Ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển đến diễn biến hạn hán vùng ĐBS Cửu Long

Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển đến hạn hán vùng ĐBS Cửu Long, luận văn thạc sĩ chuyên ngành kỹ thuật tài nguyên nước.

• Tác giả: Nguyễn Việt Hải
• Người hướng dẫn: TS. Trịnh Quốc Lập
• Trường học: Trường Đại học Thủy lợi
• Chuyên ngành: Kỹ thuật tài nguyên nước
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển đến hạn hán vùng ĐBS Cửu Long
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TONG QUAN
• 1.1. Tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến hạn trên thế giới
• 1.2. Tổng quan tình hình hạn hán ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan về khu vực nghiên cứu: Điều kiện tự nhiên, đặc điểm khí tượng - Thủy văn vùng ĐBSCL
• 2. CHƯƠNG 2: NGHIÊN CỨU CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN ẢNH HƯỞNG CỦA NHIỆT ĐỘ MẶT NƯỚC BIỂN, CHỈ SỐ DAO ĐỘNG BÁN CẦU NAM TẠI THÁI BÌNH DƯƠNG VÀ NHIỆT ĐỘ MẶT NƯỚC BIỂN TẠI ẤN ĐỘ DƯƠNG
• 2.1. Hiện trạng hạn hán của vùng nghiên cứu
• 2.1.1. Hạn hán vùng ĐBSCL, thời kỳ 1910-1998
• 2.1.2. Hạn hán vùng ĐBSCL, thời kỳ 1999-2009
• 2.1.3. Hạn hán vùng ĐBSCL giai đoạn 2014-2016
• 2.1.4. Hạn hán vùng ĐBSCL, năm 2019-2020
• 2.2. Ảnh hưởng của ENSO và nhiệt độ nước biển tại Ấn Độ Dương đến khí hậu vùng nghiên cứu
• 2.2.1. Ảnh hưởng của ENSO đến khí hậu vùng nghiên cứu
• 2.2.2. Ảnh hưởng của nhiệt độ nước biển tại Ấn Độ Dương đến khí hậu vùng nghiên cứu
• 2.3. Các số liệu cần thu thập
• 2.3.1. Số liệu mưa nhiệt độ
• 2.3.2. Số liệu về ENSO
• 2.3.3. Số liệu về chấn sai nhiệt độ mặt nước biển tại Thái Bình Dương (Pacific Sea Surface Temperature Anomalies, SSTA-T)
• 2.3.4. Số liệu về chấn sai nhiệt độ mặt nước biển tại Ấn Độ Dương (Indian Sea Surface Temperature Anomalies, SSTA-A)
• 2.3.5. Số liệu chỉ số dao động Nam bán cầu (Southern Oscillation Index - SOI)
• 2.4. Phân tích ảnh hưởng của ENSO và nhiệt độ nước biển tại Ấn Độ Dương đến diễn biến hạn hán của vùng nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU LỰA CHỌN GIẢI PHÁP ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA NHIỆT ĐỘ MẶT NƯỚC BIỂN, CHỈ SỐ DAO ĐỘNG BÁN CẦU NAM TẠI THÁI BÌNH DƯƠNG VÀ NHIỆT ĐỘ MẶT NƯỚC BIỂN TẠI ẤN ĐỘ DƯƠNG ĐẾN DIỄN BIẾN HẠN HÁN VÙNG NGHIÊN CỨU
• 3.1. Diễn biến hạn hán theo không gian, thời gian của vùng nghiên cứu
• 3.2. Ảnh hưởng của ENSO đến diễn biến hạn hán của vùng nghiên cứu
• 3.2.1. Diễn biến hạn hán của vùng ĐBSCL trong các thời kỳ phát sinh ENSO
• 3.2.2. Đánh giá kết quả mối tương quan giữa SSTA và SOI với SPI và SPEI
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Tuy nhiên, khu vực này cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, trong đó có vấn đề hạn hán. Nhiệt độ mặt nước biển có ảnh hưởng lớn đến tình hình hạn hán tại ĐBSCL, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Theo thống kê, ĐBSCL chiếm hơn 50% tổng sản lượng lương thực của cả nước, và việc duy trì nguồn nước tưới tiêu là rất cần thiết. Hạn hán không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động đến đời sống của người dân trong khu vực. Do đó, việc nghiên cứu ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển đến hạn hán là cấp thiết nhằm tìm ra các giải pháp ứng phó hiệu quả. Những nghiên cứu về biến đổi khí hậu và hạn hán sẽ giúp cải thiện khả năng dự báo và quản lý tài nguyên nước trong khu vực.

