Luận văn nghiên cứu ảnh của của một số loại giá thể đến sinh trưởng và phát triển của dưa chuột tại trường đại học nông lâm thái nguyên

Nghiên cứu ảnh hưởng của các loại giá thể đến sinh trưởng và phát triển của dưa chuột tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, cung cấp thông tin hữu ích cho nông nghiệp.

• Tác giả: Đinh Hoài Thương
• Người hướng dẫn: Th.S Lương Thị Kim Oanh
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại giá thể đến sinh trưởng, phát triển của dưa chuột tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích và yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Tổng quan về cây dưa chuột
• 2.2.1. Nguồn gốc và sự phân bố của cây dưa chuột
• 2.2.2. Đặc tính thực vật
• 2.2.2.1. Rễ
• 2.2.2.2. Thân
• 2.2.2.3. Lá
• 2.2.2.4. Hoa
• 2.2.2.5. Quả
• 2.2.2.6. Hạt
• 2.2.3. Phân loại
• 2.2.4. Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh
• 2.2.4.1. Nhiệt độ
• 2.2.4.2. Ánh sáng
• 2.2.4.3. Độ ẩm đất và độ ẩm không khí
• 2.2.4.4. Đất và dinh dưỡng
• 2.3. Tình hình sản xuất dưa chuột và giá thể trên Thế giới và Việt Nam
• 2.3.1. Tình hình sản xuất dưa chuột trên Thế giới
• 2.3.2. Tình hình sản xuất dưa chuột trên Việt Nam
• 2.3.3. Tình hình nghiên cứu giá thể trên Thế giới và Việt Nam
• 2.3.4. Giới thiệu về một số loại nguyên liệu giá thể
• 2.3.5. Kết luận rút ra từ tổng quan
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.3.2. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Phân tích một số chỉ tiêu hóa lý trong giá thể trước khi trồng và giai đoạn thu hoạch
• 4.2. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến sinh trưởng phát triển, năng suất và chất lượng quả dưa chuột
• 4.2.1. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến động thái tăng trưởng chiều cao cây của dưa chuột
• 4.2.2. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến động thái ra lá trên thân chính của dưa chuột
• 4.2.3. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến thời gian sinh trưởng, phát triển của dưa chuột thí nghiệm
• 4.2.4. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến sâu bệnh hại của dưa chuột
• 4.2.5. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất của dưa chuột
• 4.2.6. Ảnh hưởng của một số loại giá thể đến Nitrat trong dưa chuột
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 5.1. Về giá thể trồng cây
• 5.2. Về sinh trưởng phát triển
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC TẬP

Tóm tắt

I. Giới thiệu và tính cấp thiết của đề tài

Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng và phát triển của dưa chuột tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Dưa chuột là cây trồng quan trọng trong nông nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu rau sạch ngày càng tăng. Việc sử dụng giá thể phù hợp không chỉ cải thiện năng suất mà còn góp phần bảo vệ môi trường. Nghiên cứu này nhằm xác định loại giá thể tối ưu cho dưa chuột, từ đó hỗ trợ sản xuất nông nghiệp bền vững.

1.1. Mục đích và yêu cầu của nghiên cứu

Mục đích chính của nghiên cứu là xác định giá thể phù hợp nhất cho sinh trưởng và phát triển của dưa chuột trong điều kiện nhà màng tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Yêu cầu của nghiên cứu bao gồm đánh giá ảnh hưởng của các loại giá thể khác nhau và xác định công thức phối trộn tối ưu. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở khoa học cho việc ứng dụng giá thể trong sản xuất dưa chuột.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong cả học thuật và thực tiễn. Về mặt học thuật, nó góp phần nâng cao kỹ năng nghiên cứu khoa học cho sinh viên và là tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo. Về thực tiễn, nghiên cứu giúp tận dụng các phế phẩm nông nghiệp để tạo giá thể hữu cơ, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và nâng cao hiệu quả sản xuất dưa chuột.

II. Tổng quan tài liệu và cơ sở khoa học

Phần này trình bày cơ sở khoa học của việc sử dụng giá thể trong nông nghiệp, đặc biệt là trong trồng trọt dưa chuột. Giá thể hữu cơ, bao gồm phân chuồng, trấu hun, và xơ dừa, được coi là giải pháp thân thiện với môi trường và hiệu quả trong việc cải thiện chất lượng cây trồng. Nghiên cứu cũng tổng quan về dưa chuột, từ nguồn gốc, đặc tính thực vật đến yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh.

