chương 1 được chúng tôi tập trung nêu bật những giá trị của Truyện Kiều với tư cách là một tác phẩm tiêu biểu của nền văn học cổ điển Việt Nam. Ngoài ra, nội dung nghiên cứu của chương này cũng bước đầu tìm hiểu, đánh giá những vấn đề liên quan đến văn hoá tâm linh và hệ thống những vai trò của nó. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng quan tâm đến việc khảo cứu những biểu hiện cụ thể của nó trong văn học trung đại Việt Nam để xây dựng những nền 15 tảng văn hoá, cơ sở lý thuyết cho quá trình phân tích những giá trị về văn hoá tâm linh trong thế giới nghệ thuật Truyện Kiều của Nguyễn Du. Ứng xử văn hoá tâm linh của Nguyễn Du và những yếu tố tâm linh trong Truyện Kiều Từ góc nhìn văn hoá tâm linh, nội dung cơ bản của chương 2 là những vấn đề phác hoạ những ứng xử về văn hoá tâm linh của Nguyễn Du và sự thể hiện các yếu tố tâm linh trong thế giới nghệ thuật Truyện Kiều.
Việc phân tích, nêu bật những quan niệm về văn hoá tâm linh của tác giả cũng chính là quá trình xây dựng nên những tiêu chí xác định các yếu tố tâm linh trong tác phẩm. Hiệu quả thẩm mỹ của những yếu tố văn hoá tâm linh trong Truyện Kiều Với tư cách là một yếu tố nghệ thuật, yếu tố tâm linh đã có những tác động cụ thể đối với việc phản ánh hiện thực trong Truyện Kiều. Xét cho cùng, những vấn đề hiện thực và nhân văn trong tác phẩm luôn là những nội dung thường trực, hiển hiện rõ ràng và cần được cắt nghĩa từ nhiều góc độ khác nhau. Từ góc nhìn tâm linh, đó là bức tranh hiện thực có tính thực và ảo.
Cùng với nó là những ý nghĩa giáo dục và truyền thống tín ngưỡng, khát vọng công lý, hạnh phúc, những ước mơ tâm được Nguyễn Du thể hiện trong Truyện Kiều. Ngoài ra nó còn có ý nghĩa thiết thực đối với việc giáo dục, nêu bật các giá trị nhân văn trong tác phẩm. Trong Truyện Kiều, qua các chi tiết hình ảnh liên quan đến yếu tố tâm linh huyền hoặc, tác giả Nguyễn Du muốn trao gửi những thông điệp văn hoá quan trọng đối với việc bảo tồn và gìn giữ truyền thống dân tộc. Từ góc nhìn văn hoá tâm linh, nội dung của chương 3 cũng sẽ đi sâu phân tích và làm rõ vấn đề này.
TRUYỆN KIỀU VÀ VẤN ĐỀ VĂN HOÁ TÂM LINH TRONG VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VIỆT NAM 1. Truyện Kiều và văn hoá Việt Nam 1. Truyện Kiều trong dòng chảy văn hoá Việt Từ những thập niên đầu thế kỷ XX, nhà văn hoá Phạm Quỳnh đã có câu nói nổi tiếng "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn. Tiếng ta còn, nước ta còn".
Trải qua biết bao dâu bể hơn hai trăm năm qua, kể từ khi đại thi hào Nguyễn Du sáng tác nên thiên tác phẩm, Truyện Kiều vẫn mãi lay động tâm trí hàng triệu triệu người trên khắp thế giới. Có thể nói chưa có một áng văn thơ nào của Việt Nam được truyền tụng, thấm đẫm nhân văn trong đời sống xã hội như Truyện Kiều. Hơn 200 năm qua, Truyện Kiều với tư cách là một tập đại thành của văn học cổ điển nước nhà đã luôn đồng hành cùng với chiều dài lịch sử văn hoá dân tộc Việt Nam. Từ trong đời sống, Truyện Kiều gắn bó với mỗi người dân Việt ngay từ khi cất tiếng khóc chào đời, tiếng ca à ơi trên những cánh võng, cánh nôi của các bà, các mẹ… Một đặc điểm khá độc đáo hơn nữa, trong văn chương cổ điển Việt Nam, Truyện Kiều cũng là một trong những tác phẩm có tính phổ quát khá sâu rộng, nó không phân biệt người đọc, vừa mang tính bác học, hàn lâm, vừa dân dã, gần gũi.