II. Mục đích và phạm vi nghiên cứu

Mục đích chính của nghiên cứu này là phân tích tác động của nhiệt độ mặt nước biển và chỉ số dao động bán cầu Nam đến diễn biến hạn hán tại vùng ĐBSCL. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc thu thập và phân tích dữ liệu về nhiệt độ mặt nước biển tại Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, cùng với các chỉ số khí hậu liên quan. Phạm vi nghiên cứu sẽ bao gồm các tỉnh trong khu vực ĐBSCL, nơi thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán và xâm nhập mặn. Kết quả của nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các chiến lược ứng phó với hạn hán và bảo vệ tài nguyên nước. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng đời sống của người dân.

III. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác. Cách tiếp cận tổng hợp và hệ thống sẽ được áp dụng để tổng hợp các kết quả nghiên cứu trước đó. Phương pháp điều tra và thu thập dữ liệu sẽ được sử dụng để đánh giá tình hình hạn hán trong khu vực. Các công cụ phân tích hiện đại sẽ được áp dụng để phân tích mối quan hệ giữa nhiệt độ mặt nước biển và diễn biến hạn hán. Việc sử dụng các mô hình thủy văn hiện đại sẽ giúp dự đoán chính xác hơn về tình hình hạn hán trong tương lai. Kết quả nghiên cứu sẽ được so sánh với các dữ liệu thực tế để đảm bảo tính khả thi và ứng dụng của các giải pháp đề xuất.

IV. Các kết quả dự kiến đạt được

Nghiên cứu dự kiến sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hạn hán tại vùng ĐBSCL và các yếu tố ảnh hưởng đến nó. Một trong những kết quả quan trọng là xác định được mối liên hệ giữa nhiệt độ mặt nước biển và diễn biến hạn hán. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ chỉ ra các nguyên nhân chính dẫn đến hạn hán trong khu vực, bao gồm cả tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động của ENSO. Kết quả này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên nước hiệu quả hơn, từ đó giúp nâng cao khả năng chống chịu của người dân và các ngành kinh tế đối mặt với hạn hán. Việc hiểu rõ hơn về mối liên hệ này sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định chính xác hơn trong việc ứng phó với tình trạng hạn hán đang gia tăng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng đồng bằng lớn nhất Việt Nam, chiếm 13% diện tích cả nước với dân số khoảng 18% tổng dân số quốc gia. Vùng này đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, cung cấp trên 50% tổng sản lượng lương thực quốc gia và chiếm hơn 90% lượng gạo xuất khẩu. Tuy nhiên, ĐBSCL thường xuyên đối mặt với các hiện tượng thiên tai như hạn hán và xâm nhập mặn, gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.

Nghiên cứu tập trung phân tích ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển (SST), chỉ số dao động Nam bán cầu (SOI) tại Thái Bình Dương và nhiệt độ mặt nước biển tại Ấn Độ Dương đến diễn biến hạn hán tại ĐBSCL trong các giai đoạn từ 1970 đến 2020. Mục tiêu chính là đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố khí hậu đại dương với diễn biến hạn hán, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và ứng phó hiệu quả. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ vùng ĐBSCL với dữ liệu khí tượng, thủy văn và các chỉ số khí hậu đại dương được thu thập trong khoảng thời gian hơn 50 năm.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu, giúp nâng cao khả năng dự báo hạn hán, giảm thiểu thiệt hại kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái vùng ĐBSCL. Kết quả nghiên cứu cũng góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển bền vững và quản lý tài nguyên nước tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình khí hậu đại dương - khí quyển, trong đó:

