Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NĂNG LỰC THỰC THI CÔNG VỤ CỦA CÔNG CHỨC VĂN PHÒNG – THỐNG KÊ CẤP XÃ 1. Tổng quan về công chức Văn phòng – Thống kê 1. Khái niệm công chức; công chức cấp xã; công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã 1. Khái niệm công chức Công chức là một khái niệm mang tính lịch sử, được sử dụng khá phổ biến ở nhiều quốc gia trên thế giới, đồng thời phản ánh đặc trưng riêng của nền công vụ ở mỗi quốc gia.
Tùy thuộc vào đặc điểm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và chính sách của mỗi quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể mà nội dung của khái niệm công chức được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Ở Việt Nam, khái niệm công chức được hình thành, phát triển gắn liền với sự phát triển của nền hành chính nhà nước. Công chức là “những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển để giữ một chức vụ thường xuyên trong cơ quan Chính phủ, ở trong hay ở ngoài nước đều là công chức theo quy chế này, trừ những trường hợp riêng biệt do Chính phủ quy định [1]. “Công dân Việt Nam được tuyển dụng và bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên trong một công sở của Nhà nước ở Trung ương hay địa phương; ở trong nước hay ngoài nước; đã được xếp vào một ngạch, hưởng lương do ngân sách nhà nước cấp gọi là công chức”[2].
“Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công dân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc công an 17 e nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được đảm bảo từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật”[3]. Khái niệm công chức cấp xã Công chức xã là nguồn nhân lực quan trọng trong bộ máy chính quyền cơ sở, là một bộ phận cấu thành đội ngũ cán bộ, công chức nước ta. Tuy nhiên, các quy định của Pháp lệnh Cán bộ công chức năm 1998 và các văn bản quy định trước đó, chưa có nội dung quy định về đối tượng này. Đây là điều bất hợp lý trong quy định của pháp luật, làm cho hoạt động của chính quyền cấp xã kém ổn định, hiệu lực, hiệu quả còn thấp.
Để khắc phục dần những hạn chế của Pháp lệnh Cán bộ công chức năm 1998, Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung Pháp lệnh Cán bộ công chức năm 2003 đã quan niệm mới về công chức, trong đó mở rộng thêm đối tượng là những người được tuyển dụng, giao giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã (công chức cấp xã). Theo quy định: “Công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước”[4]. Và được chia thành 7 loại: Trưởng công an; Chỉ huy trưởng Quân sự; Văn phòng- thống kê; Địa chính- xây dựng- đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc Địa chính-nông nghiệp- xây dựng và môi trường (đối với xã); Tài chính- kế toán; Tư pháp-hộ tịch; Văn hóa- xã hội. Khái niệm công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã 18 e Văn phòng - thống kê xã là bộ phận giúp việc của UBND xã.
Văn phòng -Thống kê xã là một bộ phận công tác của Uỷ ban nhân dân cấp xã. Văn phòng –Thống kê xã không có Chánh Văn phòng như cấp tỉnh, cấp huyện. Văn phòng – Thống kê do Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã trực tiếp quản lý, chỉ đạo. Hoạt động quản lý chỉ đạo của Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã đối với Văn phòng – Thống kê xã là hoạt động văn phòng.
Như vậy, công chức Văn phòng – Thống kê là những người nằm trong bộ máy quản lý hành chính đó và là một trong các chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc UBND cấp xã trực tiếp quản lý. Đặc điểm của công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là một bộ phận rất quan trọng trong đội ngũ công chức xã, trực tiếp tham mưu cho Ủy ban nhân dân xã tổ chức thực hiện các hoạt động hành chính ở địa phương, là những người hằng ngày tiếp xúc trực tiếp với nhân dân để tuyên truyền, phổ biến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, giải quyết các vấn đề liên quan đến đời sống của nhân dân do đó phải đáp ứng được các yêu cầu về phẩm chất, năng lực và trình độ theo quy định đối với công chức. Bên cạnh đó, công chức Văn phòng – Thống kê có những đặc điểm riêng như sau: - Công chức VPTK hình thành từ nhiều nguồn khác nhau. Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã không chỉ hình thành từ nguồn tuyển dụng mới, theo chính sách thu hút, cử tuyển mà còn do chuyển đổi chức danh cán bộ chuyên trách ở các tổ chức đoàn thể cấp xã theo yêu cầu của công tác tổ chức nhân sự cần phải bố trí sắp xếp lại.
