Nghiên cứu ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển vi củ sâm ngọc linh Panax vietnamensis từ nuôi cấy phôi soma, mang lại ứng dụng thực tiễn.

• Trường học: Viện Sinh học Nhiệt đới
• Chuyên ngành: Công nghệ Tế bào Thực vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Điều Kiện Nuôi Cấy Đến Sự Hình Thành Vi Củ Sâm Ngọc Linh
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI
• 1.1. SƠ LƯỢC VỀ CHI PANAX
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ SÂM NGỌC LINH
• 2. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP BỐ TRÍ THÍ NGHIỆM
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP LẤY SỐ LIỆU
• 2.6. PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. NỘI DUNG 1: NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA HÓA CHẤT NUÔI CẤY TRONG GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VI CỦ SÂM NGỌC LINH TỪ NUÔI CẤY PHÔI SOMA
• 3.1.1. Thí nghiệm 1: Khảo sát ảnh hưởng của Myo-inositol lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.1.2. Thí nghiệm 2: Khảo sát ảnh hưởng của adenine sulphate lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.1.3. Thí nghiệm 3: Khảo sát ảnh hưởng của L-tyrosine lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.1.4. Thí nghiệm 4: Khảo sát ảnh hưởng của casein hydrolysate lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.1.5. Thí nghiệm 5: Khảo sát ảnh hưởng của peptone lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.1.6. Thí nghiệm 6: Khảo sát ảnh hưởng của cao nấm men lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.2. NỘI DUNG 2: NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA ĐIỀU KIỆN NUÔI CẤY TRONG GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VI CỦ SÂM NGỌC LINH TỪ NUÔI CẤY PHÔI SOMA
• 3.2.1. Thí nghiệm 7: Khảo sát ảnh hưởng của điều kiện chiếu sáng lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.2.2. Thí nghiệm 8: Khảo sát ảnh hưởng của điều kiện thoáng khí lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.2.3. Thí nghiệm 9: Khảo sát ảnh hưởng của điều kiện nhiệt độ lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh
• 3.2.4. Bài toán tối ưu
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Điều Kiện Nuôi Cấy Sâm NL

Nghiên cứu về ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh là vô cùng quan trọng. Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis) là một dược liệu quý hiếm của Việt Nam, có giá trị kinh tế và y học cao. Việc nhân giống sâm Ngọc Linh gặp nhiều khó khăn do hạt giống ngày càng khan hiếm và tỷ lệ nảy mầm thấp. Nuôi cấy mô sâm Ngọc Linh in vitro là một giải pháp tiềm năng để sản xuất giống số lượng lớn, chất lượng cao. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp này phụ thuộc rất lớn vào điều kiện nuôi cấy. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố môi trường nuôi cấy tối ưu để thúc đẩy sự hình thành vi củ, giai đoạn quan trọng trong quy trình nhân giống sâm Ngọc Linh bằng phương pháp nuôi cấy mô. Các yếu tố như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, và thành phần dinh dưỡng trong môi trường sẽ được xem xét kỹ lưỡng. Mục tiêu cuối cùng là tối ưu hóa quy trình sản xuất sâm Ngọc Linh và bảo tồn nguồn gen quý giá này.

1.1. Giới Thiệu Chi Tiết Về Sâm Ngọc Linh Panax vietnamensis

Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), là loài sâm quý hiếm đặc hữu của Việt Nam. Sâm có hàm lượng saponin cao, đặc biệt là các saponin có cấu trúc dammaran độc đáo, mang lại nhiều tác dụng dược lý quý giá. Theo nghiên cứu, sâm Ngọc Linh chứa tới 50 hợp chất, trong đó có 24 saponin dammarane mới, không tìm thấy ở các loài sâm khác trên thế giới. Sâm Ngọc Linh có tác dụng bồi bổ sức khỏe, tăng cường hệ miễn dịch, chống oxy hóa, và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý. Do khai thác quá mức, sâm Ngọc Linh đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Điều Kiện Nuôi Cấy In Vitro

Nghiên cứu điều kiện nuôi cấy in vitro có vai trò then chốt trong việc nhân giống sâm Ngọc Linh quy mô lớn. Nuôi cấy mô cho phép tạo ra số lượng lớn cây giống đồng đều về mặt di truyền trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao, cần phải tối ưu hóa các yếu tố môi trường nuôi cấy, bao gồm thành phần dinh dưỡng, hormone thực vật, ánh sáng, nhiệt độ, và độ ẩm. Việc xác định các điều kiện nuôi cấy thích hợp sẽ giúp tăng tỷ lệ hình thành vi củ, cải thiện chất lượng cây giống, và giảm chi phí sản xuất. Nghiên cứu này đóng góp vào việc hoàn thiện quy trình nhân giống sâm Ngọc Linh bằng phương pháp nuôi cấy mô, góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý giá này.