• Hiện tượng ENSO (El Niño - Southern Oscillation): Là sự dao động nhiệt độ mặt nước biển và áp suất khí quyển tại Thái Bình Dương, ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu, đặc biệt là hạn hán và lũ lụt tại các vùng nhiệt đới.
• Chỉ số dao động Nam bán cầu (SOI): Đo sự chênh lệch áp suất không khí giữa Tahiti và Darwin, phản ánh trạng thái ENSO và tác động đến biến đổi khí hậu khu vực.
• Nhiệt độ mặt nước biển (SST) tại Ấn Độ Dương: Ảnh hưởng đến sự phân bố mưa và hạn hán ở khu vực Đông Nam Á, trong đó có ĐBSCL.
• Các chỉ số hạn hán chuẩn hóa: Bao gồm SPI (Standardized Precipitation Index) và SPEI (Standardized Precipitation Evapotranspiration Index), dùng để đánh giá mức độ và diễn biến hạn hán dựa trên lượng mưa và bốc hơi.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: ENSO, SOI và SST, kết hợp với các chỉ số hạn hán để phân tích mối quan hệ giữa biến động đại dương và hạn hán tại ĐBSCL.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Số liệu khí tượng, thủy văn, nhiệt độ mặt nước biển và chỉ số SOI được thu thập từ các trạm quan trắc trong vùng ĐBSCL và các trung tâm khí tượng quốc tế, với khoảng 50 năm dữ liệu (1970-2020).
• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng toàn bộ dữ liệu quan trắc có sẵn, tập trung vào các năm có hiện tượng ENSO rõ rệt để phân tích ảnh hưởng.
• Phương pháp phân tích: Áp dụng phân tích thống kê, hồi quy đa biến và mô hình toán học để xác định mối tương quan giữa SST, SOI với các chỉ số hạn hán SPI và SPEI. Phân tích diễn biến hạn hán theo không gian và thời gian bằng bản đồ phân bố và biểu đồ.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 2 năm, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến đề xuất giải pháp ứng phó.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp tiếp cận tổng hợp, kế thừa các kết quả nghiên cứu trước đây và ứng dụng các công cụ hiện đại nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác của kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần suất và mức độ hạn hán gia tăng: Từ năm 1970 đến 2020, tần suất hạn hán tại ĐBSCL tăng khoảng 45%, trong đó các đợt hạn nặng chiếm khoảng 19%. Đặc biệt, trong các năm có hiện tượng El Niño, tần suất hạn hán lên tới 83%, cho thấy ENSO có ảnh hưởng mạnh đến hạn hán vùng này.

2. Ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển Thái Bình Dương (SST) và chỉ số SOI: Có mối tương quan âm giữa SST tại vùng Nino3.4 và chỉ số SPI, SPEI tại ĐBSCL, nghĩa là khi SST tăng cao (El Niño), hạn hán tại ĐBSCL có xu hướng nghiêm trọng hơn. SOI cũng có tương quan dương với các chỉ số hạn, phản ánh trạng thái La Niña giúp giảm hạn hán.

3. Ảnh hưởng của nhiệt độ mặt nước biển Ấn Độ Dương: SST tại Ấn Độ Dương có tác động gián tiếp đến lượng mưa và hạn hán tại ĐBSCL, đặc biệt trong các năm có biến động nhiệt độ bất thường, làm tăng cường hoặc giảm thiểu hạn hán tùy theo pha dao động.

4. Thiệt hại do hạn hán và xâm nhập mặn: Giai đoạn 2015-2016, diện tích lúa bị thiệt hại gần 405.000 ha, trong đó 197.000 ha giảm trên 70% năng suất. Hơn 390.000 hộ dân thiếu nước sinh hoạt, thiệt hại kinh tế ước tính lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Năm 2019-2020, hạn hán và xâm nhập mặn tiếp tục gây thiệt hại lớn với diện tích cây trồng bị ảnh hưởng hàng chục nghìn ha.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hạn hán tại ĐBSCL là sự biến động nhiệt độ mặt nước biển tại Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, đặc biệt là hiện tượng ENSO. Khi El Niño xuất hiện, nhiệt độ mặt nước biển tăng cao làm giảm lượng mưa, kéo dài mùa khô và tăng cường xâm nhập mặn. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước về ảnh hưởng của ENSO đến khí hậu khu vực Đông Nam Á.

Biểu đồ phân bố chỉ số SPI và SPEI theo thời gian cho thấy rõ sự gia tăng cường độ hạn hán trong các năm El Niño, đồng thời bản đồ phân bố không gian minh họa vùng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là các tỉnh ven biển và vùng thấp trũng. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của các yếu tố đại dương trong dự báo hạn hán.

