CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật Chăm có lịch sử vấn đề nghiên cứu phong phú với hàng chục nghìn công trình. Trong danh mục công trình nghiên cứu văn hóa Chăm được Phân viện Nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật miền Trung tại TP. Huế thống kê được 22.278 công trình nghiên cứu [140].
Tuy nhiên, các nghiên cứu tập trung nhiều nhất theo hướng dân tộc học, nhân học, nghiên cứu về nguồn gốc tộc người, lịch sử giao lưu, tiếp biến văn hóa với Ấn Độ, Trung Hoa, lịch sử biến động về tôn giáo, tín ngưỡng. Những tài liệu nghiên cứu về lĩnh vực nghệ thuật điêu khắc, trang trí đền tháp Champa theo hướng nghiên cứu lịch sử mỹ thuật lại rất khiêm tốn. Tổng quan tình hình nghiên cứu tổng thuật các công trình nghiên cứu đã có liên quan đến luận án, từ đó chọn lọc, kế thừa những thành tựu nghiên cứu của những người đi trước vận dụng vào đề tài và được NCS phân chia thành các nhóm tài liệu như sau: 1. Nhóm tài liệu về lịch sử văn hóa Chăm Trong nghiên cứu về văn hóa nghệ thuật Chăm, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước phần lớn tập trung về lịch sử, tín ngưỡng tôn giáo, kiến trúc, văn hóa, nghệ thuật Chăm.
Các học giả nước ngoài có tâm huyết với Văn hóa Chăm truyền thống có thể kể đến P. Maspero, Pièrre Bernard Lafont… Trong đó, đáng chú ý nhất là G. Maspero nghiên cứu các vấn đề về Champa từ TK II đến TK XV trong công trình “Le Royaume de Champa” [169] và được Nguyễn Thừa Hỷ dịch trong “Vương quốc Chiêm Thành” (2008) [52], tái bản với tên Vương quốc Champa (2020) [53] là các nguồn tài liệu tham khảo về lịch sử, văn hóa, tôn giáo tương đối hoàn chỉnh cho các nhà nghiên cứu. Maspero đã nhận định vương quốc Champa là một nhà nước thống nhất, đưa ra giả thuyết tiểu quốc Lâm Ấp là tiền thân của Champa, bị sáp nhập vào lãnh thổ khi thôn tính lên phía Bắc.
Hiện nay có nhiều tài liệu khẳng định rằng Champa giống như một nhà nước liên bang gồm nhiều tiểu quốc nhỏ (Mandala) với nhiều vị vua khác nhau. Góc nhìn của Maspero được căn cứ phần lớn vào các nguồn sử liệu Trung Hoa để dựng lại lịch sử của Champa - Chiêm Thành. 11 Về khía cạnh lịch sử, Pièrre Bernard Lafont với cuốn sách Le Champa Géographie - Population - Histoire (2007) ghi nhận các mốc quan trọng trong tiến trình lịch sử của vương quốc Champa từ lúc hình thành đến giai đoạn suy vong [179], và sự suy tàn của hệ tư tưởng văn hóa Ấn Độ giáo ở tiểu vùng Panduranga mà Champa đã từng xem như là yếu tố quan trọng trong sự hình thành tổ chức chính trị, xã hội của mình, góp phần làm rõ hơn vai trò của văn hóa bản địa ảnh hưởng đến công trình kiến trúc đền tháp Po Klaong Girai mà NCS đang nghiên cứu. Hall trình bày trong Lịch Sử Đông Nam Á (1997) [22] về nhà nước Champa đặt trong mối quan hệ giao lưu văn hóa, kinh tế, tôn giáo với các nước Đông Nam Á, đặc biệt là dưới góc nhìn theo sử liệu Trung Quốc và Ấn Độ.