II. Thách Thức Trong Nhân Giống Sâm Ngọc Linh Hiện Nay

Việc nhân giống sâm Ngọc Linh theo phương pháp truyền thống gặp nhiều khó khăn. Nhân giống từ hạt có tỷ lệ nảy mầm thấp (30-40%) và thời gian nảy mầm kéo dài. Hơn nữa, hạt giống chất lượng ngày càng khan hiếm do khai thác quá mức. Nhân giống từ thân rễ cũng gặp hạn chế do số lượng cây con tạo ra ít và cây con thường chậm phát triển. Công nghệ vi nhân giống hiện tại chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng cây giống cho canh tác ngoài đồng ruộng. Tỷ lệ cây chết và cây chậm phát triển còn cao, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sâm Ngọc Linh. Do đó, cần có các giải pháp cải tiến công nghệ vi nhân giống để khắc phục những hạn chế này. Nghiên cứu về ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy đến sự hình thành vi củ là một hướng đi đầy tiềm năng.

2.1. Khó Khăn Trong Nhân Giống Hữu Tính Từ Hạt

Nhân giống hữu tính từ hạt sâm Ngọc Linh đối mặt với nhiều thách thức. Tỷ lệ nảy mầm thấp, thường chỉ đạt 30-40%, là một trở ngại lớn. Thời gian nảy mầm kéo dài, có thể lên đến vài tháng, khiến hạt dễ bị nấm bệnh tấn công hoặc bị động vật gặm nhấm. Chất lượng hạt giống cũng giảm sút do khai thác quá mức các cây mẹ. Ngoài ra, cây con từ hạt thường phát triển chậm và không đồng đều. Những yếu tố này làm cho phương pháp nhân giống từ hạt trở nên kém hiệu quả và không đáp ứng được nhu cầu sản xuất giống sâm Ngọc Linh quy mô lớn.

2.2. Hạn Chế Của Phương Pháp Vi Nhân Giống Hiện Tại

Mặc dù vi nhân giống là một giải pháp tiềm năng, nhưng công nghệ hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ cây sống sót sau khi chuyển ra vườn ươm còn thấp. Cây con thường chậm phát triển và không tạo củ hoàn chỉnh khi trồng ngoài đồng ruộng. Điều này có thể do điều kiện nuôi cấy in vitro chưa phù hợp, dẫn đến cây con không đủ sức chống chịu với môi trường bên ngoài. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về dinh dưỡng, hormone thực vật, và các yếu tố môi trường khác để cải thiện chất lượng cây giống vi nhân giống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Ánh Sáng Đến Vi Củ Sâm NL

Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của điều kiện chiếu sáng lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Thí nghiệm được thực hiện bằng cách thay đổi cường độ và thời gian chiếu sáng trong quá trình nuôi cấy mô. Các mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh được nuôi cấy trong môi trường SH (Schenk and Hildebrandt, 1972) và được chiếu sáng bằng đèn LED với các mức cường độ và thời gian khác nhau. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm tỷ lệ hình thành vi củ, số lượng vi củ trên mỗi mẫu, và kích thước vi củ. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xác định điều kiện chiếu sáng tối ưu để thúc đẩy sự phát triển vi củ sâm Ngọc Linh.

3.1. Thiết Kế Thí Nghiệm Về Ảnh Hưởng Cường Độ Ánh Sáng

Thí nghiệm được thiết kế để khảo sát ảnh hưởng của cường độ ánh sáng đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Các mẫu phôi soma được chia thành các nhóm và nuôi cấy trong môi trường SH với các mức cường độ ánh sáng khác nhau, ví dụ: 0 µmol m⁻²s⁻¹, 20 µmol m⁻²s⁻¹, 40 µmol m⁻²s⁻¹, và 60 µmol m⁻²s⁻¹. Thời gian chiếu sáng được giữ cố định (ví dụ: 16 giờ sáng/8 giờ tối). Các chỉ tiêu như tỷ lệ hình thành vi củ, số lượng vi củ, và kích thước vi củ được đánh giá sau một thời gian nuôi cấy nhất định (ví dụ: 4 tuần).