Ngoài ra, sự gia tăng nhiệt độ trung bình và biến đổi khí hậu toàn cầu cũng làm tăng cường độ và tần suất hạn hán, gây áp lực lớn lên hệ thống thủy lợi và sản xuất nông nghiệp tại ĐBSCL. Việc kết hợp các chỉ số khí hậu đại dương với chỉ số hạn hán địa phương giúp nâng cao độ chính xác trong dự báo và cảnh báo hạn hán.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống giám sát và cảnh báo sớm hạn hán: Ứng dụng các mô hình dự báo dựa trên SST, SOI và các chỉ số hạn hán để phát triển hệ thống cảnh báo sớm, giúp các địa phương chủ động ứng phó. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia thực hiện.

2. Phát triển các công trình thủy lợi thích ứng: Đầu tư xây dựng và nâng cấp hệ thống trữ nước, điều tiết dòng chảy nhằm giảm thiểu tác động của hạn hán và xâm nhập mặn. Mục tiêu giảm thiểu thiệt hại nông nghiệp ít nhất 30% trong 5 năm tới, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì.

3. Thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng và kỹ thuật canh tác: Khuyến khích sử dụng giống cây chịu hạn, áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm nước và canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu. Thời gian thực hiện trong 3 năm, do các viện nghiên cứu nông nghiệp phối hợp với địa phương triển khai.

4. Tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, truyền thông về quản lý nguồn nước, phòng chống hạn hán và xâm nhập mặn cho người dân và cán bộ địa phương. Thực hiện liên tục hàng năm, do các tổ chức chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Giúp xây dựng các chiến lược phát triển bền vững, quản lý tài nguyên nước và ứng phó với biến đổi khí hậu tại ĐBSCL.

2. Các nhà nghiên cứu và chuyên gia khí tượng thủy văn: Cung cấp cơ sở dữ liệu và phương pháp phân tích để phát triển các mô hình dự báo hạn hán và xâm nhập mặn.

3. Người dân và cộng đồng nông nghiệp: Nắm bắt thông tin về diễn biến hạn hán, từ đó điều chỉnh kế hoạch sản xuất, giảm thiểu thiệt hại.

4. Các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp: Hỗ trợ triển khai các dự án phát triển nông nghiệp bền vững, ứng dụng công nghệ thích ứng với biến đổi khí hậu.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn hán tại ĐBSCL có liên quan như thế nào đến hiện tượng ENSO?
   Hiện tượng ENSO, đặc biệt là El Niño, làm tăng nhiệt độ mặt nước biển tại Thái Bình Dương, gây giảm lượng mưa và kéo dài mùa khô tại ĐBSCL, dẫn đến hạn hán nghiêm trọng. Ví dụ, các năm 1997-1998 và 2015-2016 là những đợt El Niño mạnh gây hạn hán nặng.

2. Chỉ số SPI và SPEI khác nhau thế nào trong đánh giá hạn hán?
   SPI chỉ dựa trên lượng mưa, trong khi SPEI kết hợp lượng mưa và bốc hơi, do đó SPEI phản ánh tốt hơn ảnh hưởng của nhiệt độ và biến đổi khí hậu đến hạn hán. SPEI được đánh giá phù hợp hơn trong các nghiên cứu tại ĐBSCL.

3. Nhiệt độ mặt nước biển tại Ấn Độ Dương ảnh hưởng ra sao đến hạn hán ở ĐBSCL?
   Biến động nhiệt độ mặt nước biển tại Ấn Độ Dương tác động đến sự phân bố mưa ở Đông Nam Á, khi SST tăng cao có thể làm giảm lượng mưa tại ĐBSCL, góp phần làm gia tăng hạn hán.

4. Các giải pháp nào hiệu quả nhất để giảm thiểu thiệt hại do hạn hán?
   Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, phát triển công trình thủy lợi, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và nâng cao nhận thức cộng đồng là các giải pháp hiệu quả đã được chứng minh qua thực tế tại ĐBSCL.

5. Làm thế nào để dự báo hạn hán chính xác hơn trong tương lai?
   Kết hợp dữ liệu khí hậu đại dương (SST, SOI) với các chỉ số hạn hán địa phương, sử dụng mô hình toán học và công nghệ viễn thám sẽ nâng cao độ chính xác dự báo, giúp chủ động ứng phó.

Kết luận

• ĐBSCL là vùng trọng điểm sản xuất nông nghiệp nhưng thường xuyên chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của hạn hán và xâm nhập mặn.
• Nghiên cứu xác định rõ mối quan hệ giữa nhiệt độ mặt nước biển, chỉ số dao động Nam bán cầu và diễn biến hạn hán tại ĐBSCL.
• Tần suất và cường độ hạn hán gia tăng, đặc biệt trong các năm có hiện tượng El Niño mạnh.
• Hạn hán gây thiệt hại lớn về kinh tế, xã hội và môi trường, đòi hỏi các giải pháp quản lý và ứng phó hiệu quả.
• Đề xuất xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, phát triển công trình thủy lợi, chuyển đổi cây trồng và nâng cao nhận thức cộng đồng là các bước cần thiết trong 5 năm tới.