2.1. Nguồn gốc và đặc tính của dưa chuột

Dưa chuột (Cucumis Sativus L.) có nguồn gốc từ Tây Ấn Độ và được trồng rộng rãi trên thế giới. Cây có đặc tính thực vật như rễ chùm, thân leo, và hoa đơn tính. Dưa chuột yêu cầu điều kiện nhiệt độ ấm, ánh sáng vừa phải, và độ ẩm cao để sinh trưởng tốt. Đây là cây trồng ngắn ngày, có giá trị dinh dưỡng cao và được sử dụng đa dạng trong ẩm thực.

2.2. Tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới và Việt Nam

Theo số liệu từ FAO, sản xuất dưa chuột trên thế giới đã tăng đáng kể về diện tích và sản lượng trong những năm gần đây. Châu Á là khu vực dẫn đầu về sản xuất, trong khi Châu Phi và Châu Mỹ cũng có sự gia tăng đáng kể. Tại Việt Nam, dưa chuột được trồng phổ biến ở nhiều vùng, đặc biệt là các khu vực có điều kiện khí hậu thuận lợi.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thí nghiệm để đánh giá ảnh hưởng của các loại giá thể khác nhau đến sinh trưởng và phát triển của dưa chuột. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm chiều cao cây, số lá, thời gian sinh trưởng, và năng suất. Kết quả cho thấy giá thể phối trộn từ phân chuồng và xơ dừa mang lại hiệu quả cao nhất, cải thiện đáng kể chất lượng cây trồng và năng suất.

3.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm

Thí nghiệm được bố trí theo phương pháp ngẫu nhiên hoàn chỉnh với các công thức giá thể khác nhau. Mỗi công thức được lặp lại ba lần để đảm bảo độ tin cậy của kết quả. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm chiều cao cây, số lá, và thời gian sinh trưởng.

3.2. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy giá thể phối trộn từ phân chuồng và xơ dừa giúp cải thiện đáng kể sinh trưởng và phát triển của dưa chuột. Cây trồng trong giá thể này có chiều cao và số lá cao hơn so với các công thức khác. Ngoài ra, giá thể này cũng giúp giảm thiểu sâu bệnh và tăng năng suất quả.

IV. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu kết luận rằng giá thể phối trộn từ phân chuồng và xơ dừa là tối ưu cho sinh trưởng và phát triển của dưa chuột. Đề xuất ứng dụng rộng rãi giá thể này trong sản xuất nông nghiệp để nâng cao năng suất và chất lượng cây trồng. Nghiên cứu cũng gợi ý các hướng nghiên cứu tiếp theo về tối ưu hóa công thức giá thể và ứng dụng trong các loại cây trồng khác.

4.1. Kết luận

Giá thể phối trộn từ phân chuồng và xơ dừa mang lại hiệu quả cao nhất trong việc cải thiện sinh trưởng và phát triển của dưa chuột. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc ứng dụng giá thể hữu cơ trong sản xuất nông nghiệp bền vững.