Trong quá trình hình thành nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc trang trí, có đánh dấu sự phát triển rực rỡ của hệ thống các công trình của người Chăm xưa theo suốt dãy miền Trung từ khu vực Amaravati đến khu vực Panduranga. Cùng nghiên cứu về nghệ thuật kiến trúc Ấn Độ và Viễn Đông, H. Parmentier có sự so sánh, nhận định về mối quan hệ của văn hóa Ấn Độ lên các nước khu vực Đông Nam Á trong cuốn L’Art Architectural Hindu Dans L’Inde Et En Extrême - Orient [177]. Hai tác giả Dohamide và Dorohiem với tác phẩm biên khảo Dân tộc Chàm lược sử (1965) [44] thực hiện khảo cứu lịch sử dân tộc Chăm bằng tiếng Việt đầu tiên ở Việt Nam trước năm 1975 do Hiệp hội Chàm Hồi giáo xuất bản tại Sài Gòn, mang tính khái quát và hệ thống, trình bày về các triều đại vương quốc Champa bằng tiếng Chăm Akhar Thrah, trong đó có các dữ kiện nói về vua Po Klaong Girai giúp NCS có thêm nguồn tư liệu để đối chiếu, so sánh thông tin chuẩn xác hơn khi nghiên cứu.
Lương Ninh cũng đã có rất nhiều công trình, bài viết như Các di tích và vấn đề lịch sử Nam Champa (1999) [101], Lịch sử vương quốc Champa (2004) [102], Vương quốc cổ Champa (2006) [103]. Các nghiên cứu không chỉ trình bày quá trình hình thành, phát triển của vương quốc Champa qua từng thời kỳ lịch sử từ thời tiền sử - sơ sử; thời sơ kỳ vương quốc Champa (từ TK II-X); giai đoạn thống nhất và phát triển thịnh đạt của vương quốc Champa (từ TK X-XV), mà còn lưu ý đến đặc điểm chính của một số phong cách kiến trúc và điêu khắc, cũng như chỉ ra mối quan hệ giao lưu văn hoá giữa Champa và Ấn Độ, sự ảnh hưởng của văn hóa, tín ngưỡng Ấn Độ đến Champa. 12 Nguyễn Duy Hinh với Người Chăm xưa và nay (2013) [63] viết về lịch sử dân tộc Chăm và văn hóa Chăm, tóm lược về các đền tháp Champa khá đầy đủ được chia theo 05 loại (dựa trên các kết quả khảo cứu từ P. Boisselier): Tháp không có tháp góc; Tháp có tháp góc; Tháp hình búp bốn cạnh; Tháp thẳng cạnh; Tháp búp đa giác.
Trước đó, tác giả đã có bài Kalan Chàm: Nhận thức mới (1988) [62] giúp nhận định tổng quan hơn về các phong cách kiến trúc đền tháp Champa và có sự nhận định về giá trị nghệ thuật kiến trúc đền tháp Po Klaong Girai mà luận án hướng đến. Ngô Văn Doanh với Văn hóa cổ Champa (2002) [34] đã ghi lại một nền văn hóa Champa rất đa dạng và phong phú, từ đời sống chính trị, ngôn ngữ, chữ viết, âm nhạc, múa… đến nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc trang trí. Công trình được xem là tài liệu chuyên khảo về văn hóa cổ Champa, trình bày rõ nét về quá trình giao lưu tiếp biến văn hóa giữa Ấn Độ và Champa. Phần lớn các công trình nghiên cứu của Ngô Văn Doanh thường vận dụng nhiều điển tích thần thoại và tư tưởng triết học Ấn Độ để lý giải về các lĩnh vực văn hóa nghệ thuật Champa và cũng là nguồn tư liệu quan trọng để NCS tham khảo trong quá trình viết luận án.