Luận văn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong việc ứng phó với hạn hán tại ĐBSCL. Hành động ngay hôm nay để bảo vệ nguồn tài nguyên nước và phát triển bền vững vùng đồng bằng này là cần thiết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TONG QUAN 1. Tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến hạn trên thé giới: 1. Tang quan về hạn hin Han hin là một trong những hiện tượng tự nhiên của khí hậu. Han hắn xây ra là quá trình của sự thiếu hụt lượng mưa trong năm so với giá tri bình quân nhiều năm, lượng bốc hơi lớn hoặc do sự khai thác vượt quá khả năng ái tạo của nguồn tải nguyên nước, Hạn hin xảy ra ở hầu hết các nơi trên thể giới, và có thể xuất hiện ở tt cả các đối khí bậu khác nhau dưới nhiễu hình thức như hạn khí tượng, bạn nông nghiệp, hạn thuỷ văn hoặc hạn kinh tế.

Hạn hán c¿ sự biến đổi theo thời gian và không giống với sự khô "hạn. Do, khô hạn thường được giới han trong những khu vực có lượng mưa thắp, nhiệt độ không khí cao và à một đặc tg lâu dai của khí hậu [1], So với các thiên tai khác trên thể giới nhực là lục sông thin, núi la phum trio hay động đắt thường xuất hiện nhanh chống và ảnh hướng trực iế tới cơ sở họ ting như đường xá, nhà cửa và các công tình công cộng khác, trong khi đó, hạn hin lại có diễn biển ngược lại dựa trên một số khía cạnh sau: ¥ Không có một định nghĩa chung cho han hán. Ý Hạn hắn là hiện tượng xây ra một cách từ từ, thường có khởi đầu chậm do 46 khó có thể xác định được sự bắt đầu và kết thúc của một chu kỳ hạn. Ý Thời gian x biến hạn thường từ vải tháng đến vải năm, ảnh hưởng nặng nỄ bởi những ving lõi và giảm dần ở các khu vực xung quanh, hạn hin có thể thay đổi theo thời gian về cường độ và không gian ảnh hướng, Ý Việc xác định thời gian, cường độ và mức độ khắc nghiệt cia bạn hin cũng như các ảnh hưởng của nó đến các hoạt động kinh tế - xã hội thường rất khó khăn do hạn hán.

thường không có một dấu hiệu cụ th nào rong việc sác định hạn. Hạn hán thường có tác động trong khôi sian rộng lớn khi so với các thảm hoạ thiên nhiên khi do đồ ảnh hướng của hạn hán cũng trải đài trên nhiều vùng địa lý. Hạn hin thường không theo cấu trúc nhất định, khó có thể định lượng được mức độ $ của hạn. Các tác động của hạn hán sẽ được tích luỹ nếu thời gian của hạn bị kéo dai từ mùa này sang mùa khác hoặc từ năm nay qua năm khác, ÝẢnh hưởng của hạn hin đến nhiều ngành kinh tế, xã hội.

Do đó, các định nghĩa về hạn cũng được đưa ra theo các cách tiếp cận khác nhau ở các ngưỡng sử dụng, mục đích, vũng và địa phương.là khác nhau. Tân suất của hạn cũng thay đổi theo vùng trên toàn thể giới. Do đó, để có được định nghĩa thống nhất v8 hạn thường rit khó ¥ Theo quan điểm của D. Wilhite [2] lượng mưa là nhân tổ chỉnh gây ra hạn han khi so sánh với các nhân tổ khí tượng khác như (nhiệt độ, giỏ, độ ẳm.) và ông cũng cói đưa ra khái niệm về hạn như sau: "hạn hán là kết quả của sự thiểu hụt lượng mưa tự nhiên trong một thai ky dài, thường là một mùa hoặc lâu hơn”.