4.2. Đề xuất

Đề xuất ứng dụng rộng rãi giá thể phối trộn từ phân chuồng và xơ dừa trong sản xuất dưa chuột. Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào tối ưu hóa công thức giá thể và mở rộng ứng dụng cho các loại cây trồng khác.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu cây trồng nông nghiệp, rau xanh đóng vai trò thiết yếu trong việc cung cấp nguồn dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất và chất xơ cho con người. Trong nhóm rau ăn quả thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), dưa chuột (Cucumis sativus L.) là một trong những loại cây trồng phổ biến, có giá trị thương phẩm cao, chu kỳ sản xuất ngắn (30–40 ngày bắt đầu cho thu hoạch, thời gian thu hoạch kéo dài 60–80 ngày) và khả năng thu hồi vốn nhanh.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và áp lực sản xuất đã làm thu hẹp diện tích đất canh tác, đồng thời phát sinh tình trạng ô nhiễm đất và nguồn nước do tồn dư kim loại nặng, hàm lượng nitrat ($NO_3^-$) và thuốc bảo vệ thực vật. Việc chuyển đổi sang mô hình canh tác thâm canh trong nhà màng sử dụng giá thể hữu cơ không dùng đất là một giải pháp kỹ thuật nhằm kiểm soát môi trường dinh dưỡng và nâng cao chất lượng nông sản an toàn. Bên cạnh đó, các phế phụ phẩm nông nghiệp như trấu hun, xơ dừa, phân gia súc, phân gia cầm và đặc biệt là bã thải từ quá trình chế biến miến dong (chiếm 70–75% khối lượng củ dong riềng tại các tỉnh miền núi phía Bắc) thường gây ô nhiễm môi trường nếu không được xử lý. Việc tận dụng và phối trộn các nguồn phế phụ phẩm này làm giá thể trồng dưa chuột đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp tuần hoàn và an toàn sinh học.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Xác định được loại giá thể phù hợp cho quá trình sinh trưởng và phát triển của cây dưa chuột trồng trong nhà màng tại Trung tâm Đào tạo nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Nghiên cứu ảnh hưởng của một số công thức phối trộn giá thể khác nhau đến khả năng sinh trưởng, phát triển, mức độ nhiễm sâu bệnh hại và năng suất của giống dưa chuột thí nghiệm.
2. Xác định công thức phối trộn giá thể thích hợp nhất cho sản xuất dưa chuột trong điều kiện nhà màng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Giống dưa chuột Hàn Quốc Ghi-Chan do Công ty KYUNGWON Seeds sản xuất; các vật liệu giá thể gồm trấu hun, xơ dừa, bã dong riềng, phân lợn tinh chế, phân gà tinh chế và phân trùn quế.
• Phạm vi không gian: Nhà màng thuộc Trung tâm Đào tạo nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi, Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Vụ Xuân Hè năm 2020 (từ tháng 01/2020 đến tháng 06/2020).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và đặc tính nông học

Nghiên cứu dựa trên các nguyên lý sinh thái học và dinh dưỡng khoáng của cây dưa chuột (Cucumis sativus L.):

• Đặc tính sinh thái: Cây ưa nhiệt độ ấm áp (nhiệt độ thích hợp 15,5–35°C, sinh trưởng tối ưu ở 20°C), quang chu kỳ ngắn ngày (chiếu sáng thích hợp 10–12 giờ/ngày), ẩm độ đất yêu cầu 85–90%, ẩm độ không khí 90–95%, độ pH giá thể tối ưu từ 5,5–6,8. Cây có nhu cầu sử dụng kali cao nhất, tiếp đến là đạm và lân.
• Yêu cầu lý hóa của giá thể: Độ dẫn điện (EC) biểu thị tổng nồng độ ion hòa tan phản ánh mức độ dinh dưỡng (ngưỡng thích hợp theo Warncke, 1986 là 0,75–3,50 mS/cm); độ pH ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hòa tan và hấp thu dinh dưỡng của bộ rễ.
• Đặc tính vật liệu phối trộn:
  • Xơ dừa: Đã được khử chát bằng cách ngâm ngập nước bổ sung 5% vôi trong 3 ngày, sau đó xả và thay nước mới liên tục trong 3 ngày.
  • Trấu hun: Hun không hoàn toàn (đạt khoảng 70%), đảm bảo độ tơi xốp, thông thoáng và trung tính.
  • Bã dong riềng: Hỗn hợp xơ sợi có kích thước 0,2–1,5 cm (phổ biến 0,8–1,2 cm), độ ẩm nguyên liệu 84,69%, pH = 6,8; hàm lượng dinh dưỡng tổng số gồm N: 0,20%, $P_2O_5$: 0,28%, $K_2O$: 0,28%, mật độ vi sinh vật tổng số đạt $9,5 \times 10^6$.
  • Phân gà tinh chế: Cung cấp hàm lượng hữu cơ cao, giàu N (1,6%), P (1,8%), K (2,0%).
  • Phân lợn tinh chế: Bổ sung mùn, cải tạo kết cấu giá thể (chứa 0,8% N; 0,4% P; 0,3% K).
  • Phân trùn quế (Perionyx excavatus): Cung cấp dinh dưỡng khoáng dạng dễ tiêu, chứa 2–3% axit humic và chất kích thích sinh trưởng tự nhiên (IAA).
  • Xử lý nấm đối kháng: Toàn bộ giá thể được ủ 30 ngày trước khi phối trộn với chế phẩm sinh học Trichoderma (Trico-ĐHCT mật độ $10^8$ bào tử/g, liều lượng 500g pha 500 lít nước).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

• Bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) gồm 6 công thức (CT), 3 lần nhắc lại. Quy cách trồng: túi bầu PE đen kích thước 28 x 30 cm, mật độ 25.000 cây/ha (1 cây/bầu).
  • CT1: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân lợn tinh chế) + 20% Phân trùn quế.
  • CT2: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân lợn tinh chế) + 30% Phân trùn quế.
  • CT3: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân lợn tinh chế) + 40% Phân trùn quế.
  • CT4: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân gà tinh chế) + 20% Phân trùn quế.
  • CT5: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân gà tinh chế) + 30% Phân trùn quế.
  • CT6: (1/4 Trấu hun + 1/4 Xơ dừa + 1/4 Bã dong riềng + 1/4 Phân gà tinh chế) + 40% Phân trùn quế.
• Phương pháp thu thập chỉ tiêu:
  • Chỉ tiêu hóa lý giá thể: Trích ly mẫu giá thể với nước cất theo tỷ lệ 1:10 (w:v), để lắng 2 giờ; đo pH bằng máy UltraBasic-UB10 (Denver Instrument) và đo EC bằng máy SC-2300 (Suntex).
  • Chỉ tiêu nông học: Động thái tăng trưởng chiều cao cây (cm) và động thái ra lá trên thân chính (lá) đo định kỳ 7 ngày/lần từ 10 ngày sau trồng (NST) đến 38 NST; thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng (ra hoa rộ, đậu quả, thu hoạch đợt đầu, kết thúc thu hoạch).
  • Chỉ tiêu sâu bệnh hại: Tỷ lệ hại của bọ trĩ và bệnh phấn trắng (%).
  • Chỉ tiêu năng suất: Tỷ lệ đậu quả (%), số quả trung bình/cây, khối lượng trung bình quả (g), năng suất lý thuyết (tấn/ha), năng suất thực thu (tấn/ha).
  • Chỉ tiêu chất lượng: Đo hàm lượng nitrat trong quả bằng thiết bị Greentest 0808.
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu được tổng hợp trên Microsoft Excel và xử lý thống kê phân tích phương sai (ANOVA), so sánh giá trị trung bình bằng phép thử LSD ở mức xác suất $P < 0,05$ trên phần mềm SAS 9.1.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày cơ sở khoa học và thực tiễn về vai trò của cây dưa chuột, sự cần thiết của việc phát triển nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp hữu cơ trong nhà màng nhằm ứng phó với biến đổi môi trường và đô thị hóa. Tác giả đặt ra yêu cầu tận dụng phế phụ phẩm nông nghiệp (trấu hun, xơ dừa, phân chuồng hoai mục, bã dong riềng) để chế biến giá thể sạch, xác định mục tiêu và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của đề tài tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tổng hợp tài liệu về nguồn gốc xuất xứ (vùng Tây Bắc Ấn Độ, trung tâm thứ hai tại Trung Quốc và khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam giáp Lào), đặc tính thực vật học (rễ, thân thảo hằng niên, hoa đơn tính/lưỡng tính, cấu trúc quả thịt) và yêu cầu ngoại cảnh của cây dưa chuột. Chương này cũng phân tích tổng quan tình hình sản xuất dưa chuột trên thế giới và tại Việt Nam giai đoạn 2015–2018; đồng thời tổng kết các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về kỹ thuật phối trộn giá thể nhân tạo không dùng đất, giới thiệu chi tiết thành phần lý hóa của các nguyên liệu: xơ dừa, trấu hun, phân gia súc (lợn), phân gia cầm (gà), phân trùn quế và bã dong riềng sau chế biến tinh bột miến.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết vật liệu nghiên cứu (giống Ghi-Chan, các phụ phẩm phối trộn), địa điểm thí nghiệm và lịch thời vụ (vụ Xuân Hè 2020: ngâm ủ ngày 12/3, gieo ngày 14/3, trồng ra bầu ngày 29/3/2020). Quy trình chuẩn bị nhà màng, quy trình xử lý nguyên liệu ủ Trichoderma, kỹ thuật làm giàn cước, tỉa nhánh (giữ 4–6 nhánh phụ, loại bỏ nhánh dưới đốt thứ 10), tỉa quả (để 4–6 quả/chùm) và quản lý dịch hại được chuẩn hóa. Thiết lập sơ đồ bố trí thí nghiệm RCBD với 6 công thức giá thể, đưa ra công thức tính toán toàn bộ chỉ tiêu hóa lý, sinh trưởng, cấu thành năng suất và quy trình xử lý số liệu bằng SAS 9.1.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được qua các bảng biểu và đồ thị phân tích:

