gây hại nghiêm trọng và tàn phá. Ấu trùng ăn các tán lá dẫn đến rụng lá hoàn toàn và trong trường hợp bị nhiễm nặng, cây đậu tương sẽ bị tàn phá hoàn toàn.
Dịch hại này đã được báo cáo tấn công trên 112 loài thực vật canh tác, trong đó 60 loài đến từ Ấn Độ và phân bố ở phần lớn châu Á, bao gồm các khu vực nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới và Châu Đại Dương (Venette et al. Ở Pakistan, đây là một trong một số loài sâu hại tấn công nhiều loại cây trồng bao gồm bông và lúa ( Ahmad & Kamaluddin, 1987 ), cũng như bắp cải, thuốc lá, lạc, đậu nành, đậu đũa, cà chua, súp lơ, cà rốt , hành tây, củ cải, củ cải và rau bina ( Maree & cs. Trong nghiên cứu thứ hai, S. litura đã có mặt trong một vụ cải bắp được trồng vào tháng 12 trong tháng 1-tháng 3 với mật độ đạt đỉnh 4,55 / cây vào ngày 2 tháng 2.
Thiệt hại là cao nhất vào đầu tháng Hai và có mối tương quan tích cực giữa thiệt hại thực vật và mật độ sâu bệnh. litura cũng là một loài gây hại của củ cải đường, với sự xâm nhập bắt đầu vào tháng 3 và đạt cực đại vào cuối tháng 3 và tháng 4 (Chatterjee & Nayak, 1987). 4 Spodoptera litura gây hại nghiêm trọng một loạt các loài cây trồng gây ra thiệt hại 12-23% cho cà chua trong mùa gió mùa và 9-24% thiệt hại trong mùa đông (Patnaik, 1998). Một vụ khoai tây trồng được 40- 45 ngày, thiệt hại dao động từ 20 đến 100% ở các phần khác nhau của cánh đồng tùy thuộc vào độ ẩm.
Khi cây được 60-70 ngày cây tiếp tục đục vào củ. Có tới 2% củ bị hại trong tháng 8-9 và tháng 2 (Trivingi, 1988). Các thí nghiệm để xác định khả năng ăn của ấu trùng cho thấy S. litura là trung gian giữa các loài này (Zhu & cs.
Ở Đông Á, thiệt hại do S. litura xảy ra ở phía bắc như Nhật Bản, kéo dài về phía nam đến Indonesia. Các mảnh ruộng đậu nành của Nhật Bản bị nhiễm với một hoặc hai khối lượng trứng S. litura trên mỗi cây bị giảm diện tích lá ước tính là 14,3 và 23,2% và tổn thất năng suất lần lượt là 13,9 và 24,7% so với các lô đối chứng (Higuchi & cs.
litura, Pieris rapa và Plutella xylostella làm hỏng bắp cải ở Trung Quốc (Zhou & cs. Ở vùng Chiết Giang của Trung Quốc, S. litura thường được ghi nhận lần đầu tiên vào tháng 6 trên cây họ đậu, cà tím, cà chua, ớt ngọt và trái cây, và sau đó làm hỏng cây bắp cải vào tháng 7 (Chen vàcs. Thiệt hại trở nên nghiêm trọng hơn vào tháng 8 và tháng 9 khi súp lơ, khoai lang và các loại đậu cũng có thể bị tấn công.
Các nghiên cứu khác ở Nam Á minh họa thiệt hại kinh tế của S. Shukla & Patel (2011) chỉ ra, sâu non S. litura trên chuối bắt đầu xuất hiện trong tháng 6 sự phá hoại mạnh vào tháng 8-9 (phá hoại 4.78%) trong cả hai năm của nghiên cứu. Ảnh hưởng của thời tiết đến sự bùng phát của sâu khoang Spodoptera litura trên đậu tương ở Banswara, Rajasthan.
Trưởng thành của sâu khoang xuất hiện từ tháng 8 đến tháng 10. Sự xuất hiện của ổ trứng và sâu non cao vào thời điểm tháng 9 và tháng 10 để gây hại cho đậu tương, đã góp phần vào sự bùng phát dịch hại này trong giai đoạn sản xuất của cây trồng.3 Đặc điểm hình thái của sâu khoang Spodoptera litura Theo Vashisth & Chandel (2013), S. litura được thu thập từ vụ mùa ớt và được nuôi trên lá cà chua ở phòng thí nghiệm cho đến giai đoạn trưởng thành. Kích thước chiều rộng mảnh đầu trung bình quan sát được ghi lại như 0.02 với chiều rộng 0.
(2015) đã nghiên cứu và chỉ ra rằng, kích thước trung bình của các pha phát dục của sâu khoang Spodoptera litura. Pha trứng có chiều dài trung bình 0,55 ± 0,07 mm và chiều rộng trung bình là 0,25 ± 0,07mm. Các pha tuổi có chiều dài trung bình lần lượt là: 2,05±0,26 ; 4,3±0,96 ; 9,34±2,81 ; 24,02±1,52 và 29,33±3,01 mm.