Vì vậy, hạn hắn thường được gắn với khoảng thời gian (mùa hạn chính, mùa mưa đến muộn, mỗi liên hệ giữa lượng mưa với yêu cầu nước của cây trồng.) đặc trưng của mưa như cường độ, thời đoạn mưa.Với thời điểm hạn khác nhau sẽ dẫn tới các diễn biến hạn khác nhan về cường độ, mức độ ảnh hưởng cũng như tính chất về khí tượng của hạn hán là không. giống nhau, Ý Dựa tiên các nghiên cứu, tổ chức khí tượng thé giới (WMO) đưa ra 4 loại hạn hán, đó là (1) Hạn Khí tượng, (2) Hạn nông nghip, (3) Hạn thuỷ văn, và (4) Hạn nh [3] (1) Hạn khí tượng (Meteorological Drought): là hig tượng thiếu hụt nước tron khoảng thời gian nào dé do sự mắt cân bằng giữa lượng mưa và lượng bốc hơi, Hạn khí tượng phản ánh đặc trưng vật ý của hạn hin. Hạn khí tượng không phan ánh được: ánh hưởng của sự thiếu hụt dòng chảy trong hệ thông sông suối nhưng lại có thé phan ánh chính xác về sự hụt nguồn nước rong thực tẾ (2) Hạn nông nghiệp (Agricultural Drought): Thường xảy ra ở nơi độ ấm đắt khong dp ứng đủ nhu cầu nước của cây trồng trong thỏi gian nhất định đồng thời ảnh hưởng, đến chăn nuôi và các lĩnh vực nông nghiệp khác. Trong hạn nông nghiệp, mỗi tương quan giữa lượng mưa với lượng nước thắm xuỗng đất do mưa không được chỉ rỡ.

Lượng nước thắm do mưa sẽ phụ thuộc vào độ âm ban đầu của đất, phụ thuộc vào tính chất vật lý và hoá học của đất đó cũng như đặc tính của mưa (cường độ và thời gian mưa). Hạn nông nghiệp xuất hiện sau hạn hắn khí tượng, bởi vì hạn khí tượng có ảnh. hưởng đến lượng nước có tung đắc khả năng giữ nước trong đất thấp thi khá năng xây ra hạn nông nghiệp sẽ cao và ngược lại (3) Hạn thuỷ văn (Hydrological Drought): Liên quan đến sự thiểu hụt nguồn nước mặt và nguồn nước ngầm. Han thuỷ văn được lượng hóa bing dòng chảy, tuyết, mực nude và lượng nước trừ lại trong hỗ cũng như trữ lượng nước ngằm.

Hạn thủy văn xuất hiện sau hạn khí tượng và nông nghiệp. Cũng như hạn nông nghiệp. hạn thủy văn không đưa ra được moi quan hệ rõ ràng giữa lượng mưa và trạng thái cung cấp nước bẻ mặt trong các hd, ting ngập nước, và trong sông suối. Bi vi quả trình hình thành dòng chảy rất phức tạp va phụ thuộc vảo nhiều thành phan trong hệ thống thủy văn, như sự tưới tiêu, kiểm soát lũ lạ, vận chuyỂn nước, phát điện, cũng cắp nước sinh hoạt và bảo tổn môi trưởng, (4) Hạn kinh tế: hội không giống như ba loi hạn hin ở rên.

Bi, hạn nh tế phản ảnh mỗi quan hệ ita sự cung cắp và nhu cầu hing hóa kinh tế (ví dụ như cung cấp nước, thủy điện), nó phụ thuộc vào lượng mưa. Sự cung cấp đó biến đổi hàng năm. giống như một hàm của lượng mưa và tổng lượng nước. Yêu cầu nước cũng biến đổi và thường có xu hướng tăng lên do quá trình gia ting dân số, phát triển của kinh tế và các nhân tổ khác.

Khi lượng mưa hiệu quả giảm, lượng bốc hoi ng trong quá trình thay đổi khí hậu sẽ n biểu hiện đầu iên của hạn hán dé là hạn khi tượng. Hạn khí tượng sẽ quyết định đến việc có xuất hiện han hắn hay không và nó cũng là cơ sở phát sinh các loi hạn hán khác. Khi thảm phủ thực vật dày (như rừng rậm) sẽ làm giảm tốc độ dòng khí có lợi cho quá trinh ngư tụ hơi nước dẫn đến lượng mưa tăng, ngược lại khi thảm phủ thực vật mông sẽ làm ting tốc độ dòng khí làm giảm khả năng gây mưa. Do đó, hạn Khí tượng xiy ra ở một mức độ nào đó sẽ dẫn đến hạn nông nghiệp, hạn thủy văn vả ngược lại.