• Biến động hóa lý giá thể: Giá trị pH trước khi trồng dao động từ 6,60–6,72 (sai khác không có ý nghĩa thống kê) và tăng nhẹ khi thu hoạch lên 6,70–6,80 ($P < 0,05$). Chỉ số EC trước khi trồng đạt 1,74–2,74 mS/cm, trong đó CT6 cao nhất (2,74 mS/cm) và CT2 thấp nhất (1,74 mS/cm); đến giai đoạn thu hoạch, EC giảm xuống còn 0,85–1,94 mS/cm do cây hấp thu dinh dưỡng.
• Động thái sinh trưởng: Ở giai đoạn 10–17 NST, cây sinh trưởng chiều cao và ra lá chậm; từ 17–38 NST, cây tăng trưởng nhanh. Tại thời điểm 38 NST, chiều cao cây đạt từ 128,66 cm (CT6) đến 150,11 cm (CT4); số lá trên thân chính dao động từ 16,22 lá/cây (CT5) đến 17,94 lá/cây (CT4).
• Thời gian sinh trưởng: CT4 cho thời gian ra hoa sớm nhất (25 ngày sau gieo), đậu quả sau 29 ngày. Các công thức CT3, CT4, CT5 cho thu hoạch quả đợt đầu sớm nhất (41 ngày sau gieo). Tổng thời gian sinh trưởng của các công thức dao động từ 77–80 ngày.
• Tình hình sâu bệnh: Tỷ lệ hại do bọ trĩ dao động từ 0,00% (CT1) đến 26,67% (CT5); tỷ lệ hại do bệnh phấn trắng dao động từ 6,67% (CT3, CT6) đến 33,33% (CT1).
• Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất: Công thức CT6 vượt trội ở hầu hết các chỉ tiêu: tỷ lệ đậu quả đạt 68,19%, số quả trung bình/cây đạt 11,72 quả, khối lượng trung bình quả đạt 414,41 g, năng suất lý thuyết đạt 121,58 tấn/ha và năng suất thực thu đạt 121,25 tấn/ha ($P < 0,05$).

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đánh giá tổng thể khả năng thích ứng của các công thức giá thể hữu cơ đối với giống dưa chuột Ghi-Chan; khẳng định vai trò của công thức phối trộn chứa phân gà tinh chế và 40% phân trùn quế trong việc nâng cao năng suất và chất lượng quả; đưa ra khuyến nghị kỹ thuật cho sản xuất thực tế tại địa phương.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ số liệu thực nghiệm