3.2. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Thời Gian Chiếu Sáng Đến Vi Củ

Thí nghiệm này tập trung vào ảnh hưởng của thời gian chiếu sáng đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Các mẫu phôi soma được nuôi cấy trong môi trường SH với cường độ ánh sáng cố định (ví dụ: 40 µmol m⁻²s⁻¹) và thời gian chiếu sáng khác nhau, ví dụ: 0 giờ/ngày, 8 giờ/ngày, 16 giờ/ngày, và 24 giờ/ngày. Các chỉ tiêu như tỷ lệ hình thành vi củ, số lượng vi củ, và kích thước vi củ được đánh giá sau một thời gian nuôi cấy nhất định (ví dụ: 4 tuần). Kết quả sẽ cho thấy thời gian chiếu sáng nào là tối ưu cho sự phát triển vi củ.

IV. Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Nhiệt Độ Đến Phát Triển Vi Củ Sâm NL

Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của điều kiện nhiệt độ lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Thí nghiệm được thực hiện bằng cách duy trì các mức nhiệt độ khác nhau trong quá trình nuôi cấy mô. Các mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh được nuôi cấy trong môi trường SH và được đặt trong các tủ ấm với các mức nhiệt độ khác nhau. Các chỉ tiêu theo dõi tương tự như thí nghiệm về ánh sáng. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp xác định nhiệt độ tối ưu để thúc đẩy sự phát triển vi củ sâm Ngọc Linh.

4.1. Bố Trí Thí Nghiệm Với Các Mức Nhiệt Độ Khác Nhau

Thí nghiệm được bố trí để khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Các mẫu phôi soma được chia thành các nhóm và nuôi cấy trong môi trường SH với các mức nhiệt độ khác nhau, ví dụ: 20°C, 25°C, 30°C, và 35°C. Các yếu tố khác như ánh sáng và độ ẩm được giữ cố định. Các chỉ tiêu như tỷ lệ hình thành vi củ, số lượng vi củ, và kích thước vi củ được đánh giá sau một thời gian nuôi cấy nhất định (ví dụ: 4 tuần).

4.2. Đánh Giá Ảnh Hưởng Của Nhiệt Độ Lên Chất Lượng Vi Củ

Ngoài các chỉ tiêu về số lượng và kích thước, thí nghiệm cũng đánh giá ảnh hưởng của nhiệt độ lên chất lượng vi củ sâm Ngọc Linh. Các vi củ được thu thập từ các nhóm nhiệt độ khác nhau và được phân tích về hàm lượng saponin và các hợp chất có hoạt tính sinh học khác. Điều này giúp xác định nhiệt độ nào không chỉ thúc đẩy sự hình thành vi củ mà còn đảm bảo chất lượng dược liệu của sâm Ngọc Linh.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Sản Xuất Sâm Ngọc Linh

Kết quả nghiên cứu về ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Việc xác định các điều kiện tối ưu về ánh sáng, nhiệt độ, và dinh dưỡng sẽ giúp cải thiện quy trình nhân giống sâm Ngọc Linh bằng phương pháp nuôi cấy mô. Điều này góp phần tăng năng suất và chất lượng cây giống, đáp ứng nhu cầu sản xuất sâm Ngọc Linh quy mô lớn. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu cũng có thể ứng dụng trong sản xuất sinh khối sâm Ngọc Linh trong điều kiện Plant factory (canh tác trong nhà).

5.1. Tối Ưu Hóa Quy Trình Nuôi Cấy Mô Sâm Ngọc Linh

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để tối ưu hóa quy trình nuôi cấy mô sâm Ngọc Linh. Các điều kiện nuôi cấy tối ưu về ánh sáng, nhiệt độ, và dinh dưỡng sẽ được áp dụng vào quy trình sản xuất giống. Điều này giúp tăng tỷ lệ hình thành vi củ, cải thiện chất lượng cây giống, và giảm chi phí sản xuất. Quy trình nuôi cấy mô được tối ưu hóa sẽ góp phần vào việc nhân giống sâm Ngọc Linh quy mô lớn và bảo tồn nguồn gen quý giá này.