Sản lượng nông nghiệp chủ yếu phụ thuộc vào công tác thủy lợi, thậm chỉ khi lượng mưa và độ ấm dit giảm nhưng cây trồng vẫn cho năng suất cao. Hạn thủy văn cũng có tác động đến hạn nông nghiệp: hạn (hủy văn là trang thái khô ein cực đoan của lưu vực trong một khoảng thời gian dài (ít nhất là một quý hoặc 1 năm), quá trình hình thành ding chảy bao gồm toàn bộ qué trình vật lý của lưu vực như lượng mưa, bốc hơi mặt ruộng, bốc hơi mặt đất và quá trình ngắm từ mae đất xuống ting nước ngằm. Hạn thủy văn làm cho lượng nước trong lưu vực thiếu hụt, mực nước 7 ngằm hạ thấp lim ảnh hưởng đến công tác thủy lợi, gây khó khan cho việc cung cắp nước cho cay, Từ những phân tích ở trên cho thay, 4 loại hạn hán ở trên có sự liên quan và tương hỗ chặt chế với nhau, được thể hiện như trong hình 1. Mạn khí tượng „ Hạn kính tx hội Hình 1.

Biểu đồ thể hiện mối quan hệ giữa các loại hạn hán [3] 1. Tang quan về nh hình hạn hẳn trên H Dựa trên các số liệu giám sit bạn hán của Hoa Kỳ, hàng năm hạn hán đã gây ra những thiệt hại lớn cho nền kinh tế của Ạ ÿ (khoảng từ 6 đến tỷ USD) so với gin 2.5 ý USD do lũ lụt và L2 đến 4.8 tỷ USD thiệt hại do bảo. Đợt hạ lịch sử tại Mỹ xảy ra vào năm 1988 ~ 1959 gay thiệt hại gin 40 tỷ USD, lớn hơn rt nhiễu so vớ các kỹ lục về thig hại do lũ và bão gây ra [4] Tai nhiều vùng, hạn han chính là nguyên nhân gây ra các hiện tượng sa mạc hoá, làm. mắt dit nông nghiệp của người nông dân kim theo dé là nạn đói của người dân trên thế giới.

Từ những năm 1990 đến 2000, mỗi năm trên trái đất bị tốn thất khoảng. 3500lem diện tích dit canh tác bị sa mạc ho’ khi so sinh với những năm 1980 và 1970 con số trên đã gia tăng gap 1,5 đến 2 lan. Theo ước tính của Liên hợp quốc, đến. năm 2025, hiện tượng hán hán gây mắt khoảng 2/3 diện tích đất canh tác ở Châu Phi, 1/3 điện tích ở Châu A và I/5 diện tích đt canh tic ở Nam Mỹ.

Do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino trong giai đoạn 1982-1983 đã gây ra hạn hán tước tính thiệ + hại khoảng 420.000 ha ruộng lúa, trong đó có 158.000 ha bị mắt tr 3,7 ha rừng gỗ tinh bị chủy, Năm 1991 hạn hán gây ra thiệt hại lớn lâm 483.000 ha trong đó có 190,000 ha lúa bị huy hoại hoàn toàn. Những năm 1997 ~ 1998 hạn hắn căng đã gây chấy rừng diệnrông ở lndoncxia, gy tiệt hi lồn về nh ế cho đắt nước này [Š, 6]. “Trong khi đó, ở Trung Quốc, giải đoạn 1876 đến 1879, hạn hin và lũ ạt đã làm chết khoảng 9 đến 13 triệu người. Những năm 1958 đến 1961, sau mưa lũ là các đợt han hán nghiêm trọng, kéo dài làm giảm sản lượng ngũ ốc từ 25 đế 30%, ước tính có khoảng 16,5 triệu người đã thị mạng do nạn đối trong lịch sử của nước nay, trong các năm 1994 và 1995, mỗi năm có từ khoảng 27 đến 55 triệu ha đất nông nghiệp bị ánh.

hưởng do thiên tai có liên quan đến han hin, Chỉ tính riêng năm 1994 hạn hin gây thiệt hại khoảng 25 triệu tắn lương thực [7]. Trong những tháng đầu năm 1995, khắp. cée tỉnh phía bắc của Trung Quốc đã xảy ra bạn nặng, ước tính lượng mưa giảm từ 50- 30% so với trung bình nhiều.