Người nông dân vừa cày cấy vừa say sưa ngâm nga mấy câu Kiều; biết bao người lính của núi rừng Trường Sơn năm nào trong ba lô trên đường hành quân luôn có một tập Kiều, họ ngâm Kiều trong những năm tháng chiến tranh, dưới mưa bom lửa đạn. Và cho đến hôm nay, bao thế hệ giáo viên, học sinh vẫn miệt mài giảng dạy, học tập Truyện Kiều như đang bảo tồn một vốn quý của dân tộc Việt Nam. Với tư cách là một đại diện tiêu biểu của văn học Việt Nam, nhà nghiên cứu Phong Lê đã vinh danh Truyện Kiều là “tấm danh thiếp của văn hoá Việt 17 Nam” [16]. Trong tiến trình văn hoá Việt Nam, Truyện Kiều của chúng ta không chỉ là tác phẩm mang hồn cốt dân tộc mà nó còn thể hiện sự trưởng thành, những phức cảm văn hoá lịch sử tiếp nhận nội dung tác phẩm.
Trong bài viết “Các vấn đề Truyện Kiều qua lịch sử tiếp nhận hai thế kỷ” [39], nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn cho rằng: Văn học Việt Nam trong đó có Truyện Kiều là thực tế văn hoá, cần hiểu đúng thực tế này trước khi áp dụng các lý thuyết văn hoá chủ yếu được khái quát từ thực tế văn hoá phương Tây.216] Truyện Kiều của Nguyễn Du là tác phẩm văn hoá lớn có sức lan toả, ảnh hưởng đến người đọc, nó không phải chỉ là câu chuyện “mua vui cũng được một vài trống canh” mà là một sinh thể văn hoá chi phối đến sự cảm, sự nghĩ của người dân nước Việt. Theo chúng tôi, đây cũng nên xem là một hướng tìm hiểu, nghiên cứu cần quan tâm phát triển thêm trong tương lai. Hướng tiếp cận này sẽ giúp chúng ta hiểu được quá trình đi vào đời sống văn hoá, đồng hành cùng văn hoá Việt của một kiệt tác và cũng chỉ chính những quy luật tiếp cận, tiếp nhận văn học trên nền tảng văn hoá Việt Nam. Trong diễn cảnh kéo dài hàng ngàn năm thống trị của đạo đức Nho học phong kiến, Truyện Kiều đã xuất hiện như một vì tinh tú, vượt qua mọi rào cản của tư tưởng và ý thức hệ, của tâm lý và tình cảm, không chỉ đảm trách sứ mệnh chở đạo và nói chí mà hướng tới một bức tranh rộng lớn “những điều trông thấy” phủ khắp gần như toàn bộ sự sống nhân sinh không chỉ “trăm năm trong cõi” một đời người mà cả thế gian rộng lớn.
Truyện Kiều không chỉ là tác phẩm lớn nhất và duy nhất của văn học trung đại Việt Nam mà bản thân nó còn có được giá trị của một “bức tranh đời”, với “những điều trông thấy” và tiệm cận đến với giá trị nhân văn, “mà đau đớn lòng” của một nhà văn hoá tầm cỡ thế giới – Nguyễn Du. Quả vậy, nếu xem Truyện Kiều là một sinh thể văn hoá đặc biệt, là tấm 18 căn cước của văn chương cổ điển Việt Nam, chúng ta sẽ nhận thấy được ở tác phẩm một sự bao quát lớn. Đó không chỉ là bức tranh xã hội thời phong kiến mạt kỳ mà còn là một điển hình cho các xã hội còn bị áp bức, bóc lột, dày vò trên thể xác con người. Đó không chỉ là triết lý sống của biết bao con người được hình thành từ một xã hội chịu ảnh hưởng của các tôn giáo bản địa và ngoại lai mà còn là câu chuyện về những mảnh đời, thân phận người biết bao chìm nổi.