5.2. Ứng Dụng Trong Sản Xuất Sinh Khối Sâm Ngọc Linh

Kết quả nghiên cứu cũng có thể ứng dụng trong sản xuất sinh khối sâm Ngọc Linh trong điều kiện Plant factory (canh tác trong nhà). Việc kiểm soát chặt chẽ các yếu tố môi trường như ánh sáng, nhiệt độ, và dinh dưỡng trong Plant factory cho phép tạo ra sinh khối sâm Ngọc Linh với hàm lượng saponin cao và ổn định. Điều này mở ra tiềm năng sản xuất dược liệu sâm Ngọc Linh quy mô công nghiệp, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Phát Triển Vi Củ Sâm NL

Nghiên cứu về ảnh hưởng của điều kiện nuôi cấy đến sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh đã cung cấp những thông tin quan trọng để cải thiện quy trình nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu sâu hơn. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào ảnh hưởng của các yếu tố khác như độ ẩm, thành phần hormone thực vật, và điều kiện thoáng khí đến sự phát triển vi củ. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu về sinh trưởng sâm Ngọc Linh ex vitro để đánh giá khả năng thích nghi của cây con với môi trường bên ngoài.

6.1. Đề Xuất Các Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Vi Củ Sâm NL

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào ảnh hưởng của các yếu tố khác như độ ẩm, thành phần hormone thực vật, và điều kiện thoáng khí đến sự phát triển vi củ sâm Ngọc Linh. Cần có các thí nghiệm để xác định nồng độ hormone thực vật tối ưu và điều kiện thoáng khí thích hợp để thúc đẩy sự hình thành vi củ và cải thiện chất lượng cây giống.

6.2. Nghiên Cứu Khả Năng Thích Nghi Ex Vitro Của Cây Sâm NL

Cần có các nghiên cứu về khả năng thích nghi ex vitro của cây con sâm Ngọc Linh được tạo ra từ nuôi cấy mô. Các nghiên cứu này sẽ đánh giá tỷ lệ sống sót và khả năng phát triển của cây con sau khi chuyển ra vườn ươm hoặc trồng ngoài đồng ruộng. Điều này giúp xác định các biện pháp chăm sóc và quản lý phù hợp để đảm bảo sự thành công của quá trình nhân giống sâm Ngọc Linh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 MỤC LỤC Trang DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. 5 DANH MỤC BẢNG. 6 DANH MỤC HÌNH. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích của đề tài. Cơ sở khoa học và tính thực tiễn của đề tài .1 Cơ sở khoa học .2 Tính thực tiễn. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài .1 Đối tƣợng nghiên cứu .2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI .1 SƠ LƢỢC VỀ CHI PANAX .1 Phân bố các loài thuộc chi Panax .3 Đặc điểm thực vật .4 Thành phần hóa học .6 Các dạng chế biến từ sâm.2 TỔNG QUAN VỀ SÂM NGỌC LINH .1 Phân loại khoa học .2 Đặc điểm hình thái .3 Đặc điểm sinh trƣởng và phát triển của sâm Ngọc Linh .4 Đặc điểm phân bố.5 Đặc tính dƣợc liệu .7 Giá trị kinh tế.8 Một số nghiên cứu về sâm Ngọc Linh trong và ngoài nƣớc .9 Các yếu tố ảnh hƣởng đến quá trình nuôi cấy .10 Điều kiện nuôi cấy.11 Các yếu tố khác ảnh hƣởng đến nuôi cấy in vitro.

VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU.2 VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU .1 Vật liệu nghiên cứu .2 Điều kiện nuôi cấy.3 Dụng cụ và thiết bị .4 Môi trƣờng và hóa chất .3 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU .1 Nội dung 1: Nghiên cứu ảnh hƣởng của hóa chất nuôi cấy trong giai đoạn hình thành vi củ sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma .2 Nội dung 2: Nghiên cứu ảnh hƣởng của điều kiện nuôi cấy trong giai đoạn hình thành vi củ sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma .4 PHƢƠNG PHÁP BỐ TRÍ THÍ NGHIỆM.1 Nội dung 1: Nghiên cứu ảnh hƣởng của hóa chất nuôi cấy trong giai đoạn hình thành vi củ sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma .2 Nội dung 2: Nghiên cứu ảnh hƣởng của điều kiện nuôi cấy trong giai đoạn hình thành vi củ sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma .5 PHƢƠNG PHÁP LẤY SỐ LIỆU .6 PHÂN TÍCH VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆU. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN .1 NỘI DUNG 1: NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA HÓA CHẤT NUÔI CẤY TRONG GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VI CỦ SÂM NGỌC LINH TỪ NUÔI CẤY PHÔI SOMA .1 Thí nghiệm 1: Khảo sát ảnh hƣởng của Myo-inositol lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .2 Thí nghiệm 2: Khảo sát ảnh hƣởng của adenine sulphate lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .3 Thí nghiệm 3: Khảo sát ảnh hƣởng của L-tyrosine lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .4 Thí nghiệm 4: Khảo sát ảnh hƣởng của casein hydrolysate lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .5 Thí nghiệm 5: Khảo sát ảnh hƣởng của peptone lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .6 Thí nghiệm 6: Khảo sát ảnh hƣởng của cao nấm men lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .2 NỘI DUNG 2: NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA ĐIỀU KIỆN NUÔI CẤY TRONG GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VI CỦ SÂM NGỌC LINH TỪ NUÔI CẤY PHÔI SOMA .1 Thí nghiệm 7: Khảo sát ảnh hƣởng của điều kiện chiếu sáng lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .2 Thí nghiệm 8: Khảo sát ảnh hƣởng của điều kiện thoáng khí lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .3 Thí nghiệm 9: Khảo sát ảnh hƣởng của điều kiện nhiệt độ lên khả năng hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .4 Bài toán tối ƣu. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 77 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