Chỉ tiêu theo dõi	CT1	CT2	CT3	CT4	CT5	CT6	Mức ý nghĩa ($P$) / LSD$_{0,05}$
pH trước khi trồng	6,66	6,60	6,65	6,67	6,70	6,72	$P > 0,05$
pH khi thu hoạch	6,73	6,70	6,74	6,72	6,77	6,80	$P < 0,05$ (LSD = 0,05)
EC trước trồng (mS/cm)	1,81	1,74	1,87	2,31	2,47	2,74	$P < 0,05$ (LSD = 0,05)
EC khi thu hoạch (mS/cm)	0,92	0,85	1,27	1,43	1,84	1,94	$P < 0,05$ (LSD = 0,04)
Chiều cao cây 38 NST (cm)	143,58	133,05	146,27	150,11	148,11	128,66	$P < 0,05$ (LSD = 13,55)
Số lá/thân chính 38 NST (lá)	17,27	16,44	17,39	17,94	16,22	16,56	$P > 0,05$
Thời gian ra hoa (ngày)	27	30	26	25	26	27	—
Thu hoạch quả đợt đầu (ngày)	45	48	41	41	41	45	—
Tổng thời gian sinh trưởng (ngày)	77	77	80	77	77	80	—
Tỷ lệ hại bọ trĩ (%)	0,00	20,00	13,33	6,67	26,67	20,00	—
Tỷ lệ bệnh phấn trắng (%)	33,33	20,00	6,67	26,76	13,33	6,67	—
Tỷ lệ đậu quả (%)	55,73	51,48	57,71	57,43	57,19	68,19	—
Số quả trung bình/cây (quả)	9,28	8,06	10,06	9,67	9,56	11,72	$P < 0,05$ (LSD = 1,11)
Khối lượng TB quả (g)	348,12	322,64	368,71	358,31	353,04	414,41	$P > 0,05$
Năng suất lý thuyết (tấn/ha)	81,04	65,26	92,66	86,72	84,49	121,58	$P < 0,05$ (LSD = 25,69)
Năng suất thực thu (tấn/ha)	80,75	65,00	92,50	85,75	84,25	121,25	$P < 0,05$ (LSD = 0,24)

Đóng góp và giải pháp kỹ thuật

• Giải pháp tận dụng phế phụ phẩm: Đề tài đã xây dựng thành công quy trình kỹ thuật tái sử dụng bã thải dong riềng kết hợp với trấu hun, xơ dừa, phân gà/phân lợn và phân trùn quế sau khi được xử lý bằng chế phẩm sinh học Trichoderma, tạo ra nguồn cơ chất tơi xốp, sạch mầm bệnh và giàu dinh dưỡng.
• Xác định công thức tối ưu: Kết quả chỉ ra rằng nhóm công thức sử dụng phân gà tinh chế (CT4, CT5, CT6) có các chỉ số dinh dưỡng (thể hiện qua EC) và năng suất vượt trội so với nhóm sử dụng phân lợn tinh chế (CT1, CT2, CT3). Trong đó, công thức CT6 [(1/4 trấu hun + 1/4 xơ dừa + 1/4 bã dong riềng + 1/4 phân gà tinh chế) + 40% phân trùn quế] đạt năng suất thực thu cao nhất (121,25 tấn/ha), tỷ lệ đậu quả cao nhất (68,19%) và tỷ lệ nhiễm bệnh phấn trắng thấp nhất (6,67%).
• Đóng góp học thuật: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng về sự tương quan giữa chỉ số EC giá thể với khả năng tích lũy sinh khối và hình thành năng suất của giống dưa chuột Ghi-Chan canh tác trong nhà màng tại vùng Trung du miền núi phía Bắc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thí nghiệm mới được tiến hành trong phạm vi một vụ sản xuất (vụ Xuân Hè năm 2020) và tại một địa điểm duy nhất (Trung tâm Đào tạo nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) trên một đối tượng giống dưa chuột Ghi-Chan. Chưa đánh giá được biến động năng suất qua các mùa vụ có điều kiện bức xạ và nhiệt độ khác biệt (như vụ Thu Đông).
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục thử nghiệm các công thức phối trộn giá thể tối ưu (đặc biệt là công thức phối trộn bã dong riềng với phân gà và phân trùn quế) trên các giống dưa chuột khác và các loại rau ăn quả khác trong nhà màng.
  • Mở rộng đánh giá hiệu quả kinh tế chi tiết, chi phí sản xuất giá thể ở quy mô nông hộ và hợp tác xã nhằm hoàn thiện quy trình chuyển giao công nghệ.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên, học viên cao học và giảng viên thuộc các ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Nông nghiệp công nghệ cao, Quản lý tài nguyên môi trường.
• Nội dung tham khảo giá trị:
  • Quy trình xử lý và phối trộn bã dong riềng và xơ dừa kết hợp chế phẩm sinh học Trichoderma làm cơ chất trồng cây không dùng đất.
  • Phương pháp bố trí thí nghiệm nông học nhà màng, kỹ thuật theo dõi các chỉ tiêu hóa lý giá thể (pH, EC trích ly theo tỷ lệ 1:10) và phương pháp xử lý thống kê trên phần mềm SAS.
  • Số liệu thực nghiệm đối chứng giữa phân gà tinh chế và phân lợn tinh chế trong việc điều tiết chỉ số dẫn điện (EC) của môi trường rễ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Công thức giá thể nào cho năng suất dưa chuột cao nhất trong nghiên cứu?