Qua tác phẩm, Nguyễn Du không tự mình khái quát các vấn đề nhân sinh, văn hoá mà thông qua thế giới nghệ thuật đầy hấp dẫn, thế giới nhân vật giàu sức khái quát và cả những chi tiết, bối cảnh nghệ thuật bậc thầy để giúp người đọc tiếp cận, thưởng thức những triết lý văn hoá đặc sắc của dân tộc ta. Câu chuyện về Truyện Kiều sẽ còn tiếp diễn, bởi bản thân tác phẩm này đã lập nên biết bao kỉ lục văn hoá mà trước và sau khi tác phẩm ra đời không có gì có thể sánh được. Trong mối liên hệ với văn chương nhân loại, Truyện Kiều đã đưa Nguyễn Du trở thành một đỉnh cao của văn chương Việt và vươn tới với tầm vóc nhân loại, không chỉ công chúng Việt mà bạn đọc các nước vẫn có nhận ra ngay sự gặp gỡ, tương đồng giữa Nguyễn Du và nhiều danh nhân văn hoá khác trên thế giới như Dante của Ý - tác giả của Thần Khúc, như Goethe của Đức – tác giả của Faust và sánh vai với Puskin – Mặt trời của thơ ca Nga. Có thể nói, hướng tiếp cận văn hoá tâm linh qua các công trình nghiên cứu về các tác phẩm văn học, hay thể nghiệm nó trong các tác phẩm văn chương cổ trung đại, đặc biệt là khảo chứng trong thế giới văn hoá của truyện Nôm của một số tác giả là một khuynh hướng, một sự khám phá có ý nghĩa to lớn.
Nó cho thấy sự thống nhất biện chứng giữa thế giới văn chương và văn hoá, mà nổi bật hơn cả là tính khoa học và thực tiễn của hướng nghiên cứu dựa trên mối quan hệ tương tác này, đúng như tác giả công trình Ngôn ngữ 19 nghệ thuật Truyện Kiều từ góc nhìn văn hoá đã khẳng định: Từ khi ra đời đến nay Truyện Kiều của Nguyễn Du đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống tâm hồn dân tộc Việt Nam nói chung và đời sống văn học nói riêng…[10, tr. Tập đại thành của văn chương, văn hoá Việt Nam đã trải qua hai trăm năm tồn tại nhưng những vấn đề nghiên cứu về thế giới nghệ thuật của nó vẫn để lại những tồn nghi, cần tiếp tục bổ sung và khảo cứu thêm. Tuy vậy, hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất khẳng định những thành tựu về ngôn ngữ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều và những đóng góp của ông đối với tiến trình phát triển văn hoá, văn học dân tộc. Giao lưu văn hoá Việt - Hán qua Truyện Kiều của Nguyễn Du Giao lưu văn học, văn hoá, nhất là văn hoá tâm linh là một trong những quy luật phổ biến cho mọi nền văn học, nó đánh dấu sự học tập, cách tân và sáng tạo của các tác giả trong mối quan hệ ảnh hưởng và tiếp nhận.
Truyện Kiều của Nguyễn Du và Kim Vân Kiều Truyện của Thanh Tâm Tài Nhân là ví dụ tiêu biểu cho mối quan hệ ấy. Tuy nhiên, trong sáng tác của mình, Nguyễn Du tái hiện một thế giới nghệ thuật sinh động mang tính phúng dụ sâu sắc, dung chứa những quan niệm của cuộc sống và phảng phất những giá trị văn hoá tâm linh đặc sắc. Từ sự giao lưu và chịu ảnh hưởng của văn hóa tâm linh đến vấn đề quan niệm thẩm mỹ nghệ thuật cùng phong cách tài tử mang tính cá nhân của nhà thơ – nhà văn hoá Nguyễn Du đã tạo nên những tiền đề văn hóa, văn học cho sự tiếp nhận Truyện Kiều của các thế hệ độc giả Việt Nam.