79 5 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT BA 6-benzyladenine CĐHSTTV Chất điều hòa sinh trƣởng thực vật GA3 Acid gibberellic G-Rb1 Ginsenoside-Rb1 G-Rg1 Ginsenoside-Rg1 G-Rg2 Ginsenoside-Rg2 G-Rd Ginsenoside-Rd HPLC High performance liquid chromatography IBA Indole- 3-butyric LED Light-Emmitting Diode MS Môi trƣờng Murashige và Skoog NAA α-Naphtaleneacetic acid OA Olean OCT Ocotillol saponin PPD Protopanaxadiol PPT Protopanaxatriol SH Môi trƣờng Schenk và Hildebrandt YE Yeast extract 6 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Các loài thuộc chi Panax trên thế giới [2] .2: Bảng hệ thống phân loại các loài thuộc chi Panax ở Châu Á và thế giới [2] .3: Một số vi lƣợng thông dụng .4: Các vitamin thƣờng dùng trong nuôi cấy mô tế bào thực vật .1: Các mức và khoảng biến thiên của thí nghiệm .2: Bảng bố trí ma trận các nghệm thức thực nghiệm .1: Ảnh hƣởng của myo-inositol lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh .2: Ảnh hƣởng của adenine sulphate lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh.3: Ảnh hƣởng của L-tyrosine lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh .4 : Ảnh hƣởng của casein hydrolysate lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh.5: Ảnh hƣởng của peptone lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh .6: Ảnh hƣởng của cao nấm men lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh .7: Ảnh hƣởng của điều kiện chiếu sáng lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh.8: Ảnh hƣởng của điều kiện thoáng khí lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh.9: Ảnh hƣởng của điều kiện nhiệt độ lên sự hình thành vi củ từ mẫu phôi soma sâm Ngọc Linh.10: Bố trí ma trận các thí nghiệm thực nghiệm .11: Bảng mức độ ảnh hƣởng của điều kiện nuôi cấy lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. 76 8 DANH MỤC HÌNH Hình 1.2: Các sản phẩm phong phú từ sâm trên thị trƣờng [5].3: Sâm Ngọc Linh [9].1: Phôi soma sâm Ngọc Linh nuối cấy in vitro.1: Ảnh hƣởng của myo-inositol lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .2: Ảnh hƣởng của adenine sulphate lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .3: Ảnh hƣởng của L-tyrosine lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .4: Ảnh hƣởng của casein hydrolysate lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .5: Ảnh hƣởng của peptone lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .6: Ảnh hƣởng của cao nấm men lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .7: Ảnh hƣởng của ánh sáng lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .8: Ảnh hƣởng của điều kiện thoáng khí lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh .9: Ảnh hƣởng của nhiệt độ lên sự hình thành vi củ sâm Ngọc Linh. Tính cấp thiết của đề tài Sâm Ngọc Linh có tên khoa học là Panax vietnamensis Ha et Grushv., thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae). Từ sâm Ngọc Linh đã chiết đƣợc 50 hợp chất, xác định cấu trúc hóa học cho thấy 26 hợp chất có cấu trúc đã biết (thƣờng thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật) và 24 saponin dammarane có cấu trúc mới không bắt gặp ở các loài sâm khác trên thế giới [1].