Công thức 6 (CT6) gồm (1/4 Trấu hun + 1/4 xơ dừa + 1/4 bã dong riềng + 1/4 phân gà tinh chế) + 40% phân trùn quế đạt năng suất cao nhất, với năng suất lý thuyết đạt 121,58 tấn/ha và năng suất thực thu đạt 121,25 tấn/ha, vượt trội có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$) so với các công thức còn lại.

2. Bã dong riềng có thành phần lý hóa như thế nào để có thể sử dụng làm giá thể trồng cây?

Bã dong riềng là phế thải sau chế biến tinh bột miến, có kết cấu xơ sợi kích thước 0,2–1,5 cm (chủ yếu 0,8–1,2 cm), độ ẩm 84,69%, pH = 6,8; hàm lượng đạm tổng số ($N$) đạt 0,20%, lân tổng số ($P_2O_5$) đạt 0,28%, kali tổng số ($K_2O$) đạt 0,28% và mật độ vi sinh vật đạt $9,5 \times 10^6$. Khi được ủ với nấm đối kháng Trichoderma, bã dong riềng tạo độ thông thoáng và giữ ẩm tốt cho hệ rễ.

3. Chỉ số EC của các loại giá thể biến động ra sao từ trước khi trồng đến khi thu hoạch?

Chỉ số EC trước khi trồng dao động từ 1,74 mS/cm (CT2) đến 2,74 mS/cm (CT6). Đến giai đoạn thu hoạch, EC ở tất cả các công thức đều giảm mạnh, dao động từ 0,85 mS/cm (CT2) đến 1,94 mS/cm (CT6). Nguyên nhân là do cây dưa chuột đã hấp thu một lượng lớn ion khoáng hòa tan trong giá thể để phục vụ quá trình sinh trưởng và nuôi quả.

4. Nhóm công thức sử dụng phân lợn tinh chế và phân gà tinh chế có sự khác biệt gì về sinh trưởng và năng suất?

Nhóm công thức sử dụng phân gà tinh chế (CT4, CT5, CT6) có chỉ số EC ban đầu cao hơn (2,31–2,74 mS/cm) và cho năng suất thực thu cao hơn (84,25–121,25 tấn/ha) so với nhóm sử dụng phân lợn tinh chế (CT1, CT2, CT3 có EC ban đầu 1,74–1,87 mS/cm và năng suất thực thu 65,00–92,50 tấn/ha). Điều này là do phân gà tinh chế chứa hàm lượng đạm, lân, kali cao hơn (1,6% N; 1,8% P; 2% K) so với phân lợn tinh chế (0,8% N; 0,4% P; 0,3% K).

5. Tỷ lệ phân trùn quế bổ sung ảnh hưởng như thế nào đến năng suất dưa chuột?

Trong cùng một nhóm phân chuồng phối trộn, khi tăng tỷ lệ phân trùn quế từ 20% lên 30% và 40%, các chỉ tiêu về tỷ lệ đậu quả, số quả/cây và năng suất thực thu đều có xu hướng tăng lên. Ở nhóm phân lợn, năng suất thực thu tăng từ 80,75 tấn/ha (CT1 - 20%) lên 92,50 tấn/ha (CT3 - 40%); ở nhóm phân gà, năng suất thực thu tăng từ 85,75 tấn/ha (CT4 - 20%) lên 121,25 tấn/ha (CT6 - 40%).

---

Kết luận

Khóa luận đã khảo sát thực nghiệm ảnh hưởng của 6 công thức phối trộn giá thể hữu cơ từ phụ phẩm nông nghiệp (trấu hun, xơ dừa, bã dong riềng, phân lợn, phân gà và phân trùn quế) đến sinh trưởng và năng suất của giống dưa chuột Ghi-Chan tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên vụ Xuân Hè 2020. Kết quả xác định công thức CT6 [kết hợp 1/4 trấu hun + 1/4 xơ dừa + 1/4 bã dong riềng + 1/4 phân gà tinh chế cùng 40% phân trùn quế] là tối ưu nhất, đạt năng suất thực thu 121,25 tấn/ha và hạn chế sâu bệnh hại. Công trình mở ra giải pháp tái sử dụng hiệu quả nguồn phế phẩm bã dong riềng tại địa phương, cung cấp quy trình kỹ thuật phục vụ canh tác rau ăn quả an toàn trong nhà màng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Rau là thực phẩm quan trọng không thể thiếu trong bữa ăn hàng ngày của mỗi gia đình. Rau cung cấp nhiều loại dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của cơ thể như: protein, vitamin, lipit, khoáng chất… và các chất sơ cho sự tiêu hóa. Do đó, nhu cầu về rau khá lớn và sản xuất rau đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp.