- Về chuyên môn của công chức nói chung, công chức Văn phòng – Thống kê nói riêng chịu sự quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của các phòng chuyên môn cấp huyện.; đảm nhận nhiều nhóm loại công việc như : công tác 19 e văn phòng, văn thư, lưu trữ, thống kê, tiếp công dân, thi đua - khen thưởng, nội vụ, công tác thanh niên, việc đảm bảo điều kiện cho hoạt động của Ủy ban nhân dân cấp xã. Do đó, hoạt động chuyên môn của công chức VPTK cấp xã chịu sự quản lý về chuyên môn nghiệp vụ của các cơ quan cấp huyện: Văn phòng Huyện ủy, Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Nội vụ, Chi cục Thống kê cấp huyện. - Công chức VPTK thực hiện hai nhóm công việc khá độc lập: văn phòng và thống kê. Trong đó, lĩnh vực thống kê là một lĩnh vực chuyên sâu, đòi hỏi phải có kiến thức chuyên sâu.
Nếu không chú ý đặc điểm, yêu cầu này sẽ làm cho công việc văn phòng- thống kê sẽ khó đạt được. Hơn nữa, do nhiều công chức Văn phòng – Thống kê là người địa phương, thường xuyên có mối quan hệ gần gũi với nhân dân, có liên quan đến dòng tộc, gia đình và tình nghĩa hàng xóm với nhau nên trong quá trình thực thi công vụ vẫn bị ảnh hưởng bởi tình cảm. Bên cạnh đó, do đảm nhiệm nhiều công việc thuộc các lĩnh vực khác nhau trong khi chỉ được đào tạo một ngành, một chuyên ngành nhất định; việc bố trí chưa đúng chuyên môn đào tạo cũng dẫn đến nhiều hạn chế khi giải quyết công việc, bộc lộ nhiều hạn chế, nhiều bất cập về năng lực, trình độ. Đây chính là vấn đề mà các cấp ủy đảng, chính quyền địa phương cần quan tâm trong việc nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực nhằm đáp ứng yêu cầu, niệm vụ được giao.
- Công chức VPTK thường xuyên có sự thay đổi hơn so với công chức khác ở xã. Công chức Văn phòng – Thống kê có chức năng, nhiệm vụ phục vụ cho cơ quan Ủy ban nhân dân hoạt động; có trách nhiệm, tham mưu, đề xuất các giải pháp để lãnh đạo Uỷ ban nhân dân tổ chức điều hành bộ máy thực hiện chức năng nhiệm vụ theo luật định; bảo đảm cơ sở vật chất cho Uỷ ban nhân dân làm việc. Qua đó cho thấy hoạt động của công chức Văn phòng – Thống kê gắn rất chặt với hoạt động của Ủy ban nhân dân. Do vậy, công 20 e chức Văn phòng – Thống kê thường hay được giới thiệu quy hoạch nguồn cán bộ lãnh đạo chủ chốt cấp xã và sau mỗi kỳ đại hội, bầu cử thường có nhiều biến động, thay đổi.
- Công chức VPTK cấp xã là đầu mối của nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước trên địa bàn như: Công tác thống kê, cải cách hành chính, thanh niên, thi đua – khen thưởng, văn thư – lưu trữ, công tác nội vụ. Chính vì thế, đòi hỏi công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã phải có năng lực để giải quyết hoặc tham mưu giải quyết công việc thuộc lĩnh vực phụ trách theo quy định của pháp luật. Vị trí, vai trò của công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã Hoạt động thực thi công vụ của công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã góp phần phát huy quyền dân chủ, xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân. Cũng như những công chức khác, thông qua hoạt động thực thi công vụ của mình, công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là người trực tiếp tuyên truyền, tổ chức thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước tới nhân dân địa phương để những chủ trương, đường lối, chính sách đó thực sự đi vào cuộc sống.
Nếu công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã không có trình độ, năng lực thì các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước dù có đúng, có trúng đến đâu thì cũng khó có thể đạt được hiệu quả trong thực tiễn. Công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã là một trong các chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, giữ vai trò là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, đoàn thể, giữa cấp trên với địa phương, đảm nhiệm vị trí đầu mối nhiều công việc do đó đòi hỏi công chức Văn phòng – Thống kê cấp xã phải có trình độ nhất định, có đủ phẩm chất đạo đức, phẩm chất chính trị để thực hiện vai trò là cầu nối quan trọng đó.