Với mục đích bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm của quốc gia đồng thời phát triển những vùng trồng để cung cấp nguyên liệu cho ngành dƣợc, từ lâu công tác tạo nguồn giống sâm Ngọc Linh đã đƣợc đề cập đến với hai hình thức chủ yếu là nhân giống từ hạt và tạo giống từ đầu mầm (thân rễ ngầm) nhƣng kết quả đạt đƣợc còn hạn chế do số lƣợng hạt giống chất lƣợng càng ngày càng hiếm do khai thác quá mức các cây sâm có thể cho hạt, công nghệ vi nhân giống vẫn chƣa đáp ứng đƣợc chất lƣợng cây giống trong canh tác ngoài đồng ruộng (tỷ lệ cây giống chết và cây chậm phát triển, không tạo củ hoàn chỉnh khi trồng ngoài đồng ruộng). Do đó, cần phải cải tiến các công nghệ vi nhân giống cây sâm Ngọc Linh là yêu cầu cấp thiết cần giải quyết. Việc ứng dụng phƣơng pháp phát sinh phôi soma ở cây sâm Ngọc Linh hứa hẹn sẽ mang lại nhiều ƣu điểm vì có thể tạo ra một số lƣợng lớn cây con có chất lƣợng tốt trong một thời gian ngắn, tỷ lệ sống sót của cây con ngoài vƣờn ƣơm cao do cây con phát triển từ phôi vô tính theo con đƣờng tƣơng tự nhƣ phôi hữu tính. Tuy nhiên các kết quả nghiên cứu gần đây về phát sinh phôi soma ở sâm Ngọc Linh vẫn còn nhiều hạn chế ở hiệu quả hình thành các vi củ (micro - rhizome) từ phôi, đây là giai đoạn quan trọng để tăng tỷ lệ hình thành cây giống hoàn chỉnh trên một đơn vị nuôi cấy.

Các kết quả nghiên cứu về quá trình sinh lý trong giai đoạn hình thành và giai đoạn phát triển vi củ (micro - rhizome) sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma cũng có thể ứng dụng trong sản xuất sinh khối sâm trong điều kiện Plant factory (canh tác trong nhà). 10 Với những cơ sở và lý do trên, đề tài: “Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hƣởng đến sự phát triển vi củ sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) từ nuôi cấy phôi soma” cần đƣợc tiến hành nghiên cứu. Mục đích của đề tài Nghiên cứu tìm ra loại và nồng độ chất hữu cơ cũng nhƣ điều kiện nuôi cấy in vitro thích hợp cho giai đoạn hình thành vi củ sâm Ngọc Linh từ nuôi cấy phôi soma. Cơ sở khoa học và tính thực tiễn của đề tài 3.1 Cơ sở khoa học Sâm Ngọc Linh là một trong những loài sâm có hàm lƣợng saponin khung dammaran cao nhất (khoàng 12 - 15%) và lƣợng saponin nhiều nhất so vói các loài khác cùa chi Panax trên thế giới [2].

Với những đặc điểm đó, sâm Ngọc Linh không chỉ là loài sâm quý mà còn có rất nhiều nghiên cứu về nhân giống và công dụng của sâm Ngọc Linh ở Việt Nam và trên thế giới. Theo nghiên cứu dƣợc lý lâm sàng của sâm Ngọc Linh cho kết quả tốt: bệnh nhân ăn ngon, ngủ ngon, cải thiện thị lực, hoạt động trí tuệ, thể lực và sức đề kháng, cải thiện các trƣờng hợp suy nhƣợc thần kinh, nâng cao huyết áp ở ngƣời bị huyết áp thấp. Hiện nay, với nhu cầu gia tăng từ ngành dƣợc phẩm thảo dƣợc sâm Ngọc Linh đang đƣợc khai thác quá mức nên lâm vào tình trạng bị đe dọa tuyệt chủng cao. Nhân giống sâm Ngọc Linh hiện còn gặp nhiều khó khăn.

Nhân giống hữu tính theo cách thông thƣờng (gieo hạt) thì không cho kết quả cao vì hạt khi gieo nằm trong đất sau một thời gian dài mới nảy mầm, vì vậy hạt thƣờng bị các loài động vật, côn trùng gặm nhấm ăn…, ngoài ra tỷ lệ nảy mầm từ hạt rất thấp (chỉ đạt khoảng 30 - 40%) [3]. Do đó việc nuôi cấy tạo cây con in vitro góp phần tăng sức sống của cây, nâng cao tỷ lệ sống sót của cây khi đƣa ra vƣờn ƣơm là một trong những bƣớc đi mới, góp phần bảo tồn và phát triển loài dƣợc liệu quý này.