Dưa chuột Cucumis Sativus L là một cây trồng phổ biến trong họ bầu bí, trong họ bầu bí thì dưa chuột là loại được trồng nhiều hơn cả, và là loại rau ăn quả thương mại quan trọng, nó được trồng lâu đời trên thế giới và trở thành thực phẩm của nhiều nước. Những nước dẫn đầu về diện tích gieo trồng và năng suất là: Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Mỹ, Hà Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ba Lan, Ai Cập và Tây Ban Nha. Ở nước ta dưa chuột đã được trồng từ rất lâu, không chỉ để giải quyết vấn đề thực phẩm trong bữa ăn hằng ngày mà còn mang tính thương mại quan trọng. Trong số các thực phẩm thì dưa chuột là cây trồng ngắn ngắn ngày, cung cấp nguyên liệu cho ngành chế biến rau quả xuất khẩu được nhiều quốc gia trên thế giới ưa thích.

Kết quả nghiên cứu cho thấy dưa chuột là cây ăn quả có giá trị dinh dưỡng cao, trong quả có chứa nhiều vitamin A, B, B6… và đặc biệt có nhiều men tiêu hóa làm cho quá trình đồng hóa và hấp phụ thức ăn tốt hơn. Dưa chuột là một trong những cây rau quan trọng nhất, được xếp thứ tư chỉ sau cà chua, bắp cải và củ hành. Dưa chuột là loại rau có thời gian sinh trưởng ngắn, có năng suất và chất lượng đáp ứng được phần lớn nhu cầu rau xanh của con người. Dưa chuột còn là loại rau thương mại quan trọng, giữ vị trí hàng đầu trong các chủng loại rau có sản phẩm chế biến sản suất và được m 2 trồng khắp nơi trên thế giới.

Dưa chuột được sử dụng rất đa dạng: quả tươi, trộn, sa lát, cắt lát, muối chua, đóng hộp,… (Tạ Thu Cúc và cs, 2000) [6]. Trong những năm gần đây khi mà đời sống nhân dân được cải thiện thì nhu cầu của con người về rau càng cao không chỉ về số lượng mà còn cả chất lượng rau. Trong khi đó, quá trình đô thi hóa diễn ra mạnh mẽ làm cho diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp dần, có cả diện tích đất trồng rau. Mặt khác chất thải công nghiệp và chất thải đô thị ảnh hưởng mạnh đến nền nông nghiệp nói chung và an toán thực phẩm nói riêng, trong đó có ngành sản xuất rau.

Ngoài ra, người sản xuất đã sử dụng nguồn nước, đất chứa một lượng lớn các chất độc hại như: NO3-, kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc kích thích tăng trưởng…Điều này gây ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của người dân khi sử dụng các loại rau trồng ở những vùng bị ô nhiễm và gây ra tâm lý không tốt với người tiêu dùng. So với các cây trồng ngắn ngày, cây dưa chuột có ưu thế như chi phí sản xuất không cao, vòng quay thu hồi vốn nhanh, bình quân 30 – 40 ngày là có thể cho thu hoạch và thời gian thu hoạch kéo dài từ 60 – 80 ngày cho hiệu quả kinh tế cao nên dưa chuột được người sản xuất đặc biệt quan tâm, từ canh tác quảng canh theo thời vụ trên đồng ruộng tới thâm canh quanh năm trong nhà lưới, hệ thống tưới hiện đại áp dụng công nghệ cao, hệ thống điểu khiển nhiệt độ, ánh sáng, giá thể… Các giá thể là những phế phẩm trong nông nghiệp phân chuồng hoai mục (phân hữu cơ) từ gia súc, gia cầm, trấu hun, xơ dừa….