Cùng nghiên cứu về đề tài người Chăm, văn hóa Chăm ở khu vực Ninh Thuận còn có Phan Xuân Biên, Phan An, Phan Văn Dốp với tác phẩm Người Chăm ở Thuận Hải (1989) [12], Văn hóa Chăm (1991) [13]; Vương Hoàng Trù với hai công trình nghiên cứu về văn hóa Chăm Ninh Thuận là: Bước đầu tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở người Chăm tỉnh Thuận Hải [150], Tín ngưỡng dân gian của người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận [151]. Các công trình nghiên cứu về các yếu tố của văn hóa Chăm và có đề cập đến vấn đề giao thoa văn hóa Việt - Chăm ở Ninh Thuận theo chiều dài lịch sử thông qua các cuộc giao tranh, bang giao của các triều đại phong kiến của hai nước Đại Việt và Champa. Ngoài ra, một số bài viết của các tác giả người Chăm ở Ninh Thuận là Đổng Thành Danh như: Cấu trúc nhị nguyên của tín ngưỡng, tôn giáo người Chăm Nam Trung Bộ (2018) [23], Những nhận thức mới về các di sản vật thể của người Chăm Ninh Thuận (2020) [188], Lễ hội Katé - nơi bảo tồn và phát huy các di sản của nền văn hóa Chăm (2020) [189] trình bày về tín ngưỡng tâm linh, các lễ hội của người Chăm gắn liền với kiến trúc đền tháp Po Klaong Girai. 13 Lê Đình Phụng có các bài viết: Văn hóa Champa - tính thống nhất và đa dạng (2011) [111], Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ và miền Trung Việt Nam (2012) [112], Đối thoại với nền văn minh cổ Champa (2019) [114].
Tác giả xem “văn hóa Champa là một bộ phận của văn hóa dân tộc Việt Nam” có bề dày hình thành và phát triển suốt chiều dài lịch sử ở miền Trung. Công trình nghiên cứu Khảo cổ học Champa khai quật và phát hiện (2017) [113] gồm 04 chương. Tác giả nghiên cứu dưới góc nhìn khảo cổ học và có sự tổng hợp, chọn lọc từ các báo cáo khoa học trong Những phát hiện mới về khảo cổ học hằng năm từ nhiều cơ quan, nhiều nhà nghiên cứu để hoàn thành công trình Thương cảng Champa trong lịch sử (1997) [109]. Đây là những cơ sở để NCS xác định thêm thông tin, dữ kiện đối chiếu với nghiên cứu của luận án.
Tác phẩm Người Chăm - The Cham (2009) [164] trình bày tổng quan về người Chăm gồm các nội dung nguồn gốc và phân bố dân cư; đền tháp Champa và nghệ thuật điêu khắc Chăm, lễ hội, phong tục tập quán, trang phục, trang sức giúp hiểu hơn về văn hóa, phong tục, các khía cạnh về nghệ thuật điêu khắc của dân tộc Chăm. Người hướng dẫn luận án của NCS - PGS. TS Phan Quốc Anh cũng là một nhà nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, văn hoá dân tộc Chăm có nhiều công trình, bài viết đề cập một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến nền văn hóa nghệ thuật độc đáo của dân tộc này: Vài nét về văn hóa truyền thống Chăm - Từ góc nhìn văn hóa Đông Nam Á (2001) [3], Đôi nét ảnh hưởng của tôn giáo Ấn Độ đối với văn hóa Chăm Bà La Môn ở Ninh Thuận (2001) [4], Văn hóa người Chăm Ninh Thuận trong việc nghiên cứu văn hóa miền Trung (2002) [5], công trình Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr ở Ninh Thuận (2010) [6] tập hợp đầy đủ các nội dung nghiên cứu về cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận với hệ thống nghi lễ phong phú, mang đậm giá trị văn hóa tinh thần đặc sắc. Nghiên cứu của tác giả góp phần hỗ trợ NCS hệ thống các thông tin để chứng minh tính địa phương, tính dân tộc tồn tại trong đối tượng nghiên cứu của đề tài.
Các bài viết về lịch sử văn hóa vùng miền mà cụ thể là vùng đất Nam Trung Bộ hay Panduranga - Ninh Thuận đã khái quát về lịch sử, đặc trưng văn hóa, con người của cộng đồng cư dân Chăm hỗ trợ NCS có thêm kiến thức có liên quan đến đề tài: Du khảo văn hóa Chăm (2005) của Nguyễn Văn Kự, Ngô Văn Doanh, Andrew Hardy [84], Đặc trưng văn hóa vùng Nam Trung Bộ (2018) của Nguyễn Ngọc Thanh [132], Có 500 năm 14 như thế - Bản sắc Quảng Nam và Đàng Trong từ góc nhìn phân kỳ lịch sử (2016) của Hồ Trung